Архивы арбуз - Tatar Today - татар яңалыклары.

Карбызны ничек дөрес сайларга?

Лейла — Fri, 17 Jul 2020 06:00:48 +0000

Ниһаять, өлгерде! Җәйге нигъмәтләргә карбыз да өстәлде. Карбызның тәмлесен ничек сайларга? Сатып алганда ничек алданмаска? Аның файдасы нидә? Әлеге сорауларга җавап

«Кыз» карбыз баллырак?!

Карбыз сезоны август, дисәләр дә, хәзердән үк ашый башлаучылар юк түгел. Сатып алырга җыенганда аның формасына, төсенә, исенә, тавышына, авырлыгына да игътибар итәргә кирәклеген исегездән чыгармагыз.

Карбызны юл буйларыннан алырга тырышмаска кирәк, чөнки аларның саклану шартлары турында кем белгән? Ә базардан алганда җирдә ятканнарына кызыкмагыз.

Карбызны кибеттән алганда, бөтен килеш алырга тырышыгыз.
Аны шакып караганда, ул яңгырап торырга тиеш, әгәр тавышы тонык булып ишетелсә, алмагыз. Мондый җимеш йә өлгермәгән, йә бозыла башлаган булачак. Карбызны кысып карасагыз да була, бу вакытта чатнау тавышы ишетелә икән, димәк, бу – яхшы карбыз дигән сүз.

Иң яхшы карбызлар – уртача зурлыктагылары, аларның авырлыгы, гадәттә, 5 – 7 кг була. Бик зурларына кызыкмагыз: аңа карап кына балы да тәме дә артык булмый.

Карбызларның да җенесе бар икән. «Малайлар», мәсәлән, зуррак, койрыклары да озынчарак була. «Кыз»ларның исә формасы кечерәк, шарсыман. Менә алар бик баллы санала.

Койрык дигәннән, карбызда ул булырга тиеш. Коры, сары койрыклар җимешнең өлгереп җитүен аңлата. Яшел булса, карбыз әле өлгереп бетмәгән.

Бернинди тапларсыз, сызыкларсыз булган «идеаль» карбызга кызыкмагыз. Җимешнең таплары булырга тиеш. Бу таплар карбызны бал кортлары үз иткәне турында сөйли. Бал кортлары исә ялгышмас!

Файдалы үзлекләре

Яшерен-батырын түгел: карбыз тизрәк өлгерсен өчен аны нигездә азотлы ашламалар белән туендыралар. Мондый җимештән авыз иткән кеше агуланырга мөмкин. Карбыздагы нитратлар эчәклеккә эләккән очракта, зыянлы нитритка әверелә. Бу инде сәламәтлек өчен куркыныч санала. Хәтта яман шеш тә китереп чыгарырга мөмкин. Бу җимешне сатып алганда, иң элек аның кайда һәм нинди шартларда үстерелүе турында аңлатып язылган документ сорарга кирәк. Сау-сәламәт кеше көненә – 750 грамм, шикәр чиреннән интегүчеләр 200 грамм карбыз ашый ала. Әлбәттә, чамасын белү мөһим: күпкә китсә, карбыз да зыянга гына булачак.

Карбыз склероз, подагра, артрит белән авыручылар өчен бик файдалы. Анда мөһим микроэлементлар – магний, калий, тимер, каротин, С, РР, В1, В2 витаминнары бар. Карбыз йомшагында – 9 процентка якын җиңел үзләштерелә торган шикәр, 5 процент организмнан артык холестеринны чыгарырга ярдәм итә торган азык-төлек җепселләре бар.

Карбызда ликопин кебек антиоксидантлар бихисап. Ул исә иммун системасын ныгыта. Шулай ук яман шешне булдырмый торган компонентлар да бар карбызда.

Ул – ябыгучылар өчен дә бер дигән сый. Су һәм клетчатканың күп булуы кешегә туклык хисе бирә. Карбызны кандагы шикәр күләме артып китмәсен өчен, ашап-эчкәч ике сәгать узгач кына кулланырга киңәш ителә.

Агулансаң…

Карбыз белән агулануның билгеләре 1-2 сәгатьтән соң да, берничә көннән соң да күренергә мөмкин. Бу – югары температура, баш, эч авыртуы, күңел болгану, косасы килү. Бу очракта кичекмәстән табибка барырга кирәк! Агуланмас өчен карбызны ашар алдыннан яхшылап юарга онытмагыз.

КАРБЫЗДАН КАЙНАТМА

Кирәк булыр: 1,5 кг карбыз кабыгы, 1,5 кг шикәр комы, су, 10 данә канәфер.

Карбызның кабыгын яшел тышыннан чистартабыз. Шакмаклап турап, карбызны 1,5 сәг суда пешерәбез. Судан сөзеп алабыз, суытабыз.

Сироп ясыйбыз. Моның өчен 1,5 кг шикәр комына 1 стакан су, 10 данә канәфер салып, кайнатабыз. Сироп өстенә карбыз салабыз, кайнатып алып, сүндерәбез, суытабыз. Иң яхшысы – төнгә калдыру. Иртә белән яңадан кайнатып чыгарып, банкаларга тутырып куябыз.

БУ КЫЗЫК!

Карбызны Мисыр фиргавеннәре идарә иткән заманнан ук үстерәләр. Франциядә аны «фәрештәләр сые» дип тә атыйлар. Безнең илдә карбыз үстерү XVI гасырга туры килә. Идел буенда карбыз үстерү Петр I исеме белән бәйле.

Без карбызның кабыгын ашарга яраксыз дип уйлыйбыз. Әмма анда да туклыклы, файдалы матдәләр бар икән бит. Кытайда, мәсәлән, еш кына карбыз кабыгын пешерәләр, маринадлап та куялар. Карбыз орлыкларын киптереп, көнбагыш урынына ашап йөрүчеләр дә бар.
3 августта АКШта Карбыз көнен бәйрәм итәләр.

Вьетнамда Яңа ел бәйрәмен (Тет) билгеләп үткәндә өстәлгә һәрвакыт карбыз куялар. Аның кызыл төсе уңыш символы булып санала. Карбыз орлыкларын исә кабымлык итеп кулланалар.

Дөньяда иң зур карбызны 2013 елда АКШта яшәүче Крис Кент үстергән. Аның массасы – 159 кг! Иң кечкенә карбыз исә… 3-4 смлы булып үскән.

Чыганак: Ватаным Татарстан

Запись Карбызны ничек дөрес сайларга? впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Теләчедә карбыз үстерүчеләр аны дөрес сайларга өйрәтә

Лэйсирэ — Mon, 23 Jul 2018 10:08:08 +0000

Карбыз-кавынны күптән сата башладылар. Саталар икән, димәк, алучысы бар. Әмма күпчелек кеше әлегә иртәрәк, иң яхшысы август аенда авыз итү дип уйлый. Шулай да өлгергән, тәмле карбызларны очратырга була инде. Аларны сайлап алганда нәрсәгә игътибар итәргә? Белгечләр киңәшенә колак салу зыян итмәс.

Бу көннәрдә Россельхознадзор белгечләре базар, кибетләрдәге карбызларны тикшерә. Әлеге яшелчә белән күпләп сату итүчеләр үзләре дә тикшертү өчен махсус алып килә икән. Чөнки рөхсәт ителмәгән ризык саткан өчен аларга җәза да каралган. Әйтүләренчә, кавын-карбызлар куркыныч түгел, аларны ашарга була, кеше сәламәтлеге өчен зыяны юк. Шикләнүчеләр Казандагы Родина урамы, 25 нче йорт адресы буенча урнашкан лабораториягә үзләре дә алып килә ала. Белгечләр нитрат, нитритлар тиешле күләмдәме, түгелме икәнлеген шунда ук ачыклап бирәчәк.

– Әлегә базарларда читтән кертелгән карбызлар сатыла. Россиянең көньяк өлешендә өлгергән карбызлар ил халкына җитәрлек дәрәҗәдә күп түгел. Гадәттә, бу чорда Казахстан, Таҗикстан якларыннан килә, – ди Россельхознадзор идарәсенең ашлык сыйфаты һәм орлык контроле өлкәсендә фитосанитария күзәтчелеге бүлеге дәүләт инспекторы Миләүшә Кадыйрова.

Ничек сайларга? Кавын-карбыз сатып алганда аның тышкы кыяфәтенә игътибар итәргә кирәк. Әгәр дә анда таплар икән, мондый карбызда бактерияләр үрчергә мөмкин. Андый яшелчәне (галимнәр шулай ди) алган очракта кеше организмына зыян килү куркынычы арта. Моннан тыш кабыгының төсен карарга киңәш ителә. Сырлары беленеп торырга, юылган, төсен үзгәрткән кебек булырга тиеш түгел. Бу – аның яхшы сыйфатлы булуын дәлилләүче билге. “Корт алманы ашый икән, димәк, ул – сыйфатлы җимеш, дигән гыйбарә бар. Карбыз сайлаганда да шулай. Әгәр дә анда бал корты нектар алу максаты белән эз калдырган икән, бу сыйфатлы карбыз дигәнне белдерә”, – ди Миләүшә Кадыйрова. Ир-ат яки хатын-кыз җенесеннән булган чәчәкләр барлыгы күпләргә мәгълүм. Күпләр нәкъ менә “кыз” карбызга өстенлек бирә. Мондый карбызларның “кендеге” зуррак, ә “малай”ныкы кечкенәрәк, кабарыбрак тора. Әйтүләренчә, “кыз”лар баллырак була.

Күпме яткан? Карбызның җирдә яткан өлеше кояш төшмәгәнлектән ак булып тора. Әгәр дә бу урын аксыл булып тора икән, димәк, ул җирдә озак ятмаган, аны тиз өзеп алганнар. Ә менә саргылт яки соргылт төс кергәне җирдә озак яткан, инде өлгергән булуын аңлата.

Карбыз “койрыгы”. Күпләр, карбызның өзеп алынган сабагы корыган булырга тиеш, ди. Ләкин яшелчәне өзеп алганнан соң ул өч көн эчендә кибәргә мөмкин. Бу вакытта ул сабактан үзе өзелгәнме, өзеп алганнармы икәнлегенә игътибар итәргә киңәш ителә. Үзе өзелгәннәр нык өлгергән, ә менә пычак белән кисеп алынган булса уйланырга кирәк. Тик моңа карап кына начар яки тәмсез дип әйтеп булмый, араларында өлгергәннәре дә күп була.

Каян алырга? Карбыз күләгәле, өсте ябулы урында сакланырга тиеш. Моннан тыш ул җирдә ятмаска, 15 см булса да күтәртелгән урында булуы шарт. Җирдә яткан очракта ул чери башлый, төрле авырулар барлыкка килергә мөмкин. Кайберәүләр зур карбызны урталай бүлеп алу ягында. Ләкин бу вакытта яшелчәдә бактерияләр хасил булу куркынычы арта. Урамда сатыла торган урыннардан ярдырып алу дөрес түгел. Бары тик тиешле температура саклана торган сәүдә урыннарыннан гына алыгыз.

Исен тою. Бөтен таләпләрне үтәп алып кайткан карбызны ярып җибәрүгә аннан күңелегезгә хуш килми торган ис сизелә икән, белгечләр ашамаска киңәш итә. Нәрсә генә әйтмәсеннәр, өлгергән карбыз күзәнәкле, көпшәклерәк була. Аннан тәмле ис бөркелә.

Ак җепселләр. Карбыздагы ак җепселләр нитрат булуын аңлата. Күпләр шулай дип уйлый. Әлеге җепселләр нинди сорт булуына бәйле икән. Кайбер сортларда ул күбрәк, икенчеләрендә бөтенләй булмаска мөмкин.

Нитрат үлчәгечләр белән эш итү дөресме? Бүген үз сәламәтлеге турында кайгыртучы күпләр яшелчәләрдә нитрат күләмен ачыклау максатыннан ризыкны үзе тикшереп ала башлады. Мондый җайланмага ышаныргамы? “Махсуслашкан кибетләрдән алынган җайланмаларга ышанырга була. Әмма аларда да 1-2 процент ялгышу дигән нәрсә бар. Бу хакта аның сертификатында язылган булырга тиеш. Дөрес күрсәтә икән, ышанырга була”, – ди Миләүшә Кадыйрова.

Күкчә бакчасында

Теләче районының Күкчә авылында карбыз-кавын өлгергән инде. Лилия Гайнуллина менә ничә еллар бакчасында көньяк яшелчәләрен үстерә. Инде тәмам остарып җиткән. Төрле сортлар белән тәҗрибә үткәреп караган. Тайландтан алып кайткан тиз өлгерә торганнарын үстерә башлаган.

– Без карбызны сатып алмыйбыз, үзебезгә җитәрлек итеп үстерәбез, туганнарга-дусларга да өлеш чыгарабыз. Карбызның сары эчлесенә, кавынның тышы ак, эче кызгылтына өстенлек бирәбез, – ди ул.
Лилия карбызны алганда аңа суккалап карарга кирәклеген әйтә. Аннан үзгә бер тавыш ишетелергә тиеш икән. “Тик аны бөтен кеше дә тоя алмый. Минем баян буенча музыкаль белемем бар. Музыканы тойган кеше аны яхшы чамалый. Безнең бакчада үскән карбызларга катырак суксаң, ярылып китәләр. Кибетләрдә сатыла торганы сугудан гына ярылмый анысы, аларның кабыклары каты. Кайберәүләр, сабагына карарга кирәк, ди. Әмма бу дөрес түгел, алар ерактан килә, килеп җиткәнче сабагы корырга да өлгерә”, – ди бакчачы.

Лилия Нурмөхәммәтова, Ватаным Татарстан

Запись Теләчедә карбыз үстерүчеләр аны дөрес сайларга өйрәтә впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..