Зыяны

Беренчесе туңуга бәйле: борын тыгылу, коры ютәл, тамак-колак, муен, бил авырту… Температураның һәм дымлылыкның кискен аермасы, беренче чиратта, тын юллары авырулары (отит, синусит, бронхит), мускуллар ялкынсыну (миозит) китереп чыгара.

Икенчесе һаваның сыйфатына кагыла. Ябык бинада кондиционер бер үк һаваны озак вакыт әйләндерсә, һава корылана һәм тирегә, лайлалы тышчага начар тәэсир итә башлый. Шуның аркасында дерматит, ринит кебек чирләр килеп чыгарга мөмкин. Моны булдырмауның бер ысулы – дымландыру функциясе булган кондиционер кую. Тик андый модельләр кыйммәт тора. Шул сәбәпле эш урыннарында да, өйләрдә дә кешеләр ешрак гадәти прибордан файдалана.

Өченче куркыныч – аллергия барлыкка килү. Фильтрларын чистартып, алмаштырып тормасаң, кондиционер аллергия һәм йогышлы чирләр китереп чыгара торган бактерияләр оясына әверелә. Мәсәлән, легионеллалар дип аталучы бактерия кондиционер эчендә рәхәтләнеп үрчи. Әгәр ул кешенең үпкәсенә барып керсә, типик булмаган пневмония башланып китә.

Дүртенче зыян – фреон белән агулану ихтималы. Мондый хәл бик сирәк, кондиционерның көпшәсе зарарланган очракта гына була, билгеле.  Ләкин андый куркыныч барлыгын белеп тору мөһим, чөнки фреон агулы.  Укшу, косу, башны борганда барлыкка килә торган кысып-кысып авырту, сулау кыенлашу – агулануның төп билгеләре. Әмма чын диагнозны табиб кына куя ала.

Файдасы

Кондиционерның файдасы, әлбәттә, бар. Бөркү һаваны, эсселекне өлкән яшьтәгеләр, балалар, йөрәге һәм кан тамырлары авырулары булган кешеләр аеруча авыр кичерә бит. Аларның организмында җылылыкны көйләү системасы дөрес эшләми, кызуга тиз генә җайлаша алмыйлар. Кулдан эш төшеп, әлсерәп утыру башкаларга да рәхәт түгел. Димәк, кондиционердан баш тартмаска, ә акыл белән файдаланырга кирәк.

Бу җайланманы карап торуны белгечләр башкарырга тиеш. Алар фильтрларны да дөрес итеп чистарта, суын алмаштыра, антисептик куша, кулай эш режимын да көйли.

Температураны дөрес кую бик мөһим. Урамдагы һәм бинадагы температура аермасы 5 – 7 градустан артмаска тиеш. Әгәр тышта 30 градус икән, бүлмәдә 23 градустан да түбәнрәк булмасын. Суытылган һава агымы бүлмәдә бөтен якка тигез таралырга тиеш.

Чыганак: Ватаным Татарстан

Запись Кондиционерның зыяны: симертә дә икән! впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Ул көненә 2-3 чиләк җиләк җыя. Фахирә әби җиләккә таң белән йөри. Җыярга иң рәхәт вакыт әнә шул, ди. Табигать байлыгына үрелгәнче, башта дога укый, Аллаһы Тәгаләгә сәламәтлек һәм шушы ризыкларны биргәне өчен рәхмәт әйтә. Ияреп барасың икән, сөйләшергә ярамый, дикъкатеңне җиләккә бирергә, башыңны юк-бар уйлардан арындырырга кирәк.

Һәр бирмеш көннең кадерен белгән бу апаның язмышы да гыйбрәтле. Яшь чагында туган авылыннан эш эзләп, нужа кушып Себер якларына чыгып китә, шунда кияүгә чыга, дүрт бала үстерәләр. Әби гомер буе авыр эштә, башта заводта, аннары тимер юлда эшләгән. Әмма ул елларны да шөкер итеп искә ала:

– Тимер юлларны урман, Объ елгасы буеннан салганга, табигатьтән кайтып кермәдем. Буш вакытта кара җиләк, мүк җиләге, күк җиләк, нарат җиләген яратып җыйдым. Ул еллар төштәге кебек кенә инде хәзер. Олыгайган көнемдә туган туфрак тартканга, мәңгелек йортымны монда табыйм диеп, авылыма кайттым менә…
Фахирә әби Себер якларында төпләнеп калган балаларына җибәрер өчен җиләктән кайнатма да ясый, киптерә дә. Без Фахирә әбидән җиләк файдасы һәм кайнатма ясау ысулларын белештек.

Киптерү

Моның өчен җиләкне бик иртә, чык төшкәнче яки кич җыярга кирәк. Аннары коры, эссе урында киптерәсе. Кемдер газ мичендә киптереп ала. Мин алай яратмыйм, мич табигый тәмне үзгәртә. Кипкән җиләкне чәйгә кушып җибәрергә, я булмаса кайнар су коеп төнәтмә ясарга була. Мин балалар чирләгәндә, тән температурасы югары булганда җиләк төнәтмәсе эчертеп, дәвалый идем. Сөяк авыруларыннан, кан басымыннан файдасын күрәм. Аның өчен ярты литр суга бер аш кашыгы кипкән җиләк салырга кирәк. Аллергиядән интеккән кешеләргә бу төнәтмәне кулланырга ярамый.

Биш минутлык кайнатма

Бер өлеш җиләккә бер өлеш шикәр комы алырга. Кәстрүлгә төпләреннән чистартылган, юылган җиләкне салабыз һәм өстенә әзерләп куелган шикәрнең яртысыннан күбрәген салып куябыз. Җиләкнең суы чыккач, кайнатырга куябыз һәм биш минут кайнатабыз. Кайнап чыккач, уттан алабыз да, өстенә калган шикәр комын кушып, эреп беткәнче болгатабыз. Кайнар килеш банкаларга тутырып капкачлыйбыз. Биш минут кына кайнаткан җиләк үз төсен югалтмый.

Кайнатма

Бу ысул белән әзерләгәндә, кайнатма куерак була. Моның өчен 1 кг җиләккә 1,3-1,5 кг шикәр комы аласы.
Башта җиләккә шикәр комы кушып, суы бүленеп чыкканны көтәбез. Аннары акрын утта шикәре эреп беткәнче тотабыз. Шикәр эреп беткәч тә, 20-25 минут кайнатабыз, күбекләрен җыеп торабыз. Уттан алгач, азрак болгатып утырсаң, кайнатма желе сыманга әйләнә. Озагракка сакларга теләгәндә 2 г лимон кислотасы кушарга була.
Фахирә әби үләннәрне дә яратып, тәмен белеп җыя. Балаларына дип мәтрүшкәне күпләп әзерли.
– Балакаем, ул якларда мәтрүшкә бик юк ул, булса да безнеке кебек хуш исле түгел. Җырдагыча инде, туган якныкының исе дә, тәме дә үзгә…

Гөлинә Гыймадова

Чыганак: Ватаным Татарстан

Запись Көненә 2-3 чиләк җиләк җыючы 87 яшьлек Фахирә әби: «Җир җиләгенең сөяк авыруларыннан, кан басымыннан файдасын күрәм» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Кыр казлары, аккошлар

Күктә тезелешеп кыр казлары, торналар оча. Суы да, ризыгы да булган, куркыныч янамаган басуларда, болынлыкларда туктап ял итеп алалар да дәррәү тагын һавага күтәреләләр.Ә менә Әтнә районының Ары авылына, Ашыт буена аккошлар кайткан, дип хәбәр итте укучыбыз Фидаил Кадыймов. Мәхәббәт символы булган кошларны күреп, халык тагын да сөенгән, аккош­лар аларның сулыкларын үз иткән икән, димәк, барысы да имин булыр, иншалла.

Авылларда язгы эшләргә керештеләр. Күп хуҗалыкларда «сарыкмахерскаялар» эшли. Авылларда сакланып калган бу гадәт бүген дә кул көче белән башкарыла. Сарыкның аякларын бәйләп сузып салалар да махсус кайчылар белән йонын алалар. Кызганыч, хәзер сарык йонын җыючы гына юк.

Еланнар

Табигать белән бергә еланнар да уянган.

– Быел еланнар елдагыдан иртәрәк чык­тылар, әмма аларның саны арткан дип әйтеп булмый. Көннәр җылы торды бит, уяндылар, чирәм юк, кар эреп беткән, шуңа да хәзер алар яхшы күренә, ләкин кешегә зыян китерерлек хәлдә түгелләр, куркыныч саналган еланның да агуы көчле түгел. Аларга хәл җыю, тонуска керү өчен вакыт кирәк. Әле алар аңгы-миңге йөри, – ди орнитолог Илгизәр Рәхимов.

Каен суы

Каен суы сезоны да башланды. Бу, гадәттә, 15-20 көн генә дәвам итә. Шуңа да кеше моннан файдаланып калырга ашыга. Каен суын сатып акча эшләүчеләр дә юк түгел. Социаль челтәрдә каен суының литрын 60-100 сумнан тәкъдим итәләр. Чистайдан Илгиз Казанга кадәр китереп бирергә дә риза. «Суны бары экологик яктан чиста җирдә үскән каеннардан гына җыям, бу минем өчен хобби гына, каен суы файдалы, диләр. Шуңа үзем дә эчәм, башкаларны да сыйлап калырга ашыгам», – ди ул. Медицинада каен суы язгы авитаминоздан дәвалый, иммунитетны ныгыта дип санала. Табиблар аны буыннар, тире авырулары, шулай ук бронхит, үпкә ялкынсынуы, үт куыгы, радикулит, ревматизм, артрит, туберкулез, баш авыр­тулары булганда кулланыр­га киңәш итә. Ә менә каен серкәсенә аллергия булган кешеләргә, шулай ук бавырында таш, ашказаны җәрәхәте булганда, бу суны артык күп эчәргә ярамый. Каен суы суыткычта ике көннән дә артык сакланса, бозыла башый. Җылыда озак торган каен суы белән агуланырга да мөмкин. Эколог­лар исә: «Кәүсәләре, тамыры нык булган каеннан гына су алырга ярый», –ди. Агачта җирдән 50 сантиметр биеклектә дрель белән 3-4 сантиметр тирәнлектә тишек ясап, су агар өчен махсус улак куя­лар. Бер агачтан көненә 1 генә литр су агызырга рөхсәт ителә. Ахырдан тишекне җилем, пластилин белән томалап куярга кирәк.

Фото: пиксабай

Запись “Каен суын сатып акча эшлиләр” [бәяләр] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

В витамины терәк-хәрәкәт системасын ныгыта, әлеге витамин сөт продуктларында, йомырка, балык, бавыр, яшелчәләрдә бар. А витамины фосфор белән кальцийны үзләштерергә булыша. Ул «кызыл» продуктларда күп: болгар борычы, помидор, абрикос, кызыл ит, брокколи, сыр, балык, кишердә. С һәм Е витаминнары организмдагы тернәкләнү процессларын тизләтә, ялкынсынуны бетерә. Организмыгызны әлеге витаминга баету өчен, рационыгызга алма, гөлҗимеш, цитруслылар, чөгендер, брокколи, манго һәм үсемлек мае кертегез.
Остеохондрозны дәвалауда кальций мөһим роль уйный, ул, белгәнегезчә, сөт продуктларында күп. Кальцийны үзләштерү өчен D витамины кирәк. Аны йомырка сарысыннан, сыер маеннан һәм эремчектән эзләгез. Селен зыян күргән тукымаларны яңадан торгызу өчен мөһим. Моның өчен креветка, арыш ипие һәм тәрәч балыгы (треска) ашагыз. Магний нерв системасы өчен җавап бирә, ул терәк-хәрәкәт аппараты эшчәнлеге белән турыдан-туры бәйле. Әлеге микроэлемент карабодайда, фасоль, чикләвек, ачы шоколадта бар. Буыннар сәламәтлеге өчен Омега-3 тә кирәк. Аның өчен әстерхан чикләвеге, арахис, майлы балык, үсемлек маен кулланыгыз.

Нәрсәләр ашарга ярамый?

Беренче чиратта рационнан итнең майлы сортларын, кыздырылган ризыкларны, баллы газлы суларны, туңдырманы алып ыргытыгыз. Составында фосфат булган ризыкларны ашамагыз, фосфат организмда җыелып бара һәм остеопороз китереп чыгара. Мондый продуктларга куертылган сөт (сгущенка), спиртлы эчемлекләр, йомшак сыр (плавленый), краб таякчыклары, чүпрәле ак күмәч, казылык керә. Кузгалак, шпинат, редистан да баш тартыгыз, чөнки аларда буыннар өчен зарарлы булган кузгалак кислотасы бар. Составында пурин булган продуктларны да сак кулланыгыз: каһвә, кара һәм яшел чәй, шоколад, бавыр. Кыздырылган әйбер урынына парда пешкәнен ашагыз, газлы суны сок яки компотка алыштырыгыз, баллы ризыклардан күрәгә, кара җимешкә күчегез. Тозны да чамалап кына ашарга кирәк, чөнки ул организмдагы сыеклыкны тоткарлый.

Сәламәт булыгыз

Запись Буыннар сызлаганда нәрсә ашарга ярый, ә нәрсә ярамый? [киңәш] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..