… Фирүзә белән Ришатның мәхәббәте дә мәңгелек кебек иде. Алар җәй көне, клубта таныштылар. Ришат Фирүзәләр авылыннан утыз чакрым ераклыкта урнашкан Ташелга авылыннан, дусларына кунакка килгән иде. Фирүзәне күргәч йөрәге тибүдән туктаган кебек булды егеткәйнең. Шул ук кичне кыз белән танышты ул һәм озата да кайтты. Шуннан очрашулар, бергә капка төбендә таң аттырулар, аяз күктән йолдыз санаулар башланды. Килгән саен Ришат сөйгәненә берәр бүләк алып килә иде. Бер ай эчендә Фирүзәләрнең өе йомшак уенчыклар сата торган кибетне хәтерләтә башлады. Фирүзәнең күңелен дә, өйләрен дә гөл-чәчәкләргә күмде ул. Егет тә, кыз да мәктәптә соңгы елларын укыйлар иде. Шуңа да каникуллар беткәч, Ришатның көндә кыз янына килеп йөрү мөмкинлеге булмады. Ни дисәң дә чыгарылыш имтиханнарына хәзерләнәселәре бар бит. Шулай да һәр шимбә егет сөйгәне янына ашыкты. Шул бер шимбәне көтә-көтә сагынышып бетәләр иде. Телефоннан сәгатьләр буе сөйләшсәләр дә, бер-берсенә әйтер сүзләре бетмәде аларның. Мондый көчле ярату, кайнар хисләрдән Фирүзә бик курка иде. Әгәр дә берәр көнне ул Ришатын югалтса… Әгәр сөйгәне аны башка яратмыйм дип әйтсә? Фирүзәнең йөрәге тибүдән туктар, аяз күңел күген кара болыт каплар һәм башка бер кайчан да кояш чыкмас төсле тоела иде аңа.

Ришат түзде. Ара ерак дип тормады. Ел буе Фирүзәләр авылына килеп йөрде. Инде яз үтте, җәй җитте. Чыгарылыш имтиханнары артта. Икесенең дә кулында өлгергәнлек аттестаты. Фирүзә чыгарылыш кичәсенән соң шәһәргә барып, югары уку йортына укырга керергә докуметларын биреп кайтты. Ришат исә баштан хәрби хезмәткә барырга булды. “Иң элек тормыш мәктәбен үтеп кайтам! Анан соң читтән торып укырмын кирәк булса” диде ул үз-үзенә. Гаиләдәгеләре дә моны хупладылар. Фирүзә генә сөйгәе бер дә җибәрәсе килмәде. Ни дисәң дә ике ел аз вакыт түгел. Ничекләр генә көтеп бетерер дә, ничек кенә сагынуларына түзәр икән аның йөрәге?! Ришат үзе дә бу хакта еш уйлады. Әгәр кыз көтмәсә? Әгәр аны сугыш бара торган берәр ноктага җибәреп, имгәтеп кайтарсалар7 Андый кешене ничек кенә яратсаң да, мәхәббәт тора-бара сүнәр һәм кызгану хисенә генә әйләнер бит. Алай ярты җан булып яшәгәнче, дөньядан китүен хәерлерәк. Якыннарыңны газапламыйсың ичмасам. Шундый начар уйлар бөтерелде булачак солдат башында. Әмма ул уеннан кире кайтмады. “Барырга! Хезмәт итәргә! Ватан алдында булган бурычны үтәргә кирәк!”.

Җәйләр үтте. Көз җитте. Җәйләр белән бергә авылдан студенлар, шәһәрдән авылга дәү әтиләре, әниләренә кунакка кайткан балалар да китеп беттеләр. Фирүзәнең дә калага китеп барды. Шәһәр белән авыл арасы якын түгел: җиңел машинада кайтсаң да ике сәгатьләп вакыт кирәк. Автобуска билет бәяләре дә кыйммәт. Шуңа да ике йөрәк ике атнага бер геә очраша ала иде. Фирүзәнең кайчагында башыа әллә укуы ташлап кайтып китимме дигән уйлар да килә иде. Бик сагына, юксына иде ул кара күзле, чем кара чәчле, кояш кебек гел елмаеп кына тора торган Ришатын.

Көзнең соңгы ае. Урамнар йөреп булмаслык пычрак. Асфальт салынган урамда да итексез йөреп булмый хәтта. Авылның башка урамнарын әйтәсе дә юк. Кибеткә ипи-майга йөрүче әби-чәбиләр аеруча да яфа чигә. Кулларына таяк то тоткан булалар. Итекләренә пычрак ябышса, барга җирләренән туктап, шул таякка ышкып төшерәләр ябышкан сазларны. Шунан аяк бераз җиңеләйгән кебек була. Әмма ике-өч метр атлауга, аяклар тагын күтәреп атлап булмас хәлгә киләләр. Авыл халкы тизрәк көннәр суытканын көтә. Инде кышлыкка дип симерткән маллар да авырлыкларын югалта башлый. Казларны да күптән суярга вакыт. Алайса пычрак суда коенып, мамыклары тәмам пычранып бетә язган. Һава тырышы моны белә ди мени? Ходай бирмәсә кеше генә үзгәртә алый шул аны. Ярый әле кешегә табигать белән идарә итә алу сәләте бирелмәгән. Юкса бар дөньясын юкка чыгарыр иде ул!

Шундый пычрак, яңгырлы көзге көннәрнең берсендә, Ришатны кабат хәрби комисариатка чакыртып, кулына “повестка” тоттырдылар. 30 ноябрь көнне армиягә китәргә. Кәгазьне алгыйнча егетнең бик тә барасы килгән иде. Ә хәзер, инде менә китәренә 5 көн калгач, күңеле әллә нишләде. Тик кире юл юк! Китәргә!

Озату кичәсен бик зурлап, барлык туганнарны, дусларны, сыйныфташларны чакырып үткәрде Ришатның әти-әнисе. Фирүзә, кызарынып, оялып булса да табын түрендә, Ришат янында утырды ул кичне. Мәҗлесне алып баручы Фирүзәгә сүз биргәч тә кыз ике җөмләдән артык сүз әйтә алмады, шунда ук елап җибәрде. “Мин сине көтәрмен! Сүз бирәм!”, диде ул ахырдан пышылдап кына Ришатка. Тик… сүзендә тора алмады кыз. Биргән вәгъдәсен бозды…

Ришатны Тула өлкәсеә җибәрделәр. Кечкенәдән егет парашют белән сикерергә хыяллана иде. Хәрби хезмәткә баруының төп сәбәбе дә һава десантында хезмәт итү булды. Беренче атнада егет бик сагынды туган ягын. Өстәвенә физик күнегүләр дә күп ясаталар. Тән тәмам арый, алҗый. Тик шулай да йокларга яткач туган өй, әти-әни һәм әлбәттә инде Фирүзә күз алдына килеп баса да, йокыны качыра. Бары арыгынлык кына үзенекен итә. Егетнең өне белә төше бутала башлый. Менә әле генә ул якыннарын сагынып, уйланып ята иде… күзен йомуга йокы дөньясы аны шул уйлары белән чынлыкта “кавыштыра” кебек. Тик армиядә йокы бик аз эләгә шул. Төшләрне дә бик сирәк вакытта гына күреп бетерәсең…

Хатларны күп язды Ришат. Атна саен аларны мәҗбүри рәвештә хат яздыралар иде. Әти-әниләре белән көндә телефоннан сөйләшеп тора, шуңа хат язарга утыргач язар сүз таба алмый интекте ул. Ә менә Фирүзәгә икешәр, өчәр бит хатлар язып салды. Язган саен сүзе бетми иде егетнең. Фирүзә дә һәр хатка “Яратам! Сагынам! Көтәм!” дип җавап язды. Бер елга якын Тула белән Татарстан арасында сөю, мәхәббәт, сагыну сүзләре белән тулган хатлар йөрде. Тик Яңа елдан соң гына кыздан хатлар сирәгәйгәннән-сирәгәя барды. Ә ахырдан Фирүзә бөтенләй җавап язмый башлады, шалтыратканда телефонын да алмый иде хәтта. Ә март аенда Фирүзәдән “коры “ гына язылган хат килеп төште. “Кичер мине! Вәгъдәмдә тора алмадым. Башка егетне очраттым… Гафу ит зинһар һәм бәхетле бул.” Ришатның аяк астыннан җир купкан кебек булды. Аның йокысы качты, ашаудан калды. Шулай да эчендә ургыган ялкын, ниндидер аңлатып булмаслык дәрт аның белән идарә итә иде. Кызга булган нәфрәт, сөйгәнен анардан урлаган егеткә карата үч организмында ниндидер адреналин бүлеп чыгара иде бугай. Тик бу дәрт өч көннән дә озакка җитмәе. Ришат хәлсезләнде, йөрәк турысында күкрәге гел чәнчеп тора башлады. Ришатка нидер булганын иптәш егетләре дә сизенде. Тик егет бик тыныч характерлы, эчендәгесен тышына чыгарып, бар нәрсәне читкә чәчеп йөрүчеләрдән түгел. Шуңа да сораштырсалар да, җавап ала алмаячакларын белде егетләр. Тик аның ни хәлдә икәнен күрә торып, Ришатны мондый хәлдә ялгызын гына калдыру куркыныч иде. Армиядә һәр көн кулда автомат яки салкын корал. Ачуда җене котырган 19 яшьлек егет ни эшләп ташламас, Алла сакласын! Тик егет түзде. Фирүзәгә җавап язам дип әллә ничә тапкыр каләм белән кәгазь алып утырды. Бер язды хаты, бер ертып ташлады. Ахырдан барыбер җавап бирмәскә булды. !Киткән икән—китсен! Дөньяда кызлар бетмәгән әле! Десант формасынан кайтып авылны бер генә әйләнүем булыр, бөтен чибәр кызлар артымнан иярер!”, дип тынычладырырга тырышты ул үзен. Акылын алдый алса да, йөрәкне ышандырып була ди мени?! Фирүзәне уйламаган, исенә төшермәгән бер генә көне дә, бер генә сәгате дә булмады егетнең. Киресенчә хатирәләре торган саен яңара гына бара сыман тоела иде аңа. Бер ай үтте, ике, өч… тора бара Фирүзә дә әллә кайда еракта, томан артында кебек торып калды. Фирүзәне күрмәс өчен Сабан туена дип бирелгән ялын да алмады ул. Ял алмагач, өйгә иртәрәк кайту мөмкинлеге бар иде аның…

***

Фирүзә бик көтте Ришатны. Көн тудымы—уенда егет кенә. Сөйгәненә хезмәт итү җиңелрәк булсын дип хатларында җылы сүзләрен дә кызганмады. Чын күңелдән, сөю тулы йөрәгенән яза иде ул аларны. Ришатның кайткан көнен, аны вокзалдан каршы алуын мең тапкыр күз алдына китереп, мең дә бер тапкыр төшендә күргәндер…

…Сабан туе иде. Фирүзә беренче курсны тәмамлый. Инде ике имтиханын “5”легә биреп тә кайтты. Бәйрәмнән соң бер имтиханын тапшыра да, аннан –авылга, җәй буе әти-әнисе яныа ял итәргә кайтачак. Ришат авылда булмагач, каникулы да каникул төсле булмас инде быел. Эх, нишләп кешегә канатлар бирелмәгән икән?! Хәзер очып кына барып кайтыр иде ул сөйгәне янына! Шундый сагынды, шундый сагынды бит ул бөркетен! Бер генә күрәсе иде дә бит үзен, булмый шул. Ара ерак.

Имтиханнары беткәч Фирүзә авылга ялга кайтты. Көн озын өйдә, бакчада эшләде. Кичен исә дус кызлары белән клубка чыгып китәләр иде. Иптәшләре белән булганда ул бераз Ришатын онытып тора, сагынуы да басылган кебек була. Ә өйгә кайтып яткач, тагын күз алдына килеп баса. “Нигә китте инде шул армиясенә? Укырга гына кергән булса, хәзер бергә таң каршылар идек”, дип егетне “ачуланып” та ала үзе. Тик Ришат еракта. Әлегә алар төштә генә күрешә алалар.

Җәй көне Фирүзәләрнең клубына күрше авыл яшьләре дә килгәләп йөриләр иде. Аеруча егетләр күп килә. Бу авыл клубында тоз сипкәннәр диярсең! Өстәвенә кызлар озаткалап йөри башладылар. “Хуҗа”ларга әлбәттә инде бу хәл ошамый. Берничә “кияү” егетен тәпәләп тә карадылар, нәтиҗәсе генә әллә ни булмады. Бер кичне Көймәле авылы егете Фирүзәне дә озата кайтты. Кыз күпме генә карышмасын, Алмаз барыбер аңа иярә кайтты. “Армиядән егетемне көтәм “, дигәнгә дә карамады ул. Бер көн кайтты, ике көн, өч… җәй ахырына кадәр шулай йөрде. Тик Фирүзә үптерү түгел, үзен кулыннан да тоттырмады. “Егетем бар! Бетте китте!” Ә Алмаз бирешмәде. Каникуллар бетеп, Фирүзә шәһәргә киткәч тә, ул аны анда да эзләп тапты. Алмазның институтта соңгы ел укуы иде. Шуңа ул көзен эшли дә башлады. Эштән соң исә Фирүзә янына килеп йөри. Кыз баштан аны куды билгеле. Аннан күнде. Тик егеткә ул бары танышы буларак кына карый иде. Тора-бара ияләнде. Эше күп булып, Алмаз килә алмый калган көнәрдә юксына ук башлый иде үзен. Акыллы, тәртипле, эше, торырга шәһәрдә фатиры бар… Ә Ришат… Ришат еракта. Тукта! Нишли бу кыз?! Сөйгәненең урынын, Фирүзәнең йөрәгендә Алмаз ала бара түгелме? Инде хатларын да сирәгәйткән ләбаса. Бу бит хыянәт! Фирүзә солдатка хыянәт итеп ята… Бер мизгелдә кызның башынан әнә шундый уй йөгереп үтте. Башка Алмазны китермәскә, анардан качарга! Тик булдыра гына алмады кыз. Икенче көнне Алмаз чәчәкләр күтәреп килгәч, эреде дә төште. Ришат кайткач Алмаз килеп йөрүдән үзе туктар әле дип үз-үзен тынычландырды Фирүзә. Тик күңеле белән инде Алмазсыз яши алмый башлаган иде. Көннәр үтә торды, Ришатның кайтыр көннәре якынайган саен Фирүзә анардан ерагая барды. Ә бер көнне түзмәде, кешене алдалап, өметләндереп торганчы дип егеткә хат язып салды…

***

Ришат армиядән кайткач шәһәргә эшкә китте. Читтән торып булса да укырга керде. Чая, тырыш, уңган егет тормышта югалып кала торганнардан түгел иде. Эшләп, бераз мая туплагач, иптәш егете белән үзләренең эшен ачып җибәрделәр. Беренче вакытларда машиналар өчен запас частьләрне заводлардан алып кайтып саталар иде. Аннан калада үзләренең зур сәүдә йортларын булдырдылар. Фатиры, машинасы, акчасы—матераль бөтен байлыгы бар иде Ришатның. Тик менә Фирүзәдән соң бер генә кыз белән дә юньләп йөри алмады. Бер-ике атна очраша да, Фирүзәдә булган сыйфатларны ул кызда таба алмагач, араны эзә. Тора-бара тиң ярын таба алмау белән тәмам “килеште” егет һәм башы белән эшкә чумды.

Фирүзә институтны тәмамлагач Алмазга кияүгә чыкты. Алмаз бик акыллы ир һәм кайгыртучан гаилә башлыгы икәнен күрсәтте. Ел ярым бергә торганнан соң аларның уллары Илназ дөньяга килде. Алмаз улын сөеп туя алмады. Берәр җиргә командировкага

барган саен Илназына дип уенчыкмы, шокаладмы булса да тотып кайта иде. Фирүзә тормышының түгәрәк булуына сөенеп бетә алмады. Һәр төн, йокларга ятар алдыннан, догалар укып, Ходайга рәхмәт укып ята. Гаиләсенең, үзенең сәләмәтлеген сорап, Ходайга ялвара иде. Аллаһ кына моны ишетеп бетермәде. Чираттагы командировкасына баргач, Алмаз юл һәлакәтенә очрап, һәлак булды. Машинада өчәү булалар. Алмаз һәм тагын ике иптәше. Алмаз йоклап ала дип арткы урынга кереп ята һәм йокыга китә. Руль артындагы иптәше йокыга китеп, каршыга килгән йөк машинасы астына килеп керә. Ике иптәше исән-сау, ә Алмаз уянырга да өлгерми, шунда ук җан бирә. Авыртканын да сизмәгәндер, мескенкәй. Фирүзә ике яшь ярымлык улын кочаклап тыл калды. Алмаздан башка киләчәктә ничек яшәячәген күз алдына да китерә алмый иде ул! Кая гына бармасын, ни генә эшләмәсен, бар нәрсә мәрхүм ирен хәтерләтә. Чәчен тараса—кулында Алмаз бүләк иткән тарак, юыну бүлмәсенә керсә–Алмазның кырыну җайланмалары, өй алдына чыкса—ире йөрткән машина… Улы янында булмаса, бу кадәр югалтуны ничек җиңәр иде икән хатын.

… Еллар уза торды. Көн артыннан көн үтте. Илназ инде чыгарылыш сыйныфта укый. Тиздән имтиханнар бирерәчәк. Ә аннан соң чыгарылыш кичәсе, югары уку йорты, олы тормыш. Әтисе генә улының үскәнен күрә алмады. Фирүзә исә башка кияүгә чыкмады. Тыл хатынның тормышын болай да гел тикшереп, каралтырга гына торалар. Фирүзә тормышы авыр булса да түзде, улын аякка бастыру өчен тырышты. Илназ да әтисе кебек тәртипле, акыллы егет булып үсте. Җәй айларында каникулда эшкә урнашып, аз гына булса да акча эшли иде. Әнисе улы өчен сөенеп туймады.

Фирүзәләрнең мәктәпне тәмамлауларына бу язда егерме ел була иде. Сыйныфташлар барысы бергә Сабан туенда күрешергә сөйләштеләр. Ун елдан артык Ришат Сабан туена кайтканы юк иде. Ходай шулай юлын авылга таба боргандыр инде, Ришат Сабантуена кайтырга булды. Фирүзәләр авылында кичке Сабан туе үткәрәләр иде. Кичен балачак дусларын очрату максаты белән ир яшь чагында көн саен барып йөргән авылга юл тотты. Кичке Сабан туе чынлап та күңелле була икән, әгәр дус-ишләрең, гаиләң яныңда булса. Ялгызыңа бәйрәм ни дә, Сабан туе ни! Ярый әле Ришат яшьлек дусларын очратты. Фирүзә артыннан йөргәндә, кызның барлык сыйныфташлары белән танышып, дуслашып беткән иде. Менә бу кичтә дә күрешергә насыйп булды үзләренә. Егетләр агачлыкта корылган табынга чакырдылар Ришатны. Ә анда… сыйныфташ кызлары белән дөнья хәлләре сөйләшеп Фирүзә утыра! Бер мизгелдә Ришат белән Фирүзәнең күзләре очрашты. Ришат бер дә үзгәрмәгән, бары чигә чәчләре генә бераз агарган. Ә Фирүзә һәрвакыттагыча җибәр, нечкә билле, елмаеп кына тора. Күзләрендәге очкыннар да нәкъ 18 яшендәге кебек әле дә янып тора. Дуслары Ришатны махсус Фирүзә янына утырттылар. Яшьлекләрен искә алып, сөйләшеп утырсыннар янәсе…

Ришат Фирүзәне өенә кадәр озатып куйды. Алар машинада авыл хатыннары көтү куарга чыкканчыга кадәр сөйләшеп утырдылар. Ришат Фирүзәнең телефонын һәм шәһәрдәге адресын алды. Шул очашудан соң Ришат бер генә көн дә хатынның уеннан чыкмады. Әйтерсең дә егерме ел узмаган, алар арасында бер көн дә аерылу булмаган. Ә Ришат Фирүзәсен гомере буе онытмады, гомере буе көтте. Бер көнне Фирүзәне паркка чакырды. Алар көне буе төрле таганнарда атындылар, туңдырма ашадылар. Ял көннәрен шулай бергә үткәрергә күнектеләр.

Илназ да Ришат белән бик тиз уртак тел тапты. Ришат белән яшәүсмернең уртак “мәхәббәте” бар булып чыкты. Ул—атлар ярату. Егетләрнең икесенә дә атлар җене кагылган булып. Ришат мәктәптә укыганда Сабан туйларында атта узышып, гел беренче урыннарны ала иде. Ә Илназга ат ярату бабабсыннан килгән. Кечкенә чагында, җәйге каникул вакытларында авылга кайткач, дәү әтисенең аты янында еш бөтерелә иде малай. Оныгының кызыксынуын күреп, бабасы да Илназны ат җигәргә, атка атланып йөрергә өйрәтте. Хәзер менә Илназ Ришат абыйсы белән атка атланып йөрү белән мавыгып киттеләр. Илназның 18 яше тулган көнгә Ришат зур бүләк ясады, егетнең үзенә ат сатып алды.

Сабан туйда бер очрашу өч кешене шулай бәхетле итте. Фирүзәнең янында терәге, Илназның киңәшчесе, дусты, әтисен алыштыра алырдай кеше, ә Ришатның хатыны һәм улы барлыкка килде.

Бәхет төрле кешегә төрлечә килә. Кемнәрдер гомер буе көтеп тә, янәшәсендә булган бәхетне күрми. Ә кемнәрдер булган бәхетен югалтканнан соң үткәннәрне сагынып гомер буе яши. Көтә белү, сабыр итә белү һәр кешегә дә бирелми. Чын мәхәббәт кенә еллар аша сынала.

Олы хисләр сүнми, онытуны белми, бер очраша икән ул көткәннәр…

Лилия Хәсәнова

Запись «Мин сине көтәрмен!» диде ул Ришатка. Тик… сүзендә тора алмады кыз» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

“Мин килен булып төшкән йорт бер дә тыныч түгел иде. Бертөнне мине төрткәләп уятканнарына күземне ачсам каршымда ап-ак күлмәктән, чәчләрен икегә үреп салган ак чәчле карчык басып тора. Үзе кулындагы ак яулыгын селки-селки мине сүгә: “Тор! Нигә безне каршыламыйча йоклап ятасың”. Иремне уятыр идем, ул юк – төнлә каравылда тора, ә икенчедән, караватка кагып куйганнармыни, кымшана да алмыйм. Ничек курыкканымны белсәң! Керфек тә какмый башымны юрган эченнән чыгарырга куркып яттым.

Таң аткач бу хәлне кайнанама сөйләдем. Ул көлеп: “Бастырылгансың, яңа җирдә бит син, шулай булгалый”, – дип юатты. Шуннан башланды инде мәһшәрләр. Җәй көне. Кич. Иремне эшкә озаттым. Ул чыгып киткәч, тукта, мин әйтәм, бакчага чыгып яшелчәләргә су сибеп керим әле. Караңгы төшеп кенә маташа. Төн җылы, рәхәт бит. Суларны сибеп бетергәч, бакчадагы бүрәнәләр өстенә хәл алырга килеп утырдым. Каршымда – мал абзары. Уйланып утырам. Берзаман күзем ак атка төште. Ат ашыкмый гына килде дә, абзарга кереп китте. Абзарның хәтта ишеге дә ачылып ябылды. Ә бер җил әсәре юк! Башта моңа никтер бик игътибар итмәдем. Аннан дерт итеп киттем: кайнанамнарның атлары юк бит! Җитмәсә ак ат. Сулуым кабып өйгә атылып кердем. Тагын кайнанама ни күргәнемне бәйнә-бәйнә сөйләдем. Ул янә:

– Син артык хисле, шуңа күзеңә теләсә ни күренә”, – дип көлде. Югыйсә, ул бит барысын да белгән. Улымны, безне ташлап китәр дип курыккандыр инде.

Тормыш иптәшемә, апаларына бу хәлләрне сөйләдем. Алар да мине хисле бәндәгә чутладылар. Хәтта ирем үземне “Лунатик” дип йөртә башлады. Ләкин олы апасы гына:

– Әйе, безнең нигез тынгысыз шул. Әниләр без балачакта ялгызыбызны гына калдырып китәләр иде. Мин –Колы апа, шуңа да өч бала миңа кала. Төнлә үземнең янга гел бер бабай килә: “Әйдә, уйныйбыз”, – дип җәфалый иде, – дип серне ачты.

Мин эсселе-суыклы булып киттем. Иремә: “Әйдә, аерым яшик! Мин монда башка тора алмыйм”, – дип ялындым. Әмма ул өйдән китмәячәге турында әйтте. Мин бу хакта әти-әниемә, якыннарыма сөйләдем. Әти-әнием хәлгә керүчән, акыллы кешеләр, мине тиз арада килеп алдылар. Шунда калган булсам, бәлки акылдан шашкан булыр идем. Куркудан йоклый алмаска, уйланып йөри торганга әйләндем. Уколлар кадап, тынычландыручы дарулар эчкәч кенә үз хәлемә кайттым.

– Ирең белән ничек булып бетте? – дип сорадым.

– Аерылыштык. Ул мине тилегә санап, акылсызга чыгарды. Кемнедер усал кайнана, сөяркәләр, акча җитмәүчәнлек аера. Ә безне җеннәр аерды. Кешегә сөйләсәң кеше ышанмаслык! Хәзер, Аллага шөкер, яңа гаиләм, ике кызым үсеп килә, – дип төгәлләде ул сүзен.

Айгөл ВӘЛИУЛЛИНА. Азнакай.

Запись «Кемнедер кайнана, сөяркәләр, акча җитмәү аера. Ә безне җеннәр аерды» [гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Яшьлек шул җүләрлеге белән рәхәттер инде ул: елап туйгач, башны күтәрергә, ничек тә бирешмәскә дигән карарга килдем. Уңганлыгымны, тормышта югалмаячагымны аңлар да, егетем яныма кире кайтыр дип уйладым. Училищены кызыл дипломга тәмамладым. Урта белем белән генә калып булмас дип, Казан дәүләт университетының юридик факультетына киттем. Ул чакларда анда уку олы мәртәбә иде. Керү имтиханнарын яхшы тапшырып, биш ел дәвамында башымны бәрә-бәрә укыдым. Ничә ел үтсә дә, беренче мәхәббәтемне йөрәгемнән алып ташлый алмадым. Таныш-белешләр: “Ул өйләнмәгән әле, һаман ялгыз”, – дигәч, өмет чаткылары күңелемне җылытып торды. Аңа тугры калам дип бүтән егетләр белән дә йөрмәдем. Туганнар: “Шул гомер беренче мәхәббәт дип авыз суыңны корытып йөрисең, картаеп бетәсең бит инде, җүләр! Ул сине әллә кайчан оныткандыр, яратса килми калмас иде”, – дип сүгеп тордылар. Алган белгечлегем буенча әйбәт кенә эшкә урнаштым, акчасы да яхшы чыга. Тора-бара тормышым бөтәйде, эшемнән фатир бирделәр, машина алдым. Артымнан бер егет тагылып йөри башлады. “Минем яраткан кешем бар”, – дигәнемне колагына да элмәде. “Кайда соң ул? Ник яныңда түгел?” – дип, ярама тоз сала иде әле. Шулай елдан артык көне-төне саклап-сагалап йөреп, тәки үзенә каратты. Башны югалтырлык мәхәббәт түгел иде бу, хөрмәт иттемме, кызгандыммы – кияүгә чыгарга ризалыгымны бирдем. Ә иртәгә туй дигән көнне телефоным чылтырады. Әллә кайда, томаннар артында калган сагышлы бер җыр кебек яңгыраган бик кадерле тавыш исемем белән дәшеп: “Галия, синең белән сөйләшәсе бар иде. Бик тә күрәсем килә, сагындым”, – диде. Башым әйләнеп китте. Элекке җүләр чагыма кайткандай булдым. Канатларым булса шунда ук ул яшәгән якларга очып китәргә әзер идем. Ләкин акыл өстенлек алды. “Син нәкъ җиде елга соңардың, мин иртәгә кияүгә чыгам, – дидем, горур гына. – Моңа кадәр сиңа табынып яшәдем. Булачак иремне үлеп яратам дип әйтмим, әмма хөрмәт итәм. Ә безнең мәхәббәтне син саклый алмадың. Сау бул!” – дидем дә, телефонны куйдым. Аннан туйганчы еладым. Аның чылтыратуы турында берәүгә дә әйтмәдем.

Туйлар узды. Каенана белән яши башладык. Бердәнбер баласы булгангамы, каенана улын миннән көнләде, аны миңа каршы котыртты. Ирем тора-бара салгалап кайтып, юкка-барга бәйләнергә тотынды. Нигәдер балага уза алмадым. Бер ел торгач каенанам: “Безгә кысыр хатын кирәк түгел. Оныклар сөясем килә”, – дип, мине өйләреннән куып чыгарды. Элек минем өчен үлә язып торган ир дә мине дошман күрә башлады. Ярар, үземнең фатирга кайтып яши башладым. Озак та үтмәде, ир: “Синсез яши алмыйм”,– дип, килеп җитте. Әйбәт кенә яшәп киттек кебек. Әмма ир дигәнем әнисе янына хәл белергә барса, төптән үзгәрә дә кайта, тавыш чыгара. Аерылырга кирәк моннан дип тә уйлап карадым, әмма әти-әнине кайгыртмыйм дип түздем. Ел артыннан ел узса да бәби сөю бәхетенә ирешә алмадым. Төрле клиникаларга йөреп күпме акча түккәнмендер – файдасы тимәде. “Аерылып, бүтән кеше белән яшәп кара, бәлки, балага узарсың”, – дип тә киңәшләр бирделәр. Кемгә генә чыксам да бәхетсезлек артымнан калмас дип уйладым. Каенанам гомер буе талады, әле дә басылмый. Югыйсә, акчаны иремнән күбрәк эшлим, тормышны мин тартам. Ә иремне эчеп йөргән өчен әллә ничә җирдән эштән кудылар. Сөйләшеп-җайлап, тагын урнаштырам. Бәби урынына карап, гел көйләп кенә торам үзен, барыбер ярый алмыйм. Нигә мин шул кадәр бәхетсез икән дип, кайвакыт төннәр буе елап чыгам. Теге вакытта туйдан качып, нигә беренче мәхәббәтем янына чапмадым икән дип үз-үземне битәрлим. Җитмәсә каенанам: “Син кысыр”, – дип, яралы йөрәгемне телгәли. Аның аркасында тормышыбызның яме китте. Алга таба ничек яшәргә?

Каенаналар, зинһар, улыгыз белән киленегез арасына кермәгез! Алар бәхете өчен сөенеп кенә яшәгез.

ГАЛИЯ. Башкортстан.

Запись «Син нәкъ җиде елга соңардың, мин иртәгә кияүгә чыгам» [гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Беркөнне күрше кызы йомыш белән кергән иде. Сүз иярә сүз чыгып, әлеге дә баягы кияү, ир табу мәсьәләсенә килеп тукталдык. Беләм, әнисе белән гел сөйләшеп торабыз, артыннан әллә нинди акыллы, бай егетләр йөри бу кызның. Ләкин ул алар белән якыннан аралашмас өчен әллә нинди сәбәпләр таба икән: берсенең буе кыска, икенчесе, киресенчә, колга кебек. Җайлап кына күңел кылларын тартып карадым моның. “Егетең бармы соң? Әле кайчан кияүгә чыгарга җыенасың?” – мин әйтәм. “Әле укыйсы бар бит, шулай да соңгы курста чыгарга инде, – ди. – Әй, әле аның җүнле егете дә юк. Кайдан табарга инде?” Һәм иренең нинди булырга тиешлеген тасвирлап бирде бу. “Белемле, чибәр, спортчыларныкы кебек гәүдәле, эшлекле, фатиры да, машинасы да булсын, акча тапсын, мине үлеп яратсын, бернәрсәгә дә акчасын жәлләмәсен”.

– Балакаем, мондый ирне син беркайчан да таба алмаячаксың, – дидем мин аңа гаҗәпләнеп карап, авыр сулап куйганнан соң. – Хәзер артыңнан йөргән егетләреңә хуҗа бик тиз табылыр, ә син карт кыз булып, кияүгә чыга алмыйча тилмерерсең. Алай ансат кына булмый ул. Чын ирне үзеңә әвәлисе, үзең ясыйсы аны. Әллә мин Тимер абыеңа чыкканда аны бай булгандыр дисеңме? Икебез дә ач студент идек. Әле ул заманда юклык иде. Бергә тапкан мал гына кадерле була ул. Беркайчан да ир тапкан байлыкка гына карап, аңа бәйле булып яшәргә ярамый. Хатын-кызның үзенең дә шөгыле булырга, ул үзе дә акча эшләргә тиеш”.

Минем сүзләрдән күрше кызымның авызы-борыны турсайды. Аңламассың хәзерге туташларны, ханымнарны: берәүләренә ирләренең байлыгына алданып, кол булып яшәү ошый. Икенчеләре ир ролен үз өсләренә алырга маташа. Бик акыллы, белемле, үтә дә итагатьле, бөтен дөньясы җитеш, үз гомерендә бер тапкыр да өйләнмәгән гаилә дустыбыз бар. Шәһәрнең иң шәп җирендә фатиры, үз йорты бар. Машинасы да исләрең китәрлек. Үз бизнесы бар. Бер карасаң, кызлар аның артыннан көтүләре белән йөрергә тиештер кебек. Әмма инде гомер уртасына җитеп килә, әле өйләнәм дип ниятләнгән кәләше юк. Үзенең гаилә корасы килә икән. Сайлана, күрәсең. “Акыллы, инсафлы, бәби табучы кыз булса, тормыш корып җибәрер идем”, – дигәч, мин моңа кәләш эзләргә тотындым. Таптым бер чибәркәйне. Теге гаилә дустыбыз таләпләренә җавап бирә: әдәпле, инсафлы, кыскасы, чын татар хатын-кызларына хас матур сыйфатларга ия. Кияүгә чыгар вакыты да җиткән. Үзе дә шәп ир эзли икән. Мин аңа: “Бик акыллы егет бар, танышып кара”, – дип тәкъдим иттем. Хәзер рәхәт бит: кешенең исем-фамилиясен белсәң, интернетта аның турында әллә ниләр табарга була. Кызның фотосын күргәч, егетнең исе китте. Инде танышырлар, кавышырлар дип йөргән идем, кәләшем “тәртәгә типте”: “Байлыгына кызыгып, әти белән бер яшьтәге кеше белән тормышымны бәйлисем килми!” – диде. Аның урынында бүтән берәү булса, акчалы ир таптым дип, шатланып, ашыга-кабалана чыгар иде, бәлки. Гаилә тормышына һәр кешенең үз карашы, үз фикере шул. Бай иргә чыгарга ашкыну да ике яклы: акча ул була да, бетә дә, ә бер-береңә хөрмәт, мәхәббәт бетсә нишләрсең?

АНИЯ. Ульян өлкәсе.

Запись «Байлыгына кызыгып, әти белән бер яшьтәге кеше белән тормышымны бәйлисем килми!» [гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Менә аңла син бу ир белән хатынны. Бәлки, ир кадерен аңларга Рафисның чирләп китүе сәбәп булгандыр. Белмим, белмим. Кеше арасына керәсе түгел икән. Ир белән хатын – ике чабата, бер кием дип, бик дөрес әйткәннәр. Бернигә карамыйча бер-берсен яраталар икән, яшәсеннәр берүк. Үзләре аңлашкач, бик яхшы.

ТӘНЗИЛӘ. Түбән Кама районы.

Запись «Бәлки, ир кадерен аңларга Рафисның чирләп китүе сәбәп булгандыр» [гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Авыр уйларыннан бераз онытылып торырга теләп, Фәния карчык капка төбенә чыгып утырды. Шулвакыт аның янына почтальон кыз килде. Карчыкның хәл-әхвәлен сорашкач, аңа кәгазь кисәге сузды:

– Фәния әби, менә бу телеграмма почтада ике көн ята инде.“Бәрәңге поселогы, Фәния белән Хәлилгә” дип язылган. Сезгәдер дип уйладым.

Телеграммада нибары өч сүз иде: “Аня үлде. Балалары”. Шушы кәгазь кисәге Фәния карчыкка моннан күп еллар элек булган вакыйгаларны искә төшерде.

…Илленче еллар башы иде. Хәлил армиядән ялга кайткач авылдагы иң чибәр кызларның берсе – Фәнияне урлады. Язылышырга да өлгерми калдылар, егет хезмәт урынына китеп барды. Ә Фәния солдат хатыны булып, Хәлилнең әти-әниләре, эне-сеңелләре янында яшәп калды. Үтә дә чиста, уңган килен колхоз эшендә дә алдынгылар рәтендә булды. Тугыз айдан кыз тапты. Аңа Зәлия дип исем куштылар. Хәрби хезмәт срогын тутырып Хәлил кайткач, дөньялары түгәрәкләнде, тормышлары тагын да ямьләнде. Шулай күңелле генә яшәп яткан көннәрнең берсендә аларның капка төбенә бер машина килеп туктады. Машинасыннан төшкән шофер багажниктан чемодан, төенчекләр алып, аларның капка төбенә өя башлады. Кабинадан бала күтәргән яшь хатын төшеп, капкага таба юнәлде. Боларны тәрәзәдән күзәтеп торган Фәния: “Анда бала күтәргән ниндидер таныш түгел хатын, ялгыш керә ахрысы”, – дип әйтергә өлгермәде, Хәлиле урамга атылды. Анда инде ишегалдына үткән балалы хатынны кочаклап алды, аннан баланы үзенә алып, бергәләп өйгә керделәр. “Фәния, таныш бул, бу минем “армия күчтәнәчем”, – диде Хәлил аптырап карап торган хатынына. – Ничек тә уртак тел табарга тырыш, бергә яшисегез булыр, көндәшең Аня исемле”. Фәния баскан урынында таш кебек катып бик озак басып торды.

Иртән, Хәлил эшкә киткәч, Аня Фәния алдына тезләнеп, гафу сорады. Үзенең ятим икәнлеген, балалар йортында тәрбияләнүен, ФЗӨ тәмамлап, эшкә килгәч, гармунда урыс көйләрен оста уйнаучы, ягымлы, тәмле телле Хәлил белән танышуын, әмма аның авылда хатыны, баласы барлыгы турында берни әйтмәвен елый-елый сөйләде.

Йомшак күңелле Фәния Аняны кызганды. Йорттагы ата белән ана улларының нәселдә булмаган мондый эшне кылуына бик каты ачулы иделәр. Алар хәтта марҗа киленне урамга куып чыгарырга теләделәр. Әмма Фәния: “Аняның кулында – сезнең оныгыгыз бит”, – дип, аларны бу ниятләреннән кире кайтырга үгетләде.

Шулай итеп, ике килен үзара килешеп яши башладылар. Аня Фәнияне Йошкар-Олада бухгалтерлар курсында укырга күндерде һәм ул анда белем алганда килендәшенең кызы Зәлияне үз баласы кебек тәрбияләп торды. Укуын тәмамлап кайткач, Фәния колхоз идарәсендә хисапчы булып эшли башлады, вакытлыча кассир хезмәтен дә башкарды. Шулвакыт, кемнәрнеңдер кулы уйнап, кассада күпмедер акча җитмәгәне ачыкланды һәм Фәнияне кулга алдылар. Ул чакта да Аня адвокатлар табып, Фәнияне өч айдан иреккә чыгаруга иреште.

Аня Хәлилнең әти-әнисенең үпкәле авыр карашын күтәрә алмады, бүтән йортка күченде. Анда игезәк балалары туды. Кызлары, уллары үсә төшкәч, аларны алып, бөтенләй чит өлкәгә китеп урнашты.

Ике елдан кеше аркылы Фәниягә хат юллады. Анда татар кешесенә кияүгә чыгуын, уртак кызларына Фәния дип исем кушуларын язган, Фәниядән кабат гафу үтенгән, аңа рәхмәтләр укыган иде ул. Шуннан элемтәләре өзелде.

Инде менә, шул көннәрдән соң 50 елга якын вакыт узгач, Аня турында соңгы хәбәр килеп иреште. “Урының оҗмахта булсын, бу дөньяның ачысын-төчесен җитәрлек татыгансыңдыр, ахирәтеңдә тынычлык тап”, – дип, белгәннәрен укып дога кылды Фәния карчык.

Гөлзифа ГАБИДУЛЛИНА. Мари-Эл, Бәрәңге поселогы.

Запись Фәниянең ире армиядән «күчтәнәч» – яңа хатын алып кайта [гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..