Түрәләр купшы сүзләр әйтергә ярата, аннары шул хакта сорау килеп туганда төрле сәбәпләр таба башлый. Татарстаннан Русия Дәүләт Думасына сайланган депутат Илдар Гыйлметдинов та Азатлыкның БДИны (ЕГЭ) татарча бирү мөмкинлеге, моның өчен канун әзерләү-әзерләмәүгә багышланган соравын төрлечә боргалады.

Думага сайлау алдыннан Гыйлметдинов БДИны татарча да бирү мөмкинлеге бирә торган канун өлгесе әзерләнүен белдергән иде. Аның сүзләренчә, баксаң инде хәзер, БДИны татарча да бирүгә мәгариф системы әзер түгел икән. Теләге булган очракта гына укучы аерым фәннәрне татарча бирә ала торган канун өлгесен ул үзе әзерләп куйган, әмма Думага кертергә җөрьәт итми, чөнки аны кабул итү өчен “имтихан ала торган механизмнар эшләнмәгән”.

– Сайлау алды кампаниясе вакытында Сез Бердәм дәүләт имтиханын татарча да тапшыру мөмкинлеге хакында Думага канун өлгесе әзерләнә дигән идегез. Бу документ кайчан тәкъдим ителәчәк, кайчан Думага кертеләчәк?

– Мин сайлау алды вакытында БДИны татарча бирергә кирәк дигән фикерне әйтмәдем. Мин әйттем: һәрбер балага ниндидер фәнне үз туган телендә, татар телендә бирергә мөмкинчелек бирергә кирәк дидем. Аның андый хокукы булырга тиеш һәм ул дөрес. Андый канун миндә әзер. Ләкин ул хокукны тормышка ашыру өчен, мәктәп һәм безнең бөтен мәгариф системы әзер булырга тиеш. Аны үтәү шартлары, имтихан ала торган механизмнар бар. Ә алар безнең юк. Иртәгә үк бу канунны кабул итә алабыз, әмма тормышка ашыра алмыйбыз. Шуңа күрә, иң беренче чиратта, безгә мәгариф системын әзерләргә кирәк. Ул канун башка халыкларга да кагылачак.

– Якын арада бу мәсьәлә хәл ителәчәкме? Академик, элекке пединститут ректоры Рүзәл Йосыпов яңа сайланган Думадагы Татарстан депутатлары БДИны татарча бирдерүче канун кабул итүне тизләтергә тиеш дигән иде.

– Бишме, ун елмы, утызмы, бәлки бер ел эчендә эшләп чыга алырбыз, бәлки тиз генә эшли алмабыз. Бу хокукны кертү миннән генә тормый. Канун әзер, бүген үк кертә алабыз, әмма мәгариф системы әзер түгел. Без болай гына кабул итсәк, мәгариф системын мәхкәмәгә кертәчәкбез. Мәктәп мин әзер түгел синең хокукыңы тормышка ашырырга ди, бала ягы аны мәхкәмәгә бирә.

Без әзер булсак та, башкалар әзер түгел, бу канун бер татар теленә генә кагылмый. Безнең тугызынчы сыйныфка кадәр туган телгә өйрәтү өчен уку-укыту әсбаплары федераль реестрга кертелгән. Кызганычка каршы, башка бер халыкның да реестрда мондый әсбаплары юк. Якутларның ике китабы, хакасларның ике китабы бар. Хәтта башкортларның да бер генә китабы бар микән?

– Илдар әфәнде, салымның 50 процентын Татарстанда калдырып, калганын Русия казнасына тапшыра торган документ Думага кайчан кертеләчәк?

– Без бердәм салым киңлегендә яшибез. Бөтен илдән Татарстанны гына аерып алып, салымны 50-50% итеп ясап бумаячак. Бюджетка кагылышлы мөнәсәбәтләр алар бик катлаулы. Башта федераль бюджетның ничек формалашуын уйларга кирәк. Башка чыганаклардан ни рәвешле һәм нинди ысуллар белән безнең республика югалтуларын каплый алачак. Менә шуның турында уйлыйк әле. Татарстан дәүләт програмнары белән бик актив эшли. Алар аша федераль бюджетны үз ягыбызга карата һәм куллана алган кебек, башка бернинди республикалар да бюджетны үзләренә безнең кадәр карата алмый. Нәкъ менә шушы юлларны эзләргә кирәк.

Azatliq.org

Русиядә яңа мәгариф министры билгеләнде – Дмитрий Ливановны Ольга Васильева алыштырды. Бу – хәлиткеч вазифа, аеруча милли төбәкләр өчен. Соңгы елларда милли мәгариф үсеше туктап калуы да федераль үзәктән искән җилләргә, андагы реформаларга бәйле. Русиянең мәгариф министры итеп Ольга Васильеваның да билгеләнүе милли мәгариф өлкәсендә эш итүчеләрне сагайтты.

Урыс православ чиркәве белгече булган, фәнни хезмәтләрен дәүләт һәм чиркәү бәйләнешләренә багышлаган, Сталин чорын аклаган һәм ватанпәрвәрлек идеясе ул – “Урыс җирләре өчен!”дип белдергән кеше Русиянең мәгариф министры була аламы? Аның дөньяга карашлары милли республикаларның, аерым алганда, Татарстанда ана телендә белем бирү, миллилекне саклауга киртә булып тормасмы?

“Мәнфәгатьләребезне яклаячакбыз”

Татарстанның Мәгариф һәм фән министры Энгел Фәттахов Татарстан милли мәгариф өлкәсендәге позициясеннән артка чигенмәячәк дип белдерде. Әмма яңа министрга бәяләмә бирү иртәрәк, диде ул.

“Әле бәя бирергә иртәрәк. Ольга Васильеваның Русиянең мәгариф министры итеп билгеләнүенә бер атна вакыт та узмады. Бу – без куя торган да, без ала торган министр түгел. Васильева билгеләнгән икән, ул эшли. Карап карарбыз, тормыш үзе күрсәтер. Аның белән бер уртак фикергә килергә туры килер, әмма барыбер республика җитәкчелеге дә, без дә милли мәгариф өлкәсендәге мәнфәгатебезне беркемгә дә бирү яклы түгел”, диде Энгел Фәттахов.

“Яңа министр күп сораулар тудыра”

Татарстанның Дәүләт шурасының Мәгариф, мәдәният, фән һәм милли мәсьәләләр комитеты рәисе Разил Вәлиев министр вазифасына Ольга Васильеваның билгеләнүен борчылып кабул иттек дип белдерде.

Мәгариф өлкәсенең башында кемнең торуына күп нәрсә бәйле. Дмитрий Ливанов булган чакта безгә кулай булмаган карарлар шактый булды. Аңа кадәр Фурсенко булды, БДИны ана телендә бирүне тыйдылар. Федераль үзәк түрәләре белән күп бәхәсләштек, таләпләр куйдык, аңлаттык, бурычларны билгеләдек. Балалар бакчалары, мәктәпләрдә тәрбия, белем бирү урыс телендә бирелергә тиеш дигән концепция булдырылды. Татарстан аны кабул итмәде, без аңа үзгәрешләр керттек. Теләккә ирештек тә кебек, әмма бөтен җирдә дә нәкъ безнеңчә булды дигән сүз түгел. БДИны туган телдә тапшыру таләбен күпме куйсак та, безне ишетүче юк. Моңа беренче чиратта кем каршы килә? Русиянең мәгариф минстрлыгы каршы чыга.

Яңа министрны борчылып кабул иттек. Биографиясен өйрәндек, аның мәктәпләргә, милли мәгарифкә нинди мөнәсәбәттә булуын ачыкладык, милләтләрнең тарихын, гореф-гадәтләрен ничек кабул итүе белән кызыксындык. Яңа министр православ дине белән кызыксынуы, аның урыс православ чиркәве белән бәйле булуы ачыкланды. Бу бик сагайта. Татарстанга күптән түгел Русия патриархы Кирилл килеп китте, аңа кадәр республикада митрополит алышынды. Аларның алга сөргән фикерләре һич тә милли мәгариф файдасына түгел. Ниятләре – мәгариф системына православ дине дәресләрен кертү. Без моңа каршы. Татарстан – күпмилләтле республика. Һәр сыйныфта диярлек төрле милләт, дин балалары белем ала. Без православ яки ислам динен дәресләрен кертә башлыйбыз икән, каршылыклар булырга мөмкин. Бу ризасызлык тудырачак. Шуңа күрә министр вазифасына яңа кешенең билгеләнүен борчылып кабул иттек”, дип сөйләде Разил әфәнде.

“Министрга бәя бирә алмыйм”

Русия Дәүләт шурасы депутаты Илдар Гыйлметдинов яңа министр Русия Конституциясе, кануннар нигезендә эшләячәгенә ышана.

“Президентның кадрлар мәсьәләсенә анализ ясый алмыйм. Бу – аның эше. Бүген мәгариф системы федераль кануннар нигезендә бара. Ана телендә белем бирү федераль кануннар, Русия Конституциясе нигезендә бара. Төп кануннамәне беркем дә бозарга җыенмый, аңа юл да куймаячакбыз. БДИның бер имтиханын булса да туган телдә тапшыру мөмкинлеген тудыру хакында фикерләр бар. Канун нигезендә бу әлегә мөмкин түгел. Бу хакта Русиянең мәгариф министрлыгы белән берничә тапкыр очраштым, тикшердек бу мәсьәләне. Аны җиңел генә кертеп җибәреп булмый. Шундый канун кабул ителә икән, анда бик күп процедуралар үтәсе бар. Татар теленнән БДИ була икән, бөтен телләрдән дә критерийлар ясалырга тиеш. Бу эш нинди бәягә төшәчәк? Төбәкләр моңа әзерме? Әле уйланып бетелмәгән. Чыгымнар саналгач, бу эшкә тотына алачакбыз”, дип сөйләде Илдар Гыйлметдинов.

“Ана телендә белем бирү кысрыкланмас”

Дөнья татар конгрессы рәисе Ринат Закиров, яңа министрның килүе белән ана телендә белем бирү кысрыкланмас дип саный.

Тормыш үзгә бит ул. Министрлар, түрәләр бер килә, бер китә. Бик авыр заманда да халкыбыз туган телебезне саклый алган. Моны узганбыз икән, бүгенге чор ул кадәр катлаулы түгел. Баланы үзеңчә тәрбияләр өчен мөмкинлек бар.

Яңа министрның килүе белән ана телендә белем бирү кысрыкланмас. Илдә бит кануннар эшли, федераль стандартларга аерым шәхеснең үзгәрешләр кертергә мөмкинлеге юк. Кем генә килмәсен, безгә үз мәнфәгатьне яклап эш итәргә кирәк. Министр да колак салыр. Алай булмый икән, андый шәхесләр мәгариф өлкәсе белән идарә итә алмаячак”, дип белдерде Дөнья татар конгрессы рәисе Ринат Закиров.

Яһүдләр аңлатма сорый, татарлар тел яшерә

Татарлар мәгариф министрлыгы эш күрсәтсен әле, карарбыз, күз күрер дигәндә Русиянең яһүд җәмгыятьләре федерациясе министр Ольга Васильевадан аның Иосиф Сталин, ул оештырган дәүләт террорына карата мөнәсәбәтен аңлатуын сорады. Яһүдләр Васильеваның аңлатма бирүе мәгариф системына гына түгел, бөтен Русия өчен дә мөһим, дип әйтте. Татарлар исә әлегә дәшми генә күзәтүне хуп күрә.

Дөнья татар конгрессы рәисе Ринат Закиров  хатлар, мөрәҗәгатьләр язу иртәрәк дип белдерде.

“Тора-бара карарбыз, министрның гамәлләрен карарга кирәк. Башта күзәтик. Беренче сүз ишетүдән үк күтәрелеп бәрелмәс өчен без аның карашын өйрәнергә тиеш. Бер фикергә килгәннән соң үзебезнең позицияне әйтәчәкбез. Әлегә хатлар язарлык бер сәбәп күрмим. Өйрәнергә кирәк”, диде Ринат Закиров.