View this post on Instagram

A post shared by ⚡️TATAR TODAY агентлыгы⚡️🌍 🔊📺 (@tatar_today)

Кызның үз тормышы турындагы сөйләменә ышанырлык түгел иде, ди Юлия. Шуңа күрә ул бу кыз биргән адрес буенча тиз арада барып, аның әбисен үз күзләре белән күрергә бара. Юлия килгәндә янгын булган фатирда утсыз, газсыз, яшәү һәм кешеләргә карата бер өмете дә калмаган ялгыз яши торган карчык каршы ала. Әлеге апа 3 оныгын тәрбияләгән, чөнки кызы тәртипсез тормыш рәвеше алып бара. Әлеге гаилә турында барлык хокук саклау органнары да белгән, узган елның ноябрендә балаларны приютка алып киткәннәр. Ә бу апаны үзенең үк кызы, йөргән егете белән талаган, соңыннан полициядан гаризасын алуын таләп иткән.

Кызы әнисенең гаризаны алмаячагын белгәч, фатирына ут төртеп, әбине янган фатир эчендә калдыра, бәхеткә – ул көч-хәл белән исән кала. Юлия Хәкимова​ @uliakhakimova373​ әлеге апаның фатирына ремонт ясарга, кирәкле мебельларны алырга ярдәм итә.

Хәзерге вакытта апаның фатирында барлык уңайлыклар да тудырылган, ул түсемсезләнеп оныкларын кайтарырлар, дип өметләнә.

Запись Казанда кызы әнисенә: «Мин сине ут төртеп яндырам» [видео]<br>​ впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Белгечләр əйтүенчə, баш миенең беренче картаю билгеләре 47 яшьтə барлыкка килə, ә 60 яшьтə когнитив сәләтләр деградацияләү тизлеге бик тиз бөек дəрəҗəгə җитә. Организмга кергән глюкозаны нәтиҗәле эшкәртүдән туктау сәбәпле, нейроннарның ачлык башлана.

Шуңа да карамастан бу процессны булдырмый калырга яки кире кайтарырга мөмкин. Шуның өчен рационны үзгəртергə кирəк, гади углеводлар куллануны минимальләштерергə кирəк. Галимнәр глюкозаны кетоннар белән алыштырырга тәкъдим иттеләр. Мондый диета, тикшеренүчеләр тәҗрибәсе буенча, баш мие бүлекләренең үзара хезмәттәшлеген яхшырта һәм гомуми когнитив активлыкны арттыра

Чыганак: Газета.Ru

Запись Галимнəр картаю процессын акрынайта торган ысул тапканнар впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Без үзебез олылар гел акыллы сүзләр генә сөйлиләр, безгә дөрес юнәлеш бирәләр дип уйларга күнеккән бит инде. Кайвакыт алар әйткәнчә эшләмәсәк тә барыбер олылар сүзен, аларның фикерен ишетү кирәк иде. Балалар үстергәндә, йорт-җир тергезгәндә, нинди дә булса кыйммәтле әйбер алганда да киңәшләшә идек. Сөйләшкәннәре колакка ялгыш кереп, сүз ката күрмә, ишетмәгәнеңне ишетерсең!

Күрше авылда яше 80нән арткан таныш карчыгым бар. Телефоннан сөйләшкәлибез, поселокка килгәндә бераз утырып та китә.

– Газ миче картым исән вакытта салынган бүлмәдә, – дип сөйләде ул беркөнне. – Көз-кыш айларында, бигрәк тә төнлә яки иртәнге якта, газны кысасы яки арттырасы булганда шул бүлмәгә чыгарга кирәк. Бабай исән вакытта ул йөри иде. Өйләр газ белән җылытыла бит, рәхәткә чыктык, утын әзерлисе, мичкә ягасы юк. Газны карап кергәннән соң йокы тәмам ачыла. Аның йокысы да бик сак, нәзберек бит хәзер. Күршеләрем, танышларым белән киңәштем дә, газ мичен алгы өйгә күчертмәкче булдым. Хәзер үзем генә, ике малай да гаиләләре белән якын-тирә шәһәрләрдә яшиләр. Чиратлашып, айга бер, мин пенсия алгач кына кайтып китәләр. Арзан чәй, бер-ике кап печенье күтәреп кайталар да, бәрәңгесен, кишер-чөгендерен төяп китәләр. Газны күчертү өчен 30 чакрымдагы район үзәгеннән белгеч чакыртасы икән. Телефоннарын табып гозеремне җиткердем. Вакытын, көнен билгеләп килде район кешесе. Үз машинасы белән йөри икән, урта яшьтәге ир-егет бу. Карап, үлчәп, күпме, нинди материаллар кирәген чутлап, кайсы көнне киләсен әйтте бу. “Акчаң бармы, кыйммәт булмыймы?” – дип тә сорады әле. Пенсиям әйбәт бит хәзер, 80 тулгач тагын өстәделәр, ике көннән бу ай өчен дә алам акчаны дип, килешеп, чәйләр эчереп, озаттым мастерны. Ике көннән, мин пенсия аласы көнне, малайның кечесе кайтты. Бу айда да, алдагы айда да акча үземә кирәк була, газны күчертәм диюгә, малай: “Күпме яшәргә уйлыйсың инде тагын, алдагы кышка үзебезгә алып китәбез, бу тавык алачыгына акча әрәм итмисең”, – дип, сүгеп ташлады. Йорт алай начар түгел үзе. Әтиләре исән чакта болай дорфа кыланмыйлар иде малайлар. Менә ялгызлык нишләтә… Әле пенсияне саклап кала алсам мунча сайгакларын да алыштырырга иде исәбем. Малайлар кайтып мунча да кереп тормыйлар шул хәзер. Имеш, аларда ванна бар. Яратмыйм шул ванналарын. Бер барып куна калгач, килен мәҗбүриләп ваннага кертте. Әйтерсең, авылдан пычранып, бетләп килгәнмен! Керә алмыйча бер интектем, чыгуы тагын да бәлалерәк булды. Сиксәнне узгач гәүдәләр дә тыңламый бит. Мунчага җитәме соң?.. Үз парың исән булганда әле бер-береңә зарланасың да, урталай бүлгәч, авыр сүз дә җиңелрәк була. Барысын да кешегә дә чыгарып саласы – капчыкны төбеннән тотып селкисе килми бит…

Пенсия акчаларын алып киткән улы. “Көз, кыш айларында караватың янына жикет, итек куеп ят, газ мичен карарга ник шәрә тәпи чыгасың?” – дип мин дә акыл бирдем әле танышыма. “Малайларга китмим, үз өемдә үләргә язсын”, – диде ул.

Бу хатны “Татарстан яшьләре” газетасына Сарман районы, Җәлил бистәсеннән Халисә Шәйдуллина язган.

Фото: pixabay.com

Запись “Күпме яшәргә уйлыйсың инде тагын?“ (Үз өендә үләргә теләгән карчык гыйбрәте) впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Яшь чагында барыбыз да гел сөеп-сөелеп, мәхәббәт диңгезенә чумып кына яшәрбез кебек тоела. Ә ир белән хатын булып яши башлагач, җитмәсә бишектә көне-төне балаң акырып ятса, хыяллар челпәрәмә килә. Кәнфит кебек кызлар-егетләр дә тора-бара нык кына үзгәрәләр. Хатын-кызларга гомерләре буе нәрсәдер җитми: әле тегесе, әле монысы кирәк. Алар сораган әйберне ире табып бирә алмаса, мескенгә көн бетә. Китә талаш – син шулай да, мин болай, янәсе. Кыскасы, бергә корган тормыш чүп чиләгенә әйләнә. Шулай итеп, туйдан соң озак вакыт узмый – мәхәббәтне таптап күмеп куялар. Дөрес, өйләнешеп, матур гына гомер кичерүчеләр дә җитәрлек. Ләкин күпчелек очракта монысы мәхәббәт түгел, ә бер-береңне ихтирам итү, хөрмәтләүдер, мөгаен.

Безнең әти белән әни дә гомерләре буе чөкердәшеп кенә яшәделәр димим – тормыш бит, төрле чаклар була. Әти дә, әни дә бик уңган, тырыш иде. Бераз гына салгалап йөрсә дә, авылда әти кебек акыллы, үтә дә ярдәмчел кеше булмагандыр. Аның беркайчан да әнигә кул күтәргәнен, рәнҗеткәнен, безгә авыр сүз әйткәнен хәтерләмим. Алар янында рәхәт булганга атна саен туган өебезгә җыелу безнең өчен зур бәйрәм иде. Кайчакларда бер-берсенә үпкәләшүләрен яшермәделәр алар бездән. Шулай бервакыт капканы ачып керүем булды, әни баскыч төбенә чыгып басты да: “Әтиең эчә! Нишләтергә инде аны?” – дип, әләкли башлады. Әтинең кем икәнен беләбез инде – эчеп, сугышып йөри торган кеше түгел. Димәк, бераз гына эчеп кую аның чандыр, кечкенә генә гәүдәсенә көне-төне эшләр өчен көч-куәт бирәдер. Әнинең әллә шуны аңламавына, әллә кайтып кермәс борын әләкләшә башлавына ачуым килде дә: “Әни, әти белән сине мин таныштырмадым бит. Нигә миңа зарланасың? Үзегез табышкансыз, кавышкансыз, гомер итәсез.Үзегез бергә хәл итегез инде”, – дигәч, әни бераз үпкәләде дә әле. Дөрес, артыгы китмәсен, чаманы югалтмасын дип, әтигә дә каты гына әйткән чаклар да булды анысы.

Кайчакларда гомерләре буе парлашып яшәгән әби-бабайларны үземнекеләр белән чагыштырам. Минем әти белән әни аларга караганда мең өлеш тату, әйбәтрәк яшәгәннәр икән дим. Берәүләрне беләм мин. Ярты гасырдан артык бер түбә астында гомер итеп, уртак балалар үстергәч, сөенеп кенә яшисе дә бит. Юк шул. Әби белән бабай бер-берсеннән шулкадәр туйганнар. Хөршидә ападан хәлен сорасаң, исәнлек алганчы, бабайның тетмәсен тетеп ата. “Балакаем, бик начар хәлләрем. Сабит бабаң төсле адәм мәсхәрәсе юктыр бу дөньяда. Пенсиясен ала да, миннән яшереп куя. Балаларга да бирми. “Ни дип җыясың аны?” – дисәм, “Син үлгәч яшь хатынга өйләнәм”, – дип мыскыл иткән була тагы. Оялмыйча минекен ашап ята үзе. Тәмлене яратса да ярты булка да сатып алганы юк. Ризыкларымны кайда яшерсәм дә эзләп таба бит, җүнсез. Беркөнне ялгышып аның чәен салган идем кара тавыш чыгарды. “Күп асрадым инде сине, бар, өйдән чыгып кит”, – ди. Фашистның да фашисты инде менә. Хәзер аерылышсаң кешедән, балалардан оят. Шулай этле-мырлы яшәп гомер узган да киткән инде”, – дип Хөршидә апа эчен бушата. Сабит бабай да җебегәннәрдән түгел. Күп сөйләшмәсә дә, теш арасыннан гына угын чыгарып ала. Нәрсә инде бу? Шул да булдымы парлап гомер итү? Картайган көннәрендә тынычлап, бер-береңнең кадерен белеп, алган пенсияләренең рәхәтен күреп яшәсәләр ни булган? Картая-картая акыл китә, хәтер югала дигән булалар. Дөрес түгел. Әби белән бабай талаша башласалар, Хөршидә апа килен булып төшкән һәр көнен, кайнанасы алдында ире аны ничек кимсеткән, эчеп кайткач аңа нинди сүзләр әйткәнен, Сабантуйга нинди күлмәк киеп чыкканын – барысын да картының исенә төшерә. Хатын-кызның иң яхшы коралы – аның теле инде. Күпчелеге шул теле аркасында кадер күрмичә михнәттә гомер кичерә. Ире – хатыныннан, хатыны иреннән үч ала-ала яшәргә калса булмый инде ул. Бер таныш апа болай дип сөйләгән иде: “Чын мәхәббәткә ышанып, яратып чыккан идем кияүгә. Тора-бара ул хис югалды. Өч бала, ажгырып торган кайнана. Ир эчә башлады. Кайчакларда моны ишек төбенә китереп кенә аталар. Аягында да басып тора алмаган ирне сөйрәп, бусагадан төшерәм дә, өйдә кеше булмаса, туйганчы кыйныйм. Алайса, айнык чакта бер сүз әйтеп тә булмый, өрлектәй иргә буем да җитми. Шулай итеп, исереп аугач кына кирәген биреп, бөтен үчемне алам”. Аның бу сүзләреннән исем китеп, ни еларга, ни көләргә белмичә тыңлап торган идем. Шулай яши-яши аның хатын-кызы да этҗанга әйләнә торгандыр инде.

Мин яшәгән йортта Җәннәт апа тора. Үтә дә ипле, акыллы әби. Ул соңлап кына хатыны үлгән Хатыйп абыйга кияүгә чыгып, аның сабыйларына әни булып, аларны аякка бастырырга булышкан. Уртак балалары юк. Хәзер икесе генә көн күреп яталар. Соңгы елларда Җәннәт әби бик биреште – көчкә атлап йөри. Урын өстенә калсам, карар кешем юк дип борчыла. Җитмәсә бабай да үзен гел талап тора икән. “Картайган көнемдә бер кешегә дә кирәгем калмады. Югыйсә, гел яхшылык кына эшләргә тырыштым. Хатыйпны яратып кияүгә чыктым. Иргә бер генә дә каршы сүз әйткәнем булмады. Гел аныңча гына яшәдем. Балаларга да бөтен җылымны бирергә тырыштым. Аның әҗере яхшылык булып кайтырга тиеш тә. Юк шул. Картайган көнемдә эт типкесенә калдым. Чирләп ятсам, авызыма бер кашык су да салучы юк. Таң атса сүгенергә тотына. Башны кая куярга белгән юк. Тынычлыкта рәхәтләнеп яшисе килә. Күпме гомер калгандыр”, – дип, йөрәгенә җыелганын әзрәк бушатып алды Җәннәт әби беркөнне. Гомере буе яхшылык кына кылып, картайган көнендә нәрсәгәдер өметләнеп яшәгән әбине кызганып куйдым. Нинди тормыш инде бу? Өч көнлек дөньяда бер-береңнең кадерен белеп яшәргә генә дә бит югыйсә.

Сүз башым мәхәббәт турында иде бит. Ул хис нишләп кешеләрне гомере буена озата бармый икән? Югыйсә, барыбыз да бәхетле булыр идек бит.

Дания ШӘРИПОВА , Татарстан яшьләре

Запись “Картайган көнемдә эт типкесенә калдым. Чирләп ятсам, авызыма бер кашык су да салучы юк” впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Авылыбызның данлыклы гармунчысы, нәфис сүз остасы иде Вакыйф. Хатыны Фәрдия дә булганнарның булганы. Бергә аңлашып, яратышып, бер-берсен хөрмәтләп, тормышның һәр көненнән ямь табып, тату гомер иттеләр. Ике ир бала һәм ике кыз бала үстереп, һәммәсен дә олы тормыш юлына озаттылар. “Ќырлап кына яшиләр”, – дияләр иде аларга карап. Сүз азагында “Сөбеханалла” дип кенә әйтә белмәделәр.

Көтмәгәндә-уйламаганда, Вакыйфның түгәрәк тормышына күзләр тиде. Үпкәсенә салкын тиеп, хәйран чирләп яткан Фәрдиядә өч хәрефле чир икәнен әйттеләр. Ул чирдән берәүнең дә котылып кала алганы юк: авылдашыбыз кырык ике ел гомер иткән хатынын җирләде. Фәрдиянең кырыгыннан соң мунчалары янып көлгә әйләнде. Ярый әле вакытында туктатып кала алдылар, югыйсә, бөтен каралты-кура кара күмергә калачак иде. Вакыйфның вакыт-вакыт фикере чуалып, хәтере начарлып китүдән килеп чыккан янгын иде бу. Мунча ягып җибәргән дә, бөтен капка-ишекләрне бикләп, өенә кереп ятып йоклаган.

Ялгызлыгы тәмам какшатты Вакыйфны. Кайчандыр бөтен авылны шау-гөр итеп тоткан ир капканың теге ягына чыкмады, кеше-кара күзенә күренеп йөрмәде диярлек. Күпме генә түзем, көчле булырга тырышмасын, биреште карт, урынга егылды. Әле бер дә болай тиз бирешергә тиеш кеше түгел иде авылдашыбыз. Фәрдия белән ярты җаны теге дөньяга китте кебек.

Әтиләренең үз-үзен карый алмаганын аңлагач, балалары аны шәһәргә алып китеп, чиратлашып тәрбияләргә карар кылды. Шулай бер ел узды. Вакыйф бер баласыннан икенчесенә күчеп йөрде. Авыл тормышына ияләшкән картка шәһәрдә яшәве бик читен иде. Көннән-көн авылына – үз нигезенә тартылды ул.

Узган елның кыш уртасында җан тетрәндергеч вакыйга булды. Вакыйф төпчек улының йортында күзләрен мәңгелеккә йомды – дарулары белән агуланып үлде. Бу башка сыймаслык хәл иде. Куллану вакыты чыккан бер савыт дару төймәләрен эчеп бетергән. Яшьләр генә түгел, картлар да хәзер телевизордан күреп әллә ни кылана башлады. Хәер, бу адымының сәбәпләрен үзе генә белә иде карт. Киләчәккә бер өмете дә, максаты да калмагач, шундый уйга килгәндер, мөгаен. Авылдашыбыз Вакыйфның ел ашын авылда уздырдылар. Читтәге туган-тумачалары да, шәһәрдәгеләре дә кайтты. Әнә шул көнне безгә караңгы булган бик күп вакыйгалар ачылды.

Алда язып үткәнемчә, гомеренең соңгы көннәрендә Вакыйф төпчек улы Фәндәс йортында була. Алар бик бай яши. Тик тормыш матурлыгы байлыкта гына түгел шул. Эштән соң бераз “тамак чылатырга” яраткан Фәндәс, өенә кайткач хатыны белән кара-каршы утырып эчә торган була. Авыру әтиләре бар дип тә тормыйлар, балалар дип тә исләре китми аларның: эчәләр дә сугышалар. Улына кирәкмәгәч, исерек киленгә авыру кайната кирәкме соң инде?!

Тешен кысып түзә Вакыйф. Чөнки үз вакыты тулмыйча, ягъни башка баласының чираты килеп җитмичә, аны алып китүче юк. Хәер, бер тәмугтан икенчесенә күчеп йөрүдән әллә ни аерма да юк инде. Балаларының кайсында тыныч кына яшәп була соң?! Олы улының хатыны Вакыйфка “әти” дип тә эндәшми, урын-җирен карамый, ашатмый да. Ә улы хатын сүзеннән чыкмый. Фәйрүзә кызы эштән бушый алмый, әти көен көйләргә вакыты юк. Ә Венерасының ире эчкече. Кәефсез чагында өйдән дә куып чыгарырга мөмкин. Берсендә күршеләренә кереп төн кунганнар иде инде. Икенче көн иртән кияве: “Ник кеше көлдереп йөрисез”, – дип хатынын кыйнады. Исерек чагында да, аек чагында да юньле сүз ишетерлек түгел ул киявеннән.

Уйлап карасаң, Вакыйф мондый тормышка бер дә лаек түгел иде. Бар тапканы балалары өчен булды, ә аларның – вакытлары юк. Берсендә дә тыныч көн күрә алмагач, нигә газиз туфрагыннан каерып алып киткәннәр соң?! Авылдашлары алдында яхшы күренәселәре килгәндер, бәлки. Пенсия акчасына кызыкканнардыр дип тә әйтерлек түгел, берсе дә акчага мохтаҗлык кичерми. Фаҗига буласы көнне карт телефоннан олы улына шылтыратып: “Улым, Фәндәс монда салгалап йөри әле, аңа әйтерлек түгел. Син мине авылга кайтарып куй, авылны сагындым”, – дип күз яшьләрен түгә. “Эштән соң, әлегә сөйләшә алмыйм”, – дип телефонын куя улы. Бу сөйләшү картның соңгы үтенече була. Берникадәр вакыттан соң, нигә тавышы-тыны юк дип картның бүлмәсенә кергән килене Вакыйфның җансыз гәүдәсенә тап була. Йөзе ап-ак, ирен чите белән елмайган да кебек. Әйтерсең, теге дөньяга китүенә ул чиксез шат.

Инде бер ел вакыт узса да, Вакыйфның балалары бер-берсенең күзенә туры карый алмыйлар. Әллә оялалар, әллә күңелләрендә соңлап килгән үкенеч сыкрый, белмим. Ләкин бичара картның газиз балаларының ваемсызлыгына рәнҗеп китүе хак.

"Себерке" газетасы

Запись “Улына кирәкмәгәч, исерек киленгә авыру кайната кирәкме соң инде?” впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

– Тормыш юлым җиңел булмады. Ике ул үстердем. Балаларымны бик яраттым. Әмма алар­ның тормышына сөенеп яшәргә язмаган икән. Олысы, әфган сугышына эләгеп, һәлак булды. Бар игътибарны икенче­сенә бирергә  тырыштык. Өй­ләнгәч, оныкларымны үстере­шергә ярдәм иттем. Музыка мәктәбенә дә, бию түгәрәгенә дә йөрттем. Тик менә хәзер, картайгач, беркемгә дә ки­рәгем калмады, – дип сөйли Гөл­фирә әби. – Алар миннән ерак тормый. Үз йортлары белән яши­ләр. Улым мине ташламый. Тик киленем генә усал булды. Үз­ләренә бер көнгә барсам да, минем белән сөйләшми. Улым­ның көн саен минем янга килеп кунып йөрүенә бер яктан сөен­сәм, аңа гаиләсеннән аерылып йөрү авыр икәнен дә аңлыйм. Балаларга ышанып, социаль яклау бүлегеннән дә ярдәм сорамадым. Караучы да билге­ләт­мә­дем. Балаларым ташламас дип яшә­дем. Шуңа күрә бергә яшәргә  иптәш эзлим.

Гөлфирә әбинең сәламәт­леге мактанырлык түгел икән. Инде урамга чыгып йөри алмый.  Ши­кәр авыруыннан ин­тегә. “Кәефем булмагач, ашыйсым килми. Әгәр берәр  хатын-кыз яныма килеп йөр­сә, хәлем­не белеп торса, кү­ңелем кү­тә­релер иде, – ди ул. – Картлык көнемдә мондый хәлгә калырмын дип уйламадым. Ялгызлыктан да читен нәрсә юк икән. Олыгайгач, яныңда бер кешең булмаудан да кыены юк. Ярый әле, изге кү­ңелле кешеләр ташламый. Әле менә бүген бер дустымның кызы килеп, өемне җыештырып китте. Минем кебек авыру кеше бе­лән бергә яшәргә теләүче булмасмы?”

Гөлфирә әбинең адресы да, телефоны да редакциядә. Әгәр аңа иптәш булырдай кеше табылса, 222-09-67 яки 222-09-70 телефон номерына шалтыратырга мөмкин.

Чыганак: Ватаным Татарстан

Фото: pixabay.com

Запись 83 яшьлек Гөлфирә әби: “Балаларымны, оныкларымны үстерешергә ярдәм иттем, ә хәзер беркемгә дә кирәкмим” впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

– Исәнмесез. Моннан ике ел элек безнең өебез янды. Бернәрсәсез калдык. Азрак ярдәм итмәссез микән? – сиксәннең өске ягына чыккан Мөгәммәтгали абый Мусин әнә шул рәвешле хәер сорашырга мәҗбүр. Гомерендә дә беркемнән бер тиен акча алмаган ул. 45 ел буе колхозда гади эшче хезмәтен башкарган. Тырышып-тырмашып яшәгәнгә күрә, бөтен нәрсәсе җитеш булган аның. Тик кинәт килеп чыккан бәла картны инде ике ел буе урамда акча теләнергә мәҗбүр итә. Әнә шулай ярдәм сораган вакытында таныштык без аның белән.

«ЕЛАУ ГЫНАМЫ СОҢ!»

Мөхәммәтгали абый гомере буе Биектау районының Мәмдәл авылында яшәгән. Бер ишек алдында ике йорты, шул ике йортны тоташтырып торган алагаем зур лапасы, ул лапас тулы терлек – барысы да үз көче белән тапкан әйберләре булган. Тик 2014нче елның 10нчы ноябрендә чыккан янгын карчыгын, балаларын һәм үзен урамда бер кат кием белән калдырган аның.

– Янгын ут чыбыгындагы кыска ялганыш аркасында чыккан диделәр. Төш вакыты иде. Мин хайваннарны ашатып йөрим – лапаста төтен чыкканын күрдем. Шунда ук өйгә торып чаптым, өйдә карчыгым, улым һәм килен бар иде. Алар да йөгереп урамга чыкты, хайваннарны коткару өчен бара башлаган идек – ут чолгап та алды. Сарай тулы печән – мизгел эчендә булды бу хәл. Бернәрсәне сүндерә дә, алып кала да алмадык, кычкырыплар яндык инде. Янгын сүндерү машиналары да килгән иде – алар күршеләрне саклады, шуңа күрә карап торып яндырдык, дисәм дә дөрес булыр. Әй сеңел! Йөрәкнең ничек әрнегәнен белсәң шул вакыт! Елау гынамы соң анда! Гомерем буена азапланып тапкан әйберләрем һавага очты. Бернәрсә калмады… – Ярдәм сорап килгән әңгәмәдәшемнең күзенә яшь бәреп чыкты. 84 ел буе яшәгән туган нигезен уттан саклап кала алмагач, Казанга күченергә мәҗбүр булган ул. Ятса – төшләренә, күзен йомса – күз алдына авылы урамы килеп баса, туган нигезе сагындырып үзәген өзә картның. Шуңа да, билгесез йортларның капкасын шакып, ярдәм эзли ул. Ут телләре юк иткән йорты урынына кечкенәрәк кенә ызба салырлык булса да акча җыя алмаммы дип өмет итә…

Мөхәммәтгали абыйның хәзерге вакытта кайда яшәве белән кызыксынам: Казанда фатир яллап тора икән. Карчыгы да, улы да, кызы да шунда ук яши. Булган хәлләр турында күбрәк сорашу һәм гомумән, урамда калган гаиләнең көнкүреше белән танышу өчен алар яшәгән фатирга бардым.

«ЭНЕМ УТ ЭЧЕНДӘ КАЛЫРГА ТЕЛӘГӘН»

Уңайлы гына фатирның ишек төбеннән Мөхәммәтгали абыйның кызы Филсинә апа каршы алды мине. Керә-керешкә, бүлмәләрендәге җиһазлары белән таныштырудан башлады:

– Янгыннан соң кешеләр әйберләтә шактый ярдәм итте: менә бу келәмне, бу телевизорны бирделәр. Диван өстенә җәелгән япма һәм менә бу юрган да шундый мәрхәмәтле бәндәләрнең ярдәме. Ә менә бу тумбочканы һәм шушы кер киптерү җайланмасын… чүплектән алып кердек. Барыбер ташланган бит, кемгәдер кирәге чыкмаган димәк… Чүплектән дигәч, шикләнмәгез, үскәнем…

– Сез нәрсә, Филсинә апа! Ояла торган әйбер түгел бит, ник акланасыз? Яшәү өчен көрәш дип атала бу!

– Анысы шулай… Бу – әти белән әнигә генә түгел – һәммәбезгә килгән сынау булды. Башта әти белән әнине ирем белән яшәгән йортка алып кайткан идем. Тик кияү йортына сыймады алар, үзләре үк «кызым, фатир тап», дип әйтә башладылар. Әни – кеше ярдәменнән башка яши алмый безнең, аны карау өчен үземә дә алар белән бергә менә монда күченергә туры килде. Шулай да, башыннан сөйлим әле.

Әңгәмәдәшем белән кабат ике елга артка кайттык. Янгын чыккан көнне ире белән Бәкер санаториясендә ялда булган ул. Авылдан «янабыз» дигән хәбәр килгәч тә, җыенып шунда ук кайтырга чыкканнар. Алар кайтып җиткәндә бер нәрсә дә калмаган була инде.

– Әти бик тырыш кеше иде, бик күп маллар асрады. Янгын чыкканда шулар янында булган. Лапас идәнендәге печәннәрнең яна башлавын күреп, каушаган – өйгә кереп киткән: су алып чыгарга, өйдәгеләргә хәбәр итәргә дип. Әйтерсең, бер чиләк су тутырып алып чыкканчы, янгын тик кенә тора. Лапас янындагы коймада иске келәмнәр эленеп тора иде, каушамаган булса, шуларны каплап та сүндерә алган булыр иде, бәлки. Тик алай итмәгәннәр, берсен-берсе чакырып тик йөргәннәр. Ул арада ут сарайдан үрмәләп, өскә таба менеп тә киткән. 36 метрлы абзар ишек алдындагы ике өйне дә тоташтырып, арткы якта урнашкан иде, өйләргә дә ут капкан. Нишләргә дә белмәгәннәр – нык каушаганнар безнекеләр. Өйгә әйбер алырга кергәч тә, карап торганнар да, нәрсәгә тотынырга белмичә, кире чыгып киткәннәр. Узган көнне генә килен идәннәрне юган булган, галош белән дә кермәгәннәр – аякны салып керәбез, киеп чыгабыз, дип сөйлиләр. «Янарбыз дип уйламадык, сүндерерләр, коткарырлар», – дип уйладык ди. Бер кергәннәрендә иске чәйнек капкачы, икенче керүләрендә иске микродулкынлы мич тотып чыкканнар. Чәйнеге үзе чыкмаган, капкачын алып чыкканнар. Каушамасалар, тәрәзәдән урам якка урын-җир кирәк-яракларын, кием кебек әйбер ташлаган булырлар иде, нәрсә булса да калыр иде хет. Телефоннары, документлары да янып беткән, бернәрсә дә ала алмаганнар…

Әңгәмәдәшемнең сүзен тын алырга да куркып тыңлап утырдым. Күзенә тулган яшьләрен көч-хәл белән йотып җибәреп, бераз тын торды да, сүзен дәвам итте ул:

– Бераздан әти «янабыз!» дип кычкырып, урамга чыгып киткән. Сарай тулы коры печән – ут дөрләгән инде ул вакытта. Лапасыбыз тулы мал иде: ат, сыер, 3 үгез, 12 сарык – янып бетте бөтенесе дә. Эт тә шул лапас кырында гына бәйдә иде, аны да ычкындырырга килә алмаганнар. Ат чыгу юлындагы аранда булгач, энем «хет шуны коткарыйм», дип, ычкындырырга кергән: атка ут каба башлаган булган инде: астан печән янып килә бит. Ат куркудан, авыртынудан стенага сеңеп беткән, чылбырын ычкындырасың, тик барыбер чыгарып булмый, ди, энемнең өстенә шунда черт-черт янып, түшәмнән агачлар төшә башлаган, битләре янып беткән иде аның. «Баштарак, «Әллә үзем дә шушы ут эчләрендә генә калыйм микән?» – дип уйлаган идем, аннары чыктым инде», – ди. Килгән кеше дә капка төбендә карап торган, кемнең утка керәсе килсен инде. Ярый әле кермәгәннәр – берәрсе ут эчендә калып, үлгән булса, үзебезне гомер буе гаепле санар идек. Мал табыла инде ул. Ярый әле беркем дә үлмәгән дидек…

АВЫЛНЫ САГЫНАЛАР

Көн уртасында башланган янгын кичке бишләрдә генә тынган. Икенче көнгә таң алдыннан да пыскып яткан әле: лапас эчендә утыннар да күп булган бит. Янгын сүндерүчеләр тәүлек буе эшләгән, тик алар күрше йортларны гына саклаган. Алай да, бу янгында тагын бер күршеләре зыян күргән – аларның да йорты янып көл булган.

– Хәзер алар безне гаепли. Энемне сварка белән эшләгән диләр. Белмәгән килеш мондый гаеп атулары бик рәнҗетә. Беренчедән, янгын вакытында энем өйдә булган, йоклаган ул, бөтенләй урамга чыкмаган. Икенчедән, кеше сварка белән эшләсә дә, «кая әле, ут чыксын!» – дип, махсус ут төртми бит инде! Нәрсәбез калды: бер әйберсез торып калган иде әниләр без кайтканда. Аларның нинди хәлдә басып торганнарын тел белән сөйләп кенә аңлата торган түгел. Бөтенесе өйдә кия торган иске киемнәрдән. Куркынып беткәннәр. Әти белән әни аеруча куркытты: 80 яшеңә кадәр булдыр-булдыр да, утта ничек янып беткәнен күреп тор әле син мөлкәтеңнең! Үзең күрмәгәндә янып бетсә, бер хәл булыр иде. Әни өйләрнең янганын күршеләргә кереп, тәрәзәләреннән карап утырган. Җүләрләндерерлек хәл бит бу! Янгыннан соң әни бәгырем акылга җиңеләйде. Ике ел үтте инде, әле алар һаман да ышана алмый кебек…

Һәм Филсинә апа, сүзләренең чын булуын раслау өчен, шунда ук мисаллар да китерде: «Мөхәммәтгали абый кышка кергәч тә, «эх, сырган ыштан кияргә иде. Авылда күп иде алар минем», дип уфтана башлаган. Кызының: «Әти, алар юк бит инде хәзер», – диюенә, күзләрен мөлдерәтеп: «Янып беттеләр микәнни алар да?» – дип сорап куйган. Ә бервакыт егылып, сөяген сындыргач, Филсинә апаның әнисе урын өстенә калган. Бу юлы да Мөхәммәтгали абый янгын булуын онытыпмы, «Безнең келәттә култык таяклары бар иде инде, шуны алып килеп бирикме әллә әниеңә?» – дип сораган.

– «Култык таяклары булгандыр да, келәте юк бит инде аның, әти!» – дидем инде. Күп күз яше түкте алар, ә үзем алардан да күбрәк елаганмындыр. Документларыбыз янып беткән булгач, Биектауда шуларны торгызу артыннан йөргән идем. Кая гына керсәң дә, кешегә синең хәсрәтең хаҗәт түгел: тупас сөйләшәләр, кире борып чыгаралар… Чыга идем дә, диварга сөялеп, көчсезлегемнән елый идем. Ә әни ничек түзгәндер! Көннәр буе өйдә үзе генә кала иде бит ул. Шушы хәсрәт юләрләндерде дә инде аны. Баланы караган кебек тәрбиялибез үзен. Әтине дә тынычландырып кына торам, аның өчен дә бик борчылам: «Ярар инде, торырга урыныбыз бар бит, үзебезнең өй кебек бит инде бу», – дип юаткан булам. Үземнең йөрәгемнән кан тама. Сагыналар, бик юксыналар авылны. Фатирыбыз беренче катта урнашкан – яз көне йорттагы берничә хатын тәрәзә каршында гына җир казып, шунда чәчәкләр утырткан иде. Әтинең күңеле җилкенде инде – чыгып берәр көрәк кенә булса да җир казыйсы килеп, әрле-бирле йөренде. Алар авылда яшәп өйрәнгән шул. «Чыгып керәм әле», – дип, биш минутка булса да чыгып, һава сулап керә әти көн дә. Бу өйдә һава җитми аңа, – дип сөйли Филсинә апа.

ЯРДӘМ КИРӘК

Мәмдәл авылында чыккан бу янгынның ни дәрәҗәдә көчле булуы турында күпләр әле дә искә ала: авыл яныннан узып барган машинадагы кешеләр дә, һавага күтәрелгән каракучкыл төтенгә хәйран калып, «монда бер генә өй түгел, бөтен авыллары белән яналардыр», дип пошаманга калган булган. Бу хәл килеп чыккач, Мусиннар гаиләсе районнан матди ярдәм сораган. Нибары 10 мең сум акча гына биргән аларга район хакимияте. Аннан соңгы ярдәм сораган мөрәҗәгатьләргә исә: «Мөмкин булган күләмдә акчалата ярдәм күрсәтелде. Кызганычка, район һәм Мәмдәл авыл җирлеге бюджетлары исәбенә яңа йорт салу мөмкинлеге юк», – кебек җаваплар гына алганнар. Пенсия акчаларын туплап барырга мөмкин булыр иде дә бит – карт белән карчык фатир ялларга мәҗбүр. Казанда фатир яллап торуның арзан булмавын һәркем аңлыйдыр. Әнә шуңа күрә дә 45 ел буе колхозда бил бөккән, кешедән сукыр бер тиен алмый яшәгән Мөхәммәтгали абыйның соңгы өмете – миһербанлы бәндәләр биргән хәер-сәдакалар. Горурлыгын сындырып, картлык көнендә менә шулай кешедән кешегә йөрү аңа да җиңел түгелдер. Күзләрендә әйтеп бетергесез сагыш Мөхәммәтгали абыйның. Туган нигезен юксыну сагышы ул.

– Хәлегезгә кереп, ярдәм кулы сузучылар буламы соң? – дип сорыйм Филсинә ападан.

– Күбрәк урта хәллеләр бирә инде. Әти сөйли: «Ярлы гына йорт капкасын барып кагасың, берәр карчык чыга. Хәлне аңлаткач, «хәзер!» дип, кереп китә. Чыгармы икән инде, юкмы, дип билгесезлектә көтеп каласың. Ул арада акча белән чыгып җитә. Ә байлар капканы да ачмый», – ди. Газетагыз аша Лаеш районының Имәнкискә авылы халкына һәм, кызганыч, исемен белмим, бер яшь кенә кызга зур рәхмәтебезне җиткерәсе килә. Әти бу авылдан 32 мең сум җыеп алып кайткан иде. Шуның 12 меңен – авыл халкы, 20 меңен исә шушы билгесез яшь кыз биргән. Хәлне аңлаткач, бүлмәгә борылып кереп киткән дә, конверт белән акча алып чыгып тоттырган әтигә. Санап караса – 20 мең сум бар ди эчендә! Ул көнне сөенгәннәребез! Аллаһның рәхмәтләре яусын безгә ярдәм иткән һәркемгә! Берегезгә дә мондый хәсрәт килмәсен! – ди әңгәмәдәшем.

Ә үз чиратыбызда, безнең дә укучыларыбызга мөрәҗәгатебез бар. Бәлки, Мөхәммәтгали абыйның картлык көнендәге хыялын тормышка ашырырга ярдәм итүчеләр табылыр, тамчыдан күл җыела диләр бит, бу гыйбрәтле һәм фаҗигале язмышка битараф булмаучылардан ярдәм кулы сузуларын сорыйбыз. Картларны тилмертмисе иде бит! Әгәр дә булышу теләгегез булса, 8-987-4242680 номеры аша Филсинә апа белән элемтәгә керә аласыз. Ярдәмне редакция аша да тапшырырга була.

Запись 84 яшендә йортсыз калган Мөгәммәтгали абый: “Янгын сүндерү машиналары күршеләрне саклады…ә без яндык!” впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..