Архивы татартеле - Tatar Today - татар яңалыклары.

Татар теле укытучылары Рөстәм Миңнехановны аларны якламаганы өчен гафу итәрләрме?

kadria — Wed, 29 Jul 2020 20:46:04 +0000

25 июль Татарстан массакүләм мәгълүмат чараларында Татарстан президенты Рөстәм Миңнехановның татарларның аерым юлы, “дошман” эзләү, халыкларның юкка чыгуы һәм телне саклау өчен җаваплылык турында мәкаләсе дөнья күрде. Бу уңайдан сәясәт белгече Руслан Айсин белән сөйләштек. Белгеч фикеренчә, бу мәкалә сайлау алды кампаниясенең бер өлеше генә түгел, ә күпкә киңрәк колачлы.

— Рөстәм Миңнехановның бу күләмле язмасы сайлау алды чыгышын хәтерләтә. Канун нигезендә агитация сайлауга 28 көн калганнан иртәрәк рөхсәт ителми. Миңнеханов ни өчен мондый адымга барды дип уйлыйсыз?

— Бу сайлау белән генә бәйле түгел дип уйлыйм. Илдәге вазгыять, милли республикалар, телләр тирәсендә вазгыять, төбәкләр белән федераль үзәк мөнәсәбәтләре, федерализм, Архангельски, Хабаровски, Башкортстандагы хәлләр Миңнехановны аерым бер програм чыгыш ясарга этәргән дип уйлыйм. Миңнеханов ике ел элек татар милләтенең стратегиясе турында әйтте. Дөрес, галим, экспертлар бу хакта элегрәк тә әйтә иде, әмма ул инициатива күрсәтте. Бу мәкалә сайлау алдыннан гына чыккан агитация түгел, бу күпкә киңрәк, бу федераль киңлектә, сәясәттә татар милләтенең урыны турында фикерләр.

— Миңнеханов татар телен, мәдәниятен саклау турында әйтә, әмма Мәскәү сәясәте турында ләм-мим. Глобальләшү, территория чикләренең юкка чыгуы, миграция, унификация, дигитальләштерү турында өстен-өстен генә әйтә. Бу нәрсәне аңлата? Миңнеханов федераль үзәкнең Татарстан түрәләре аша уздырган сәясәтенең зыянын күрми булып чыгамы?

— Беләдер, аңлыйдыр дип уйлыйм. Әмма уен кагыйдәләре бар, ул аларны үтәргә тиеш. Бу төбәк җитәкчеләренең көчеме, көчсезлегеме – әйтүе авыр. Рамзан Кадыровны алыйк, ул төбәк җитәкчеләре арасында абруйлы санала, ул Мәскәүгә үтә дә лояль, Путинга теләктәшлек күрсәтә, аерым мөнәсәбәт булуын ассызыклый, аның солдаты икәнен күрсәтә. Татарстан белән мөнәсәбәтләр башкача. 2017 елгы вакыйгалар республика элитасы өчен көтелмәгән хәл булды. Авыр кабул ителде, берни эшләп булмады. Федераль басым капылт кына өскә килеп төште.

Мин бу вакыйгаларның эчендә кайнадым, күрдем. Әмма Татарстан татар теле дәрәҗәсен саклап калуда тырышлык күрсәтмәде. Иҗтимагый көчләргә генә таяна алуын күрсәтте. Мәгариф өлкәсе федераль үзәк вәкаләтенә керә. Без мәгариф сәясәтен оештыра алмыйбыз. Кайчандыр Валентина Матвиенко (Русия Федерация шурасы рәисе – ред.) татар теле Татарстанда этник мобилизация факторы булып тора диде. Мондый фикер федераль түрәләрнең башларында әлегәчә утыра. Әйе, Миңнеханов мәкаләсендә моңа каршы сүз әйтмәде, ул бит систем эчендәге кеше. Каядыр ул нидер әйтә, каядыр дәшми кала. Алай да, бу язмасында Татарстанның дошманнары бар дип әйтә бит.

— Миңнеханов мәкаләсендә укытучыларга карата реверанслар аерым урын алып тора. Шул ук вакытта Татарстан президенты прокурор тикшерүләре вакытында укытучыларны яклап чыгыш ясамады, алар аңа үпкәле дигән фикер дә яши. Ә хәзер Миңнехановка укытучыларның тавышы кирәк. Гафу итәрләрме мөгаллимнәр президентны?

— Яхшы сорау. Укытучылар арасында совет чорыннан бирле килгән “толстовщина” барлыгын исәпкә алганда, алар Миңнехановны гафу итәргә тырышып караячаклар. Миңнеханов аларны прокурор тикшерүләреннән турыдан-туры яклый алмады, чөнки прокуратура төбәк хакимиятенә буйсынмый. 2017 елда әлеге карарга протест белдереп Татарстан Дәүләт шурасы бинасы каршына чыкканнан соң, миңа карата административ эш ачтылар һәм әлеге эшне алып баручы тикшерүче әйтте: “Аңламыйм, шулкадәр нишләдегез соң сез, миңа ярты ил шалтыратты, прокуратура шалтыратты, Айсин һәм башка оештыручыларны тиз арада хөкем итүне сорыйлар”. Бу республика прокуратурасы кулы белән башкарылган федераллар эше иде. Хәтерлибез, Миңнеханов та, соңрак Шәймиев тә “сез нишлисез ул” дип прокуратурага мөрәҗәгать итеп чыгыш ясады. Ул вакыттагы Татарстан проектында бу иң җитди кризисларның берсе булды, чөнки куәтле татарстанизм агачының бер ботагы ачыктан-ачык дошмани позициягә басты. Анда инде Нәфыйковның (Татарстан прокуроры Илдус Нәфыйков – ред.) татар булуы яки булмавы мөһим түгел иде, ул бары тик үз җитәкчесе кушканны үтәде.

Чынлап та, укытучылар җәмгыяте көчле социаль институт булып тора, аның аша бик күп нәрсә уза, тавыш бирү системы да аңа таяна. Шуңа күрә, әлбәттә, укытучылар тавышы мөһим. Авылларда укытучылар интеллигенция вәкиле булып та тора, татар интеллектуаль һәм мәдәни киңлек формалаштыра. Әлбәттә, алар белән ачуланышмасаң, яхшырак. Аннары Миңенахновның зур татар дөньясы өчен дә җаваплылык тотарга тырышуын да истә тотарга кирәк. Татарстанда татарларның 25 проценты гына яши һәм чит җирләрдә эшләүче бик күп мәктәпләр, татар теле укытучылары авыр хәлдә, чөнки республика аларга берничек тә ярдәм итә алмый. Хәтта Татарстаннан җибәрелгән дәреслекләрне дә төбәкләр, төрле сәбәпләр табып, кабул итмәскә мөмкин. Шуңа күрә Татарстанга җиңел түгел. Кавказдагы дуслардан еш кына тәнкыйть сүзләре ишетәм, менә сез татарлар артык тынычланган диләр. Ләкин шуны исәпкә алырга кирәк, без бер урында гына җыелышып яшәмибез, без мондый шартларда инде 500 еллап яшибез. Яхшымы, начармы, татарлар төрле сәяси режимнарга яраклашырга мәҗбүр, шул ук вакытта мирасны да югалтмаска тырышырга кирәк.

— Миңнеханов текстына кайтыйк. Анда “үсеш” сүзе яки аннан ясалган башка сүзләр 9 тапкыр, ә “саклау” сүзе 18 тапкыр кулланыла. Мондый аерма нәрсә дә булса турында сөйлиме?

— Берничә тапкыр әйткәнем бар, “саклау” – ул “стагнация” дигәнне аңлата. Һәрвакыт үсеш, стратегия, хәрәкәт турында сөйләргә кирәк. Бу очракта Татарстан президенты идарәсенең бу шундый эчке консерватив күзаллавы дип уйлыйм. Миңнеханов боларны санап утырмагандыр, ләкин шулай да мондый 1:2 пропорциясе аның идарәсенең үзенә күрә бер күзаллавы турында сөйли. Мин күбрәк үсеш һәм ыргылышлар турында сөйләр идем. Чөнки үзбилгеләнү һәм миллилекне формалаштыру мәсьәләсе – ул агымдагы процесс, дәвамлы үсеш, аңа һәрвакыт ярдәм итеп торырга кирәк. Әгәр аны тозлап куярга тырышсаң, без архаик хәлдә калабыз. Кайбер кешеләрдә миллилекнең тышкы артибутикасы булырга тиеш дигән караш бар. Имеш, шундый алтын чор бар иде, барысы да кәләпүштә йөрде, чәкчәк ашадык, гармунда уйнадык, әйдәгез шуны саклыйк. Мин мондый күзаллау яклы түгел. Милли бердәмлек, милли яшәеш – ул күбрәк эчке халәт, тышкы кыяфәт түгел.

— Миңнеханов киләчәк энтузиастлардан, иҗтимагый оешмалардан, татарның актив уллары һәм кызларыннан тора дип яза. Бу приоритетларны үзгәртү стратегиясеме? Дәүләт милли проблемнарны чишүдән читләшә дигәнне аңлата кебек. Ягъни, милләт өчен җәмәгать эшлеклеләре, актив кешеләр җаваплы булып чыга. Бу Мәскәү басымы нәтиҗәсеме?

— Өлешчә шулайдыр. Кайбер әйберләрне безнең хакимият ачыктан-ачык әйтә һәм эшли алмый. Икенчедән, Татарстан административ машинасының барысына да өлгерер өчен көче дә җитми. Әлбәттә, җәмәгатьчелекне дә эшкә җигәргә мөмкин, ләкин алар белән дөрес аралашуны булдыру мәсьәләсе бар. Кызганычка каршы, Татарстанда бюрократик системны контрольдә тотып булмый, ул бөтен нәрсәне ашый, шуңа күрә җәмәгать эшлеклеләре белән мөнәсәбәтләр совет чорындагы кебек формалаша. Коммунистлар һәм фиркадә тормаганнар берлеге кебек.

Ә Миңнеханов әйткән әйбер чынлыкта көчле әйбер, беренчедән, сивил җәмгыять булырга тиеш, икенчедән, фикерләренә хакимият колак салырдай әйдәүче кешеләр булырга тиеш. Бездә әлеге кешеләрне бик тыңламыйлар, ишетмиләр, аларның фикерләре, проектлары хупланмый. Моның өчен президент идарәсе белән җәмгыять арасындагы мөнәсәбәтләрне яңадан кору кирәк.

Күптән түгел “Татар шакмагы” утырышында әйткәнемчә, Татарстан хакимият вертикален беренче корды. Путин бит аны күчереп кенә алды. Безгә Татарстанда бик җиңел түгел. Чөнки бик көчле вертикаль бар. Һәм ул вертикаль горизонтальнең үзенә тулысынча тиң булуы белән һич тә килешә алмый. Чөнки горизонталь аңа аркылы уза.

— Алайса нигә ул бер яктан татарлар үзләренең киләчәген энтузиастларда күрә дип әйтә, икенче яктан, Фәүзия Бәйрәмованы прокуратурага чакыралар, Вахит Имамовның китабын экстремистик дип хөкем итәләр, башка шундый очраклар бик күп? Ягъни, бер яктан, ул шушы кешеләр татар милләтен алга таба алып бара дип әйтә, икенче яктан хакимият аларга басым ясый.

— Прокуратура, федераль иминлек хезмәте, эчке эшләр министрлыгы — барысы да федераль структуралар. Алар Казан Кирмәненә һич тә буйсынмый. Элегрәк ниндидер бергәләп эшләү бар иде, һичьюгы Казан Кирмәне белән ничектер бәйле кешеләр эшли иде. Хәзер инде вазгыять үзгәрде. Куәт ресурслары тулысынча Мәскәүгә буйсына. Миңнеханов боларның барысын да белә, әлбәттә. Һәм ул сивил җәмгыятьнең мөһимлеген, зарурлыгын аңлый. Әмма бу системны үзгәртү бик авыр. Узган 10 елда Миңнеханов татар дөньясын йөреп чыкты. Шәймиевтән аермалы буларак, сәфәрләргә бик күп йөрде һәм һәрвакыт барган җирендә татарлар белән очрашты. Шәймиев андый нәрсәләр белән шөгыльләнмәде диярлек. Шәймиев үзен тулысынча тынычлыкта хис итәргә теләде, янәсе син тулысынча тынлыкта булганда дөнья синең тирәдә әйләнә. Шуңа күрә ул Татарстаннан читкә бик йөрмәде. Ә Миңнеханов татар җәмәгатьчелеге белән очрашуларда аларга ярдәм кирәклеген күрә. Ул бу турыда ишарә күрсәтә. Әмма номенклатура контрольгә көйләнгән.

Ә Миңнеханов — динамик кеше. Еш кына ул бюрократия киртә куя алмаслык җитез импульсив карарлар да чыгара. Әмма гадәттә бюрократиянең көче җәмәгатьчелек вәкилләренең һәм хәтта президентның мөмкинлекләреннән зуррак булып чыга. Бу авторитаризмга якын булган күп кенә җитәкчеләрнең бәласе. Бюрократия аларны ашап бетерә. Бу билгеле проблем һәм политологиядә ул аңлашылган нәрсә. Автократик лидер ни кадәр генә көчле булмасын, ул үзе үк корган бюрократик системга бәйле. Ә аннан соң ул систем җитәкчедән үзенең өстенлекле хәленә куркыныч янавын күрсә, җитәкченең карарларын үтәми башлый. Хрущев, Горбачев белән дә шул ук хәл булды. Мин Путинның шундыйрак проблем алдында калуын күрәм. Дугин Путинны “абсолют” дип атаган булса да, абсолют түгел, күрәсең. Чөнки аның өстендә күмәк бюрократия дигән абсолютрак нәрсә тора.

— Миңнехановның бу язмасы социаль челтәрләрдә бик күп тәнкыйтьләнде, бик күп тискәре комментарлар язылды. Ул бу текст белән үз-үзенә зыян китермәде микән?

— Моңа ниндидер социологик күзлектән карарга кирәктер. Татар җәмәгатьчелеге бу текстны күпмедер дәрәҗәдә уңай кабул итте дияр идем. Анда бик каты тәнкыйтьләрлек нәрсәләр юк. Эксперт буларак аны бәяләргә була, әлбәттә. Мин дә кайбер тезислар, дөресрәге аларны гамәлгә ашыру мөмкинлекләре булуы белән килешмим. Чөнки ул тезислар гомуми-фәлсәфи итеп язылган. Тәнкыйтьләүчеләр аңа каршы булганнарның бердәм хоры булу ихтималын кире кага алмыйм. Андыйлар һәр сәясәтче, бигрәк тә катлаулы, милли төбәктәге сәясәтче тирәсендә була, әлбәттә. Икенчедән, минемчә, аны актив тәнкыйтьләүчеләр аның бу ишарәләрен татар халкы ягына таба каеру кебек күрә. Әмма аның милли мәсьәләләр турында язган нәрсәләре һәр халыкка карата кулланырлык, һәм аларны бары тик хупларга гына кирәк. Миңнеханов бу максатлар өчен беркемнең дә акчасын алмый һәм үзенә өстәмә вәкаләтләр таләп итми бит.

— Әмма аны ул тезислары өчен түгел, ә ул тезисларның чын күңелдән язылмаганлыгы өчен тәнкыйтьлиләр. Шул ук Эльза Нисанбекова сайлау канунының бозылуы турында яза. Нисанбекова үз комментарында аның татар телен укыту мәсьләсен кулдан ычкындыруы, ә хәзер үзен “безнең үз татарыбыз” итеп күрсәтергә маташуы турында яза. Ягъни, язганнары өчен түгел, ә ул язылганнарның аның гамәлләре белән ни дәрәҗәдә туры килүен тәнкыйтьлиләр.

— Әлбәттә, бөтен нәрсәне Миңнехановка гына аударып була. Әмма бу бит аның вәкаләтендә түгел, мәгариф өлкәсе Татарстан вәкаләтенә карамый. Татарстан нидер эшләргә тырышып карады, бәлки бар көченә булмаса да. Әмма башка төбәкләр белән чагыштырганда Татарстан ахыргача каршы торды бит. Федераль хакимияткә төрле мөрәҗәгатьләр дә булды. Аның көче бөтен нәрсәгә җитәрлек түгел, ни дисәң дә, Татарстан зур федерациянең бер өлеше генә. Миңнехановны тәнкыйтьләп була, әлбәттә. Әмма ул ни эшли алсын? Мәйданга чыгып тәүбә итәргә һәм мине кире татарлыкка кайтарыгыз дип әйтсенме? Әлегә андый механизм юк. Әнә әрмәннәр Симоньянны (Маргарита Симоньян – Russia Today каналы җитәкчесе – ред.) әрмән халкы арасыннан куып чыгарырга тәкъдим итә. Мин мондый нәрсәләрне бик хупламыйм. Тәнкыйтьләгәндә чынбарлыкка карап тәнкыйтьләргә кирәк. Аның ул чакта нәрсә эшли алганы да бик аңлашылмый. Мин нинди мөмкинлекләр булганлыгын да һәм аның юридик ягын да якынча чамалыйм.

Чыганак: Азатлык радиосы сайты

Запись Татар теле укытучылары Рөстәм Миңнехановны аларны якламаганы өчен гафу итәрләрме? впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Хәния Фәрхи истәлеге: телне, мәдәниятны саклап калырга күп урын яулап алган ул… [видеоинтервью]

kadria — Mon, 20 Jul 2020 16:27:55 +0000

Хәния Фәрхи уйлавынча, телне, мәдәниятне саклап калыр өчен алып барган эшләр белән бер рәттән, җыр да зур рольны алып тора. Җыр халыкның күңеленә бик тиз барып җитә. Әйтергә теләгән фикереңне, уеңны һәм сеңдерергә теләгән фикереңне җыр аша җиткерү җиңелрәк.

Видео Гөлназ Шәйхинең инстаграм битеннән алынды

Запись Хәния Фәрхи истәлеге: телне, мәдәниятны саклап калырга күп урын яулап алган ул… [видеоинтервью] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Инде соң түгелме?! Татар телен саклау кем эше? Рамил Төхвәтуллин ни дияр? [видеоинтервью]

Гульназ Рашитова — Mon, 20 Jul 2020 14:39:50 +0000

15 июль Татарстан президенты каршында төзелгән Татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясенең беренче утырышы узды. Азатлык студиясенә комиссиянең әгъзасы, Татарстан парламенты депутаты, күпләргә Камал театрының күренекле артисты буларак танылган Рамил Төхвәтуллинны чакырдык.

Милләтне күп нәрсә билгели, әмма аның төп терәкләре, төп баганалары асылда әллә ни күп түгел – бу, әлбәттә, милли үзаң, үзеңне кем итеп тануың, шулай ук тарихи аң, гореф-гадәтләр, һәм инде һичшиксез – тел. Азакта гына әйтелсә дә, телнең урыны милли үзаң кебек үк, иң югарыдагылардан: тел югалу белән үзаң да бик тиз эри, уыла башлый. Татар теленең бүгенге хәле мактанырлык түгел – Татарстанның үзендә үк татар мәктәпләре, сыйныфлары санының кими баруы, татар телен укытуны чикләү, аны иҗтимагый тормышта бер мәзлумгә әйләндерү бара.

Менә шуның сурәтендә июль башында Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов Татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясен кору турында фәрман чыгарды. Татар җәмәгатчелеге шундый рәсми бер хәятнең кирәклеге турында инде күптәннән шаулый иде. Ниһаять хәзер ул бар, 15 июльдә аның беренче утырышы узды, ә без исә бүгенге сөйләшүгә комиссиянең әгъзасы, Татарстан парламенты депутаты, күпләргә Камал театрының күренекле артисты буларак танылган Рамил Төхвәтуллинны чакырдык.

— Рамил әфәнде, Сез әле генә Татар теле комиссиясенең тәүге утырышында катнаштыгыз, беренче тәэсирегез нинди? Берәр нәрсә булдырачакмы бу комиссия?

— Дөрес әйтәсез, бу комиссия борчылу хисеннән барлыкка килде. Тел язмышы – халык язмышы. 35 әгъза комиссиядә, беренче утырыш узды, беренче тәэсирем шундый: өмет бар. Аның рәисе Марат Әхмәтов та ихлас, хисле сөйләде, утырышны ул алып барды. Үзем дә чыгыш ясадым, фикерләремне җиткердем. Марат әфәнденең алга таба планнары тулаем минеке белән туры килә. һәрхәлдә өметләрем зур.

— Комиссия әгъзалары исемлегенә карыйм, күбесе түрәләр, өлкән яшьтәге кешеләр. Соңгы 2-3 елда телне яклап йөргән активистлар монда күренми. Комиссия әгъзалары нинди принциптан сайланды?

— Мине дә бу мәсьәлә борчыган иде, хокук яклаучылар юк, сәясәтчеләр, социологлар, тарихчылар җитми дип фикерләремне җиткердем. Әмма бу комиссиянең нигезләмәсе бар, анда әгъзалар белән генә чикләнү юк, киң җәмәгатьчелек, берләшмәләр, яшьләр белән даими рәвештә эш алып барылачак. Марат Әхмәтов статистика саннарын телгә алды, ә ул саннарны инкарь итеп булмый. Татарстанның 21 районында татар мәктәпләре юк. Бу сөендерә торган күрсәткечләр түгел. Башкарма хакмият бу эшкә җигелде, комиссиянең тәкъдимнәре белән бергәләп эш итү максаты куелды.

— Татар телен үстерүнең хокукый нигезе, хокукый кысалары булырга тиеш. Татарстанда, Конституциядәге икетеллелек принцибына нигезләнеп дәүләт телләре һәм башка телләр турында канун әле 1992 елда ук кабул ителгән иде. Аннары ул берничә мәртәбә үзгәртелде, шомартылды. Канунны үтәү йөзеннән телләрне үстерү өчен махсус програмнар да кабул ителде. Ягъни формаль яктан хокукый кысалар билгеләнгән дә кебек. Әмма чынбарлыкта татар теленең кулланыш даирәсе тарайганнан-тарая. Нигә икән?

— Минемчә, зур проблемнарның берсе – мәгарифкә кагылышлы булган 309нчы фәрман, аның нигезендә милли төбәк компоненты сызып ташланды. Юк ителде ул. Минем йөрәк әрнүемә җавап бирергә тырыштылар утырышта, эш барыбер дәвам итә диделәр, әмма, минемчә, бу – безнең проблемнарның башы. Бүгенге шартлар куандырырлык түгел. Әмма күңелне төшереп, өметсезлек белән генә яшәп булмый. Без эшне дәвам итәргә тиеш, кулдан килә, чөнки безнең яшьләр бик актив.

— Телне яклаган кануни кысалар булуы мөһим, әмма ул ничек кенә әһәмиятле булмасын, үзе генә җитәрлек түгел. Рәсми структураларның чын тормышка, гади халыкка, шул ук активистларга бәйләнеше юк. Алар ягыннан контроль кирәк икән – ярдәм, юк. Җәмәгатьчелек сезгә ничек булыша ала? Гомумән, андый ярдәмне кирәк саныйсызмы?

— Татар теле даирәсен киңәйтү социаль челтәрләр белән бик нык бәйле. Бу юнәлештә яшьләр яхшы эш алып бара. Сез башта ук борчу белдердегез, бу инде чираттагы түрәләр янә җыелышып, үзара сөйләшеп утырырлар дип өметсезлек белдердегез. Кабатлап әйтәм, комиссиянең эше мондагы әгъзалар белән генә чикләнмәячәк. Гомумән тармакландырырга, яшьләрне күбрәк чакырырга мөмкинлек бар. Мәсәлән, Марат Әхмәтов татарча әдәби әсәргә конкурс игълан итәргә кирәк дигән фикер әйтте. 10 млн сумлык приз фонды булсын диелде. Бу татар китабына мәхәббәт арттыру, татар әсәрләренең санын арттыру өчен кирәк. Васил Шәйхразиев Илһам Шакиров исемендәге җыр конкурсы игълан итәчәкбез диде. Әйе, төрле програмнар бар, төрле чаралар узып тора, татар теленең дәрәҗәсе, кулланышы барыбызны да борчый. Мин бу комиссия әгъзасы буларак актив катнашырга телим, бу проблемнарны эчтән беләм, аларның күбесе мәдәнияткә барып тоташа. Менә мин театрда эшлим, яшьләргә карыйм, кызганыч, татар сөйләм теленең аһәңе югалып килә. Татар телендә сөйләшкән кебек алар, әмма сөйләмендә моң юк. Әдәби телдә сөйләшмиләр. Комиссиядәге һәр кеше, һәр әгъза – үз өлкәсендә белгеч. Аларның һәрберсе үзенең файдалы өлешен кертер дипуйлыйм.

— Хакимиятнең, дәүләтнең моңа алынуы мактаулы эш. Әмма белдерелгән шик ул элеккеге практикага нигезләнә. Васил Шәйхразиевка да татар милләтенең стратегиясен булдыру максаты куелды, әмма әледән әле кичектерелде, ул ТАССРның 100 еллыгына да чыга дип әйтелде, бу да булмады. Шуңа кайвакыт дәүләт ниндидер эшкә формаль алына, ләкин контроль булмау сәбәпле, проблем буларак та, эш буларак та югала. Яшьләрне, активистларны ни өчен искә алдым, татар телен сөйгән фидакарьләр саны кимесә дә, алар бар, аларның тәкъдимнәре була ала. Менә аларның тәкъдимнәре бар икән, конкрет кемгә мөрәҗәгать итә ала? Электрон почтаны да кулланып була, әмма аны кем ала да, кем укый бит…

— Андый кешеләр конкрет миңа мөрәҗәгать итә ала, мин яшьләр белән даими элемтәдә. Сәясәт белгечләре, тарихчылар белән дә аралашам. Кемгәдер сылтыйсы килми, кемгәдер җибәрү дә дөрес түгел, үземә яза да, шалтарыта да алалар. Мин комиссия әгъзасы буларак алдынгы, мөһим идеяләрне алга сөрергә тырышачакмын. Яшьләр дә, башка активистларның да күңелләре төшмәсен. Бөтен идеяләрне туплаячакбыз, мөһим булганнарны сайлап бергәләп эшләячәкбез. Бу инде бер төркем кеше генә җыелып эшли торган эш түгел, бөтен татар халкы бергә җигелеп эшләрлек гамәлләр.

— Элегрәк татар теле проблемнары турында фикерләшүчеләр Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият, сәнгать институты тирәсендә туплана иде. Яшьләр үз фикерләрен хакимияткә белдерә иде, бүген дә мондый эшне гамәлгә кертеп була.

— Дөрес, Сезнең белән килешәм, мәйданчыклар булырга тиеш. Кешеләр очрашырга, әңгәмәләшергә, бәхәсләшергә тиеш. Комиссия ул бикләнеп утырмаячак, семинарлар, очрашулар булачак. Алар планда бар.

— Татар теле әле көчле булган елларда аны өйрәнү фәне дә шактый көчле иде, академик яктан моны Галимҗан Ибраһимов институты башкарды, Казан дәүләт университетында тулы бер татар филологиясе һәм тарихы факультеты бар иде, берничә пединститут һәм педагогик көллиятләр эшләп килде. Ибраһимов институты әле дә бар, әмма аңа фундаменталь фән белгечләрен табу кыенлаша бара. Нишләргә?

— Комиссия җылышында да төрле саннар әйтелде. КФУда 250 татар белгече әзерләнә, тагын 150 кешене алырга җыеналар. Өч еллык програм ул, Татарстан хөкүмәте заказ белән укыта аларны. Ләкин аянычлы күрсәткечләр дә бар. Кызганычка, үзебезнең татар ата-аналары арасында туган тел итеп татар телен сайламаучылар шактый күп булып чыкты. Республикада 679 татар мәктәбе бар, һаман гаепне читтән эзләмик, үзебездә дә гаеп зур. Кадрларны әзерләү Чаллыда да бар. Әмма ихтыяҗ тудыру, телгә мәхәббәт уяту татар рухына бәйле. Без шул рухны уята алмасак, без нинди генә планнар корсак та, нинди генә чаралар узырсак та уңай нәтиҗәләргә ирешеп булмаячак.

— Халык бик сүлпән дигәннән, хакимият бу сүзләрне кабатларга ярата, әлбәттә. Җитәкчеләр “тел ул беренче чиратта гаиләдә өйрәнелергә тиеш”, “гаилә – төп учак” дип кабатлап килә. Икенче яктан, халык бит ул бик практик. Әгәр ул урамнарда яки үз эше белән идарә оешмаларына барганда татарча сөйләшүне күрми икән, урамнардагы язуларны татарча күрми икән… Ата-ана баласын мәктәптә татарча укырга нигә бирми? Чөнки татар телендә югары белем юк диярлек, юк инде асылда, бетерделәр. Ә һәркем үз баласының якты киләчәге турында уйлый. Шул ук бердәм дәүләт имтаханнарын урысчага күчерделәр. Ягъни, татар теле төрле яктан камап алынган, аңа ирекле рәвештә үсү мөмкинлеге хәзерге көндә юк диярлек.

— Бердәм дәүләт имтиханын татар телендә тапшырырга теләгән кешеләр саны 65. Бу аянычлы күрсәткеч бит. Мин үземне халыктан аермыйм, мин — татар малае, татар гаиләсендә тудым, әмма вакытында урыс мохитендә үскәнгә күрә, татар телен белми идем. Ләкин үзлегемнән тырышып татар театрына эшкә кергәч, татар факультетын тәмамлап, әдәбият, тарих белән кызыксыну минем йоклаган җанымны, канымны ничектер уятып җибәрде. Бер яктан бераз шелтә белдерәсез, хакимият халыкны гаепли дип, ә ул дөрестән дә шулай, барыбер. Гаиләдә сөйләшмәсәң, балаңда ана сөте белән туган телгә мәхәббәт тудырмагач, ул барыбер икенче адымны ясамаячак.

— Дигитализация. Бу халыкара сүзнең татарчасы юк, әмма ул үзе бүгенге тормышыбызда көннән-көн зуррак урын алып бара. Менә без үзебез дә хәзер, беребез Казанда, икенчебез Прагада утырып һәм татар теле язмышы турында сөйләшеп, шул дигитал тормышны чагылдырган бер дәлил булып торабыз. Әле бит телне санакларда, компьютерларда куллану ихтыяҗы бар, яшүсмерләр өчен санак уеннары, уку әсбаплары, онлайн белем алу платформалары бар. Корона зәхмәте чорында моңа ихтыяҗ бигрәк тә нык сизелде. Татар теле бу дигитализация арбасына утырып өлгерәме, әллә төшеп каламы?

— Дигитализация ул, сүз дә юк, безнең яңа IT технологияләрнең бер табышы. Чынлап та, замана таләпләре. Һәм коронавирус бер яктан безне ниндидер менә шундый шартларга керткәч, чынлап та аралашуларның яңа формасы пәйда булды. Минемчә, безнең республика бу юнәлештә бөтенләй борчылырга тиеш түгел. Үзебезнең Иннополис, үзебезнең IT резидентларыбыз да шактый, безнең “минцифра” дигән министрлыгыбыз бар. Безгә бу юнәлештә эшләргә дә эшләргә һәм безнең мөмкинлекләр бик зур. Ә ул безнең куйган максатларга шулай ук ярдәм итәчәк дип уйлыйм.

— Татар теле комиссиясенең төп бурычларыннан берсе булып “телне укытуда иң яхшы үрнәкләрне, методикаларны һәм технологияләрне өйрәнү, аларны тарату чараларын билгеләү” дә тора. Сер түгел, элекке елларда бу өлкәдә, бигрәк тә дәреслекләр чыгаруда коррупция, әшнәчелек кебек ямьсез хәлләр киң таралды, сыйфатлы, заманча дәреслекләрне финанслыйсы урынга, түрәләрнең бюджет акчасын ничек тә булса үз кешеләренә, сыйфатсыз чүп-чарга бирү гадәте бар иде. Нәтиҗәдә бу мәктәпләрдә татар телен укыту сыйфатына зур зыян китерде, төрле татарофоблар моннан файдаланып, һәм дә инде федераль хакимият ярдәме белән, татар телен мәктәпләрдән кысрыклап чыгаруга иреште. Бу өлкәдә ниндидер җәмәгать контроле кертү кирәклегенә ничек карыйсыз? Менә бу дәреслекләр чыгару, төрле методикаларны билгеләү өлкәсендә.

— Әлбәттә, бик урынлы әйттегез. Безнең комиссиянең документында да ул бар. Әсбаплар, методикаларны яңарту, актуальләштерү безнең комиссиянең нигезләмәсенә максат итеп куелган.

— Сез гомер буе Камал театрында эшләдегез, күренекле артист, хәттә режиссер да, сезнең 90нчы еллардагы иреклек чорында Гаяз Исхакыйның танылган “Зөләйхә” әсәрен кинога төшерүегезне хәтерлим. Телнең яшәеше өчен аның кино сәнгатендә дә актив кулланнылуы мөһим. Татар киносының кирәклеге турында матур белдерүләр, купшы сүзләр күп ясала, бу өлкәдәге бүгенге хәлләрне шул өлкә вәкиле буларак ничек бәялисез?

— Бу бәяләү генә түгел, бу чынлап та сакаллы тема инде. Дөрес әйттегез, мин башта “Рамай” студиясен, аннан “Татарстан синема” дигән фондны булдырдым, биш кинофильм төшердем: “Дилемма”, “Упкын”, “Зөләйха”, “Бөркетләр”, тагын балалар өчен “Шурәле” мультфильмын төшердек без. Шактый эшләнде. Әмма, кызганыч, эш дәвам ителмәде, чөнки чынлап та финанслау тәмамланды, бетте, кызыксыну булмады. Бу безнең китек җиребез дип атыйм. Татар милли киностудиясен булдыру ул безнең теләк кенә түгел, ә бик зур ихтыяҗыбыз. Чөнки дигитальләштерү заманында кино аша үзебезнең мәдәниятне популярлаштыру бу. Ләкин сан белән сыйфат дигән мәңгелек төшенчәләр бар. Кемдер әйтте, бер яхшы кино төшерү өчен арада 99 начары булырга мөмкин дип. Ләкин бу сыйфатка адымлап-адымлап килә торган бер юнәлеш. Үзебезнең киностудиябезне булдыру безнең бурычыбыз дип саныйм. Ул инде озак еллар буе сөйләнелә торган мәсьәлә, әмма хәл ителми. Бу эштә мин беренчеләрдән. 2001 елда “Упкын” киносын төшердем. Ул вакытта әле безнең кинолар бик юк иде, аннан соң акрынлап башка кинолар чыга башлады. Бу юнәлештә минем бу мәсьәләне бик катгый рәвештә кую теләгем бар.

— Сез әгъза булган шушы татар теле комиссиясе без бүген сөйләшкән барлык бу эшләрне эшләргә сәләтлеме?

— Сәләтле. Әйтәм ич, мин сәхнәдә артист, ә тормышта гап-гади кеше, шәхес. Мин дә сезнең кебек күзәтәм, ничегрәк булыр икән дип, бераз шикләнебрәк, бу исәп өчен генә түгелме икән дигән скептик фикерләр дә килә. Юк, минем ышанычым бик зур, җитәкчебез, рәисебез Марат Әхмәтовның безгә биргән векторы, импульсы, юлламасы булды. Кереш сүзендә ул шул кадәр ихластан зур теләк белдерде һәм безне менә шушы арбага утыртып, матур иттереп… Бәхәссез булмас, чөнки без тәнкыйтьне яратмыйбыз, үзебезне тәнкыйтьләргә яратмыйбыз. Мин, мәсьәлән, бу системны үзгәртергә җыенам, үз-үзебезгә ниндидер тәнкыйтьчән бәя бирү дә кирәк, һаман “без шуны эшлибез бит, нигә безне сүгәсез”, дип әйтеп кенә түгел, бу башка форма алачак. Димәк, без үз хаталарыбызны да танырга тиешбез һәм бу хаталарны төзәтергә тиешбез.

Чыганак: Азатлык Радиосы

Запись Инде соң түгелме?! Татар телен саклау кем эше? Рамил Төхвәтуллин ни дияр? [видеоинтервью] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

“Әллә яши, әллә юк…” – бала кайгысыннан күпме чәчем агарды, шашар дәрәҗәгә җиттем…”

Гузель — Wed, 24 Oct 2018 10:09:09 +0000

Казанда яшәүче Артем Макаровка ике яшь ярым. Әти-әнисен, якыннарын сөендерә торган иң тәмле чагы. Ләкин Артем сәламәт түгел. Сәламәтлеккә илтә торган юлы бик озак, катлаулы һәм… кыйммәт аның.

Көтеп алынган бала ул. Берничә ел көткәннән соң, ниһаять, йөккә узганын белгәч, Алена күкләргә сикерә. Аннан да бәхетлерәк кеше булмый. Ләкин бала табиб куйган вакыттан бик күпкә иртә – 29 атнадан ук туа. 2016нчы елның 18нче июне Алена Макарова өчен иң бәхетле дә, иң караңгы да көн булып истә кала. Бәхетле көн – чөнки ул ана булды, ничә ай буе йөрәк астында йөрткән баласы дөньяга килде. Караңгы көн – чөнки баласы ашыкты, бик ашыкты. 1050 грамм гына булып дөньяга килгән Артемны Аленаның күкрәгенә салып та тормыйлар, тизрәк ясалма сулыш бирү җайланмасына тоташтыралар. Сабый 2,5 ай буе шул аппаратка тоташкан килеш ята. Җитлекмичә туу эзсез узмый, анда бер бәйләм чир табыла: бронх-үпкә дисплазиясе, үпкәнең икенчел гипертензиясе, эчәклекләрнең үткәрү функциясе бик түбән булу, атаксия элементлары булган гиперкинетик синдром һәм әйтсәң телне сындыра торган башка күп кенә чирләр (Артемның барлык диагнозлары белән «ВКонтакте»дагы vk.com/pomozhem_artemy_vmeste төркемендә таныша аласыз, барлык документлары бар. – Авт.).

«Артемны 8 ай тулгач кына больницадан чыгардылар. Шушы вакыт эчендә күпме чәчем агарганын үзем генә беләм. Акылдан шашар дәрәҗәгә җиткән идем. Чөнки табиблар берничек тә тынычландырмады. Озак яшәмәс, диләр иде. Мин Артем белән больницада булдым. Әнигә рәхмәт, булышты: ул больницага Артем янына килеп тора, ә мин юынырга һәм әзрәк йоклап алырга өйгә кайтып килә идем. Озак тора алмыйм, билгеле, йөгереп больницага килеп җитәм», – дип искә ала ул вакытны Алена.

«Әллә яши, әллә юк» дигән бала, бәхеткә, яшәп китә. Ләкин Артемның яшәвен генә тулы канлы яшәү дип әйтеп булмый. 2,5 яшендә аның авырлыгы 8 кило гына. Дәвалану үткәннән соң әзрәк тамагына ашый ала башлаган, ләкин сыеклыкны бик авырлык белән эчә, ди. Эчәклекләре начар үткәрә, шуңа күрә ашказанына трубка – гастростома куелган. Авырлыгы әз булу сәбәпле, үпкәләре дә начар эшли, еш кына кислород концентраторы ярдәмендә суларга мәҗбүр. Артемга бернинди прививка да ясарга ярамый, шуңа күрә аның иммунитеты бик түбән. Урамда озаграк торса да авырый башлый. Шуңа күрә көздән язга хәтле өйдә утырырга мәҗбүр. Шулай да Алена улының уңышларын горурланып сөйли: «Узган көздә ДРКБга тикшеренергә баргач, табиб «аякка басуы турында бернәрсә дә әйтә алмыйм, хәтта утыра да алмаска мөмкин» дигән иде. Хәзер менә утырып шуышып йөри башлады! Елмая. «Баба» дигән сүзне әйтә». Күпне күргән Алена өчен болары да шатлык!

Артемның авыруын тулысынча дәвалап бетереп булмый. «Безгә ДЦП диагнозы куярга тиешләр, нишләп куймыйлардыр. Аның артыннан йөрергә кирәк инде. Инвалидлыкны да ел саен яңартып торасы бит. Ел саен барып, чират торып, утыра да, йөри дә алмый торган баланың инвалид икәнен расларга кирәк», – ди Алена. Тулысынча дәвалап булмаса да, сабыйның хәлен җиңеләйтеп була. Моңарчы шуыша да, үзе рәтләп ашый да алмаган бит. Күп санлы тернәкләндерү курсларының гына файдасы булган. Ләкин ул курслар барысы да диярлек түләүле. Бушлай булганына чират торырга кирәк. Акчаны, билгеле инде, ил буенча тиенләп җыялар. Дөрес, бер хәйрия фонды язга таба ярдәм итәргә вәгъдә биргән, 200 мең сум бирәчәкбез, дигәннәр. Ләкин язга кадәр ерак. Аңарчы массаж һәм башка курслар аласы бар әле Артемның. Менә бу атнада кабат больницага ятарга җыеналар.

Сабыйга ярдәм итү өчен миллионер булырга, миллионнар күчерергә кирәкми. «Тиенләп җыйганда да җыелыр иде. Җыелып килә. Рәхмәт яхшы күңелле кешеләргә!» – ди Алена. Ул үзе бөтен кеше өчен дә ачык, теләге булган кеше шалтыратып, Артемның хәлен белешә ала. Аленаның телефоны: 89871746669.

Ярдәм итү өчен реквизитлар:

Карта Сбербанк № 5469 6200 1934 2540

Срок действия карты 05/21

Макарова Алёна Александровна (ALENA MAKAROVA)

Счет получателя 40817810562002975987

Qiwi кошелек 89871746669 (Макарова Алена Александровна).

Фәнзилә МОСТАФИНА

Чыганак һәм фото: Безнең гәҗит

Запись “Әллә яши, әллә юк…” – бала кайгысыннан күпме чәчем агарды, шашар дәрәҗәгә җиттем…” впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

«Үз башында булмаса, нинди телдә укытсаң да, надан кала ул бала»

Чулпан — Sat, 16 Dec 2017 05:00:23 +0000

Мин гади бер татар баласы. 20 яшемә кадәр авылда яшәдем, белемне дә авыл мәктәбендә алдым. Шуңа да рус телен камил беләм, дип әйтеп булмый иде. //Безнең гәҗит//

Армиядә хезмәт иткәндә без татарлар күп идек. Әмма аралашу, сөйләшү күбесенчә русча булды. Менә шунда инде мәктәптә алган белемнәремне тормышта рәхәтләнеп кулландым дисәм дә була. Армиядә русчам да чарланып, эшләү дәверемдә миңа бик ярдәм итте. Шуны да әйтеп үтәсем килә, без укыган Күзкәй авылы урта мәктәбендә көчле, тәҗрибәле укытучылар иде. Рус теле һәм әдәбиятын таләпчән, белемле Роза апа Әхмәтшәкүрова укытты. Авылыннан беркая чыкмаган балага ул рус телен шундый итеп сеңдерә белде, соңрак, тормыш юлымда ул биргән белем бик нык ярдәм итте. Эшләгәндә төрле документлар тутырасы булды. Алар, билгеле инде, рус телендә. Мин беркайчан да югалып калмадым, татарлыгымнан оялмадым. Руслар белән иркен аралаштым, дус яшәдек һәм әле дә дус яшибез.

Хәзер барган шау-шу татар белән русны аера, дошманлаштыра. Татарча укыса, балабыз надан кала, диючеләргә сүзем шул: үз башында булмаса, нинди генә телдә укытсаң да, надан кала инде ул. Үз телләрендә шыр хата белән язган русларны да очратканым бар.

Татар авылында яшәп, русча начар белдек, кыен булды дип, үз оныклары белән дә вата-җимерә рус телендә сөйләшкән карт-карчыклар бар. Монысы инде наданлыктан, милли аңның түбән булуыннан килә.

Хәниф ГӘРӘЕВ,

Минзәлә шәһәре

Запись «Үз башында булмаса, нинди телдә укытсаң да, надан кала ул бала» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Айдар Шәйхин тел мәсьәләсе турында: «Бәхил бул, Татарстан Җөмһүриятем!»

Чулпан — Wed, 29 Nov 2017 17:34:52 +0000

Татарстанда татар телен өйрәнү ихтыяри булачак, моның өчен ата-аналарның рөхсәте кирәк. Бу яңалык тиз арада Татарстан халкын “уятты”. //Tatar today//

“Гыйлем.tatar” порталы редакторы, Гарри Поттер турындагы романнарны татарчага тәрҗемә итүче Айдар Шәйхин үзенең Инстаграмына түбәндәге сүзләр белән пост элеп куйган: “Бүгенгә кадәр син Дәүләт идең, үтерделәр. Син хәзер үле дәүләт. Бүгенгә кадәр син Телле идең, кистеләр. Син хәзер телсез…”

View this post on Instagram

Бәхил бул, Татарстан Җөмһүриятем. Көне җитәр, иншәАллаһ, кайтырсың әле. Кайтарырбыз әле. Бүгенгә кадәр син Дәүләт идең, үтерделәр. Син хәзер үле дәүләт. Бүгенгә кадәр син Телле идең, кистеләр. Син хәзер телсез. Кайтыйм дисәң, юк илем, кайгы-сагыш күл, имди, Башым исән – юк халкым, инде хәлем бел, имди. Сак-Сок булдык читләрдә, күрше булдык читләргә…

A post shared by A. R. Shaykhin (@olivershaykh) on Nov 29, 2017 at 1:46am PST

Запись Айдар Шәйхин тел мәсьәләсе турында: «Бәхил бул, Татарстан Җөмһүриятем!» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Татар эстрадасы һәм татар альтернатив музыка вәкилләре бер сәхнәдә очраша [афиша]

Чулпан — Sat, 04 Nov 2017 15:09:40 +0000

“Мондый чараның булганы юк әле”, – ди Бауман урамында Татарстан Конституциясенә багышланган акция-концертын оештыручылар. //Татар информ//

Кичә, “Татар-информ” матбугат үзәгендә Бөтендөнья татар яшьләре форумы рәисе Тәбрис Яруллин һәм Бөтендөнья татар яшьләре форумы урынбасары Айрат Фәйзрахманов Татарстан Конституциясенә багышланган акция-концертында чыгыш ясаучылар турында әйттеләр. Бу көнне беренче тапкыр татар эстрадасы һәм татар альтернатив музыка вәкилләре бер сәхнәдә очрашачак.

“Ниһаять, Татарстан Республикасы көнендә татар эстрадасы һәм татар альтернатив музыка вәкилләре бер сәхнәдә очрашачак. Андый чараларның әле булганы юк иде”, – дип сөйләде Айрат Фәйзрахманов.

“Эстрада артистлары арасында без чакырган артистлар да, үзләре теләк белдергән артистлар да бар. Безнең фестивальләрдә катнашырга теләк белдерүчеләр һәрвакыт күп була. Гадәттә, җырчыларның нигезен оештыручылар үзебез туплыйбыз. “Yummy Music” белән хезмәттәшлек итәбез, бергә утырып, артистлар исемлеген төзедек һәм артистларга хәбәр иттек”, – диде Тәбрис Яруллин.

Тәбрис Яруллин акция-концертта катнашучылар исемлеген әлегә сер итеп калдырды.

“Исемлек зур, шуңа әле аны сер итеп тотабыз. Тиздән ул билгеле булачак”, – диде ул.

Исегезгә төшерәбез, 6 ноябрьдә 15:00 сәгатьтә Казанда Кирмән яр буенда (Батурин урамы тукталышы) Татарстан Республикасы Конституциясенең 25 еллыгы уңаеннан Бөтендөнья татар яшьләре форумы акция-концерт оештырачак.

Запись Татар эстрадасы һәм татар альтернатив музыка вәкилләре бер сәхнәдә очраша [афиша] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

«Кызым, туктат урыс егете белән очрашуларыңны, кияүгә чыгуың бар. Мин рәнҗермен…»

Чулпан — Wed, 01 Nov 2017 05:00:43 +0000

Биниһая җир-суларны биләп яшәгән данлы-шөһрәтле дәүләтләр, тарих эргәсендә башка кавемнәр белән кушыла-кушыла, эреп югала бара. Хак Тәгалә адәмнәрне бәхетле-шатлыклы, кайгы-хәсрәтле тормышта айкап-чайкап сыный. //Мәдәни җомга//

Татар халкы да, чал тарихның җиңү шатлыкларын, җиңелү ачыларын әледән-әле үз җилкәсе аша үткәреп, Аллаһының сынауларын кичеп, бүгенге көнгә исән-имин килеп җитте. Тик, ни галәмәт, татарлыклары чамалы булган кызларыбызның 42 проценты, егетләребезнең 40 проценты катнаш гаиләләр төзеп, күрше милләтнең мәнфәгатьләрен кайгырта.

Хурлыклы-мәсхәрәле бу хәлне аңлап та, аңлатып та булмый. Үзебезнең борынгы гаепсез ата-бабаларыбызны атып үтергәндә, асканда-кискәндә, Себер җирләрендә учак итеп якканда, ерак калаларда кол итеп сатканда ачы күз яшьләре мөлдерәп аккан татарларыбызның канлы яшьләре сеңеп, әле дә булса исе башкисәрләрнең оныкларында аңкып торган безнең заманда, шушы ерткычлыкларын онытып, варисларын сөеп-яратып, аларны ышанычлы тормыш иптәшең итеп, ничек бер ятакта бергә йокларга мөмкин? Ул бит – синең әби-бабаларыңның изге нигезен яндырып, җирләрен басып алган явыз кешенең оныгы. Аның да тамырларында ата-бабасының явыз каны ага. Эт тә бүрене пары итми ич. Нигә без шул кадәрле талымсыз соң? Юкса безнең бөтен милли сыйфатларыбыз да капма-каршылыктан гыйбарәт. Диннәребез башка, холык-фигыльләребез – аклы-каралы. Ризыкларыбыз да хәләл-хәрам. Дөньяга карашыбыз, тормыш-көнкүрешебез, эш-кәсепләребез, гореф-гадәтләребез – җир белән күк арасы. Боларның барысы да күрмәмешкә салышу – аз гына булса да үз-үзеңне хөрмәт итмәүнең бүгенге аяныч күренеше. Моның өчен тәнеңдә – җаның, башыңда акыл булмау кирәктер.

Ә инде, шәһид киткән әби-бабаларыбызның рухларын әрнетеп рәнҗеткән, хурлыклы-мәсхәрәле бүгенге катнаш гаиләләр, татарның 500 ел буе, мең төрле газаплар чигеп, баскынчылар изүендә сыкранып, хак-хокуксыз яшәвеннән дә яманрак җәзадыр. Бу гаиләләрдә туган “метис” балалар татарыбызның хакыйки тарихын да, кыйтгаларны тоташтырып торган данлы-шанлы дәүләтләрен, мәшһүр телебезнең искиткеч гүзәллеген дә, аның тарих төпкелләреннән ургып чыккан җан җылысын да тоя алмый, шунысы кызганыч.

Әнә шул, тамырларыннан әби-бабаларыбызның гасырлар каны аккан, әти-әнисе якты дөньяны бүләк итеп, сөеп-яратып үстергән, зур өметләр баглаган һәм халкыбызның гасырлар буе тупланган матди-рухи байлыклары эргәсендә тәрбияләнгән татар баласының чит милләтләрнең кияве-килене булуы кызганыч.

Катнаш никахта булып, үз милләтен санга сукмаган, балаларын үз татарыбыз булудан мәхрүм итүче кеше кем соң ул? Ул, гадәттә, марҗа кияве булуы белән масаючы, борын чөеп, үзен “культуралы” кешегә санап, туганнары белән аралашудан качып, шәхси мәнфәгатьләрен кайгыртучы татар булыр.

Әлбәттә, эш балтасын чабата шөшлесенә алыштырган 42 процент хатын-кызларыбыз, 40 процент ир-егетләребез һич кенә дә чит милләтләрнең кияү-киленнәре була алмас иде. Әгәр алар намуссыз-вөҗдансыз, алама холыклы, булдыксыз хөрәсән булса. Бу инде, бәхәссез хакыйкать.

Менә шушы, чит халыкларның кияү-киленнәренә әйләнгән егет-кызларыбызга ник үзебезнекеләр ярамый? Үз халкыннан ваз кичәрлек нинди сәбәпләр бар? Ни генә дисәк тә, алар халкыбызга тиешле бурычларын үтәмәүче, аңа хыянәт итүче җаннар.

Ярый ла, Хак Тәгалә яратмаган, милләтпәрвәр затлар гафу итәргә ашкынып тормаган бу икейөзле монафыйклар тәүге мәхәббәт хисләренең кайнарлыгын гомер буйларына саклап, сөеп-сөенеп яши алса. Әнә бит, статистика мәгълүматлары күрсәткәнчә, катнаш гаилә корганнарның 90 проценты аерылыша ди. Моның шулай икәнен үз җилкәбездә татыдык.

Безнең үзебезнең дә, дискотека залларында, төнге клубларның ярым караңгы почмакларында сикергәләп йөрмәгән, егетләр белән танышып, төннәрен алар белән уздырмаган, якын туганыбызның Гәүһәр исемле кызы бар. Ул урта мәктәпне дә, институтны да яхшы билгеләренә тәмамлап, Казан заводларының берсендә икътисадчы булып эшли башлаган иде.

Бервакыт тукталышта, троллейбус көтеп торган кызның карашлары, үзе кебек, троллейбус көткән егетнең күз карашлары белән очраша. Яшьләр аралаша ук башлый. Урыс егете Игорь белән татар кызы Гәүһәр арасында мәхәббәт аҗаганы кузгала. Шул көннәрдә, үлем түшәгендә яткан хаҗия әбисе Саниянең йөрәген әрнетеп, күңеленә хәвефле шик-шөбһә кереп урнаша.

– Кызым, – ди әбисе, хәсрәтле күзләрен сөекле оныгына багып. – Сине урыс егете белән очрашып йөри дип, ишеттем. Дөресме бу? – дип, сорый карчык, яшьле күзләрен юкарып калган куллары белән сөртеп.

– Борчылма, дәү әни. Бу дусларча очрашып йөрү генә, – ди Гәүһәр, әбисен тынычландырырга тырышып. Ләкин үзе әйткән сүзләреннән үзе дә сискәнеп китә.

– Әтиең дә, әниең Наташа белән, шулай уйнап кына йөри башлаган иде. Ахыры ничек булганы барыбызга да мәгълүм. Кызым, үтенеп сорыйм синнән, зинһар, туктат урыс егете белән очрашуларыңны. Ялгыш кияүгә чыгып куюың бар. Мин рәнҗермен… Аллаһ сакласын. Ә син никах укытып, татар егете белән гөрләп торган татар гаиләсе корырга тиешсең. Мин бу сүзләремне сиңа васыять итеп әйтәм. Васыятьне үтәү – фарыз гамәл. Тыңла сүземне! – ди, карчык, Гәүһәрнең кулларын йомшак кына кысып.

Гәүһәрнең әти-әнисе дә кызның һаман саен Игорь белән очрашуны бакый дөньяга күчкәннәргә карата хыянәт санап, егетне һәрчак куа торса да, кызны тыеп, өйдән чыгармый тотса да – мәхәббәт җиңде. Яшьләрнең бер-бер артлы балалары туды. Тик гаилә матур гына итеп яшәп китә алмады. Гаилә, диңгездә адашкан кораб сыман, әле бу яктагылар, әле теге яктагылар белән яшәп караса да, үзенә яраклы уңай урын таба алмады. Бер якта кияүнең тәртип-тәрбиясе ошамады, икенче яктагылар киленнең гореф-гадәтләрен килештермәде, ә Игорь Гәүһәрнең догалар укып, яулык бәйләп йөрүен яратмады. “Кызыгызны дискотекаларга, төнге клубларга барудан тыеп, егетләр белән танышып, бүгенге яшьләр кебек ирекле мәхәббәттә яшәтмичә дөрес эшләмәгәнсез”, – дип, дәгъва белдерде ул кызның әти-әнисенә. Балаларга исем кушканда да: “Аларның әтиләре урыс. Исемнәре дә урысча булырга тиеш”, – дип, интернациональ исемнәрдән баш тартты. Әти-әнисе дә улларының дәгъваларын дөрес санап: “Безгә үз милләтебездән булган килен кирәк”, – дип, яшьләрнең арасына чөй какты. Гаилә таркалды.

Шунысы бәхәссез: боз кантарларын астын өскә китереп, ургып аккан язгы ташкын сыман, дөньяны иңләп-буйлап яулап килгән глобальләштерү афәте дә, эреле-ваклы ил-халыкларны гына түгел, хәтта гаиләләрнең дә милли сыйфатларын эчтән-тыштан юып, асылын үзгәртә бара. Гасырлар буе әби-бабаларының ныклы тормыш нигезе булып торган күркәм гореф-гадәтләрен, дини йолаларын, үзләренә генә хас милли сыйфатларын җуйган кешеләр, яр буена дулкын белән чыгарып ташланган йомычкалар кебек, тапталып юкка чыга. Гаиләләр таркала, балалар ятим кала. Узган гасырның ахырында азып киткән бу хәвефле-һәлакәтле явыз гамәлләргә каршы бары тик – үз халкың белән берләшеп, бербөтен булып, Аллаһының арканына ныклап тотынган хәлдә көрәшеп, үз милли телеңне, изге динеңне, үз-үзеңне саклап калырга һәм барлык милли сыйфатларыңны әманәт итеп, киләчәк буыннарга тапшырырга мөмкин.

Рәис САФИН

Запись «Кызым, туктат урыс егете белән очрашуларыңны, кияүгә чыгуың бар. Мин рәнҗермен…» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Радик Юльякшин: «Instagram»да русча язуым – нормаль күренеш»

Чулпан — Sat, 28 Oct 2017 15:48:58 +0000

Соңгы вакытта «Instagram» социаль челтәрендә җырчыларның сәхифәләренә, төгәлрәк әйтсәк, аларның үз фикерләрен нинди телдә язуларына игътибар итә башладым. Татар җырчысының тамашачысы кем? //Безнең гәҗит//

Elvin Grey (Радик Юльякшин): «Урысча язуым – нормаль күренеш, дип саныйм»

– Сезнең бөтен постларыгыз да урысча. Ни өчен башкорт яки татар телендә язмыйсыз?

– Беренчедән, «Elvin Grey» проекты баштан ук күп төрле милләтләр өчен оештырылды. Татар һәм башкортлар гына түгел, безне бөтен Русия буенча тыңлыйлар, шулай ук, украин, румын телләрендә дә җырларыбыз бар. Шуңа күрә, бөтен тамашачыма да аңлаешлы булсын өчен, постларны урысча язам. Ул тел бөтен кешегә дә аңлашыла.

– Күбрәк татар һәм башкорт тамашачысын җыю хисабына акча эшләвегезгә дә карамастан, алар белән интернетта урысча гына аралашуыгыз үзегезгә сәер тоелмыймы?

– Туган телемдә мин концертлар вакытында аралашам. Ә «Instagram»да русча язуым – нормаль күренеш. Татарча яки башкортча язган вакытта, сиңа: «Ә-ә-ә, син дөрес язмадың, безнең телдә бу сүз алай язылмый», – дип әйтергә мөмкиннәр. Шуңа күрә урысча язам. Моны начар әйбер дип уйламыйм. Без бит рус телен барыбыз да аңлыйбыз.

– Сезнеңчә татар, башкорт эстрадасы җырчылары социаль челтәрләрдә ана телләрендә дә язарга тиешме?

– Бу уңайдан һәркемнең үз фикередер, ә минемчә, тиеш. Мин дә сирәк кенә булса да, туган телемдә язам. Ә урысча язуым, тагын шуның белән дә бәйле: тамашачым арасында төрле милләт вәкилләре бар. Безнең концертларга килгән кешеләрнең 30 проценты – урыслар. Ә башка коллегаларым, әлбәттә туган телләрендә яза ала һәм язарга тиеш.

– Сезне тыңлап, күп яшьләр илһамлана, җырларыгызны татар, башкорт телләрендә башкарып, сез бу ике телне популярлаштырасыз. Ләкин шул ук вакытта телне популярлаштыру җыр аша гына барырга тиеш түгелдер. Интернетта урысча аралашып, ана телләрен популярлаштырып булмыйдыр, бәлки?

– Килешәм сезнең белән. Ләкин… Без бит Татарстан яки Башкортостандагы аудиторияне генә түгел, татар музыкасын бөтенләй тыңламаган кешеләрне дә җәлеп итәргә телибез. Әйтик, урыс яшьләренең күбесе татар җырын бөтенләй тыңламаган, алар аны аңламаган. Ә аларны җәлеп итү өчен урысча аралашмыйча, нинди телдә аралашасың? Моңа кадәр мин постларымны урыс телендә яздым, һәм бу хәлнең начармы, юкмы икәнлеге хакында уйланганым булмады. Мин язам – шул гына…

Айгөл ЗАКИРОВА

Запись Радик Юльякшин: «Instagram»да русча язуым – нормаль күренеш» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Ләйсән Мәхмүтова: “Бу нинди коточкыч хәл? 90 елларга кире тәгәрибезме?” [видео]

Чулпан — Tue, 24 Oct 2017 14:03:07 +0000

Татарстанда торабыз, президентыбыз татар, ничек инде татар телен факультативка калдыралар, бу нәрсә дигән сүз? Соңгы арада Татарстан халкын, гомумән, бөтен татарларны борчыган сораулар бу. //Tatar today//

Интернетта Татар теле хештегы белән “Тынычлык өчен” көрәшне чагылдырган рәсем тарала башлады. Шулай ук “Телне саклыйк!” дигән мөрәҗәгать белән җырчылар, артистлар, җәмәгать эшлеклеләре, гади халык инстаграмда флешмоб старт алды.

Җырчы, артист Ләйсән Мәхмүтова да шундый мөрәҗәгать белән чыкты.

View this post on Instagram

Жэмэээээгэээээт уянырга кирэк !!!! Телне саклыйк !!!!#казань #казан #татарстаняшьлэре #татарстансупергуд #татарстан #татарлар #татарчасолянка #татарчасойлэшэбез #татар #татарочки #татарка #россия #татарлар #татарэстрадасыартистлары #татарэстрадасы #татартеле # тел #татарскаякультура #

A post shared by Ляйсан Махмутова (@laismaxm) on Oct 24, 2017 at 6:42am PDT

Запись Ләйсән Мәхмүтова: “Бу нинди коточкыч хәл? 90 елларга кире тәгәрибезме?” [видео] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..