Без өч брат. Зур абый армиядән соң ук Ульянга китеп урнашты. Уртанчы абый белән мин районда калдык. Икебез дә өйләндек, йорт салып чыктык. Бер-беребезгә гел булышып кына торабыз без. Кечкенәдән әти-әни шулай үстерде безне. “Бер-берегезгә терәк булыгыз, кешедән көлдерттереп яшәмәгез”, – дип үстерделәр.

Кайчак акча кирәк була: безнең беркайчан да күршедән яки башка туганнардан сорап торган юк. Беребезгә акча кирәк икән, икенчебез биреп тора, ул гына җитмәсә, өченче брат кушыла. Кайчак безнең серләрне хатыннар да белми. Алар өч килендәш шулай ук бер-берсе белән дуслар. Мин, мәсәлән, үземнең хатынның озаклап башка килендәше белән сөйләшүенә каршы түгел. Сөйләшсеннәр, алар да безнең сыман дус булсыннар дим. Алайса, килендәшләр арасында төрле хәлләр булгалый бит ул. Бер-берсен сөймичә, гайбәт сүзләр таратып яшәүчеләр бар. Мин хатыныма алдан ук әйтеп куйдым: кеше каршында, эштә, башка җирдә минем туганнарны сөйләштән булмасын дидем. Син дә хәзер безнең гаиләнеке, шуны бел дидем. Абыйлар да хатыннарына шул сүзне әйтеп торалар.

Уртанчы абый дүртенче елын себергә йөреп эшли. Моңарчы бар да әйбәт иде, андый-мондый сүзләрнең булганы булмады. Ә быел әллә ничек әле. Абыйның хатыны йөри кебек. Берсендә үзем күрдем: көпә-көндез бер машинада узып киттеләр. Мин дә машина белән идем, каршыларыннан узып киттем дә, абыйның хатынын күргәч, сызгыртып туктадым. Теге машина да туктады. Шоферы да таныш кеше, өйләнгән ул. Абыйның хатыны белән бергә эшлиләр икән, обедка кайтышлары икән, бу ир безнең киленне өенә илтеп куя икән.

“Малларга саласы бар бит, тиз кирәк”, – диде килен. Аларның дүрт баш үгезләре бар. Абый булмаганда аларны хатыны карап тора. Икесенең кайтып барганнарын күргәнне үземнең хатынга әйткән идем, алар бит бер урамда яшиләр, туры килгәндә гел алып кайта ул аны, ди. Хатынның “гел алып кайта ул аны” дигәне колагыма кереп утырды да, тынгылык бирми хәзер. Абый булмаганда, чит ирләр белән шаярып ята күрмәсен дип борчылам. Кем белгән бит ул хатын-кызны. Абый бер айга, ай ярымга кадәр калып эшли. Хатынының даны чыкса, табы барыбызга да төшәр дип куркам.

Язмыш кочагы

Запись “Абый өйдә булмаганда, хатыны чит ирләр белән…” [тормыш хәле] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Әмма авыл җирендә эшләмичә генә торып булмый бит. Бакчаны карыйсы, утырткан әйберләрне үстерергә кирәк. Әле аннан соң да хатын-кызга күпме эш кала. Көз көне бәрәңге алган чорда тагын шул бил тотып алды. Авыр әйбер күтәрергә ярамаганын да беләм. Әмма нишлисең, уенчык чиләк белән йөреп булмый бит инде. Зур су чиләген дә күтәрәсең, көрәк тә тотасың. Кайчак капчыкларны да тартырга туры килә. Эш кызган чакта яңгырга китмәсен, яшелчәләр юешләнмәсен дип, тиз-тиз эшләп бетерәсе дә килә бит әле ул.

Мин дә, онытылып китеп, катырак эшләп җибәрдем. Чиләк күтәрү түгел, иелеп бәрәңге дә ала алмый башладым. Әле ярый туган-тумача бар. Тиз генә өмә ясап, алынасын алып бетереп, бушатасын бушатып, казыйсын казып, эшне бетереп киттеләр. Бил бер “ычкындымы” – тиз генә рәткә килми ул. Уколлар да тиз генә булышмый.

Әле ярый ирем әйбәт минем, күз тимәсен. Андый көнәрдә булышырга гына тора ул миңа. Шулай берсендә ирем аякларымны юып торган чагында ишектән кайнанам килеп керде. Мин диванда туры гына итеп утырып торам, аякларым тазда, ирем иелеп шуларны юып тора. Кайнанам шушы күренешне күреп, телсез калды. Билем авырткан чак булмаса, ир гомердә дә аякларымны юып утырмый инде минем. Әйбәт дигәч тә… Кинода гына бит ул әллә ниләр күрсәтәләр. Ә авылда кайсы ир тик томалдан хатынының аягын тазда юып утырсын?

Кайнанам да бил авыртканнан гына шулай булганын белә. Әмма шушы хәлдән соң мине бөтенләй сөймәскә әйләнде. Кешеләргә дә, үзләренең туганнарына да әллә ниләр сөйләп йөри. “Ирен юкка чыгарып бетерә инде”, “Эшләмәс өчен шулай кылана”, “Малайга гына салынып яши” ди икән. Миңа да телен тешләп яшәми инде. “Дүрт бала да таптым, колхоз басуыннан кайтып кермәдек, утынны да чыгып ярдым – билнең кай турда икәнен дә белмим”, – ди. Минем бил авыртканга ышанмый, янәсе. Малаеның минем аякны юып утырганын күреп, чистый зур кайгыга батты кайнанам.

Каян гына килеп кергәндер? Бер биш кенә минут соңлап керсә дә, күрми калыр иде. Ә хәзер бөтен авыл сөйли: аягын да иреннән юдырта бит ул, диләр. Аны бит аңлаган кеше аңлый, аңламаганы – юк. Мин үзем өчен түгел, ирем өчен борчылам. Ирләр бер-берсен төрттерә бит ул, кызык итеп көлүчеләре дә бардыр. Әле беркөнне кайнана тагын әйтеп тора: иреңне чүпкә чыгардың чистый, ди. Чүпкә мин чыгармадым инде аны, кайнана үзе чыгарды. Аягымны юганны мин түгел бит, ул чыгып сөйләгән. Дәшмәсә, берәү дә белмәс иде.

Язмыш кочагы
Фото: Счастливые родители

Запись “Иремне чүпкә мин чыгармадым, кайнана үзе чыгарды” [тормыш хәле] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Мәфтуха карчык менә ничә еллар инде йортта булганнарны сәкедә әнә шулай җаны белән тоеп утыра. Күзләре сукырайганга быел биш ел була. Бар йөргән юлы – яткан түшәгеннән өстәл почмагына кадәр. Кармалана-кармалана сәкегә тотынып барып, табынга утыра. Яшен дә ачык хәтерләми. Бик зурдыр инде аның яше. Хәтер йомгакларын сүтә китсәң, шулай тоела. Ул ничектер үзен хәзер ике дөнья (фани һәм бакый) вәкиле итеп күрә, әллә нинди изге затлар белән сөйләшә. Шуңа да якыннарына, хәл белешергә кергән кешеләргә киңәшләрен биреп калырга тели.

” Әй, каркылдап утырдың инде. Тузга язмаган нәрсә сөйләп. Күпме сөтне әрәм итте бит, каймаксыз да калдык. Көне буе чабып аякларым сызлый, ничек кабат җыештырып чыгасы” дип, сыкравын дәвам итте Рауза килен.

“Синеке шул инде. Тегеләй ярамый, болай ярамый. Кеше хакына тимә, хәрам мал ашама. Кеше малына кызыкма! Туйдырып бетердең тәмам. Әнә күрше Сәлих малае. Ниндидер сату-алу эше белән шөгыльләнә. Өр-яңа йорт салды, ялтырап торган машина алды, туп кебек бүксә үстерде. Түбән оч Сабир малае сөйләп торды әле. Эшләтә, эшләтә икән дә, тиеннәр түләп чыгарып җибәрә икән. Әнә Әнисәне кара. Безнең кебек уттай кызуда печән чабып, мал асрап, сыер савып та яшәми. Бармаклары тулы алтын, көн саен өстендә бер яңа күлмәк. Ә синең Заһирың кояш чыкканчы эшкә чыгып китә, майга-тузанга батып караңгы төндә генә кайтып керә. Эшләгәне ашарга да җитми бит. Ә син “намуслы яшәгез, кеше хакы” дисең. И, әни… “.

“Алай димә әле син, кызым. Ходай Тәгалә бар ул. Һәрбер бәндә үзенең кырын гамәле өчен җаваплы. Бер бирмәсә, барыбер үз җәзасын бирә ул Алла. Әнә бер кардәшебез. Бик мул яшәде, йорт-җирләре чын ясау, өстәле безнең төшләребезгә дә кермәгән ризыклардан сыгылып торды. Менә шушы Заһирымны укытырга җибәрәм дип, бераз әҗәткә акча сорап кергән идем. Бирмәде, “Ипигә дә акчабыз юк әле”, диде. Ә бит өстәлдәге нигъмәтләрнең барысы да күз алдында, чәйгә дә чакырмадылар. Рәнҗемәскә тырыштым инде үземчә.

Ә бер көнне “Хәле бик авыр, урын өстендә ята икән”,  дигән хәбәрне ишеткәч, янә керәсе иттем. Ни дисәң дә, кардәш бит. Балалары бар нәрсәне төяп кайтканнар, “Күгәрчен сөте” дә бардыр. Тик танышым бер йотым су, бер валчык икмәккә тилмереп ята. Чире шундый: тамагыннан ризык үтми икән бичараның”.

Килен әллә тыңлады, әллә тыңламады. Идән юды, ахры. Су чайпалган, мунчала сыккан тавышка карчык йокыга талган иде.

Көн артыннан – көн, ел артыннан ел узды. Беркем дә дөньяга мәңгелеккә килмәгән кебек, Мәфтуха карчык та китеп барды. Чая кыз Алсу инде буй җитеп килә. Тик әти-әниләрен сөендермәде ул. Кичләрен бизәнеп-ясанып чыгып китә дә, иртә белән генә кайтып керә. Әтисенең “чыбыркысына” да, әнисенең зәһәр сүзләренә дә исе китми. Ишекне бикләсәләр, тәрәзә ватып булса да чыгып китте Алсу.

Кызларының тулып килгән корсагын әти-әни бик соң гына искәреп алдылар. Инде барысы да соң иде. “Тапсын, бәлки бераз акыл керер”,  дип, телләрен тешләде әти-әни. Ә Алсуны авырлы килеш тә йортта тотып тора алмадылар. Чыкты да китте, чыкты да китте. Бәбилисе көнне дә шыр исерек иде булачак ана. Әнә шулай өйгә сабый кайтты. Бер булмагач, булмыйдыр инде ул. Алсуның әни буларак, бала имезеп, бала чүпрәкләренә төренеп утырыр исәбе юк иде. Элеккеге “эшен” дәвам итте.

Көннәрдән бер көнне әниләренә “кияүгә чыгам” дигән хәбәр алып кайтты. Ата-ана ике куллап ризалаштылар. Тик сөенеч озакка бармады. Кызы яшәгән йортка барган саен оныгының ничек җәфалануын күреп, әби кешенең йөрәге телгәләнде. Бу гаиләдә бала кайгысы юк иде. Кайчан килмә – музыка, исерек дус-иш, тәмәке сөреме. Бер килүендә Рауза түзмәде, баланы үзенә алып китте. Ныклы карарга килде: таш яуса да, баланы кире анда илтмәячәк иде ул. Икенче көнне үк Алсу баласы артыннан килеп җитәр дип уйлаган иде. Тик ялгышты: бер атнадан да, бер айдан соң да ана күренмәде…

Сабый әби-бабасы йортына ияләшкән иде инде. Анасының чаялыгы баласына да күчкән, ахры. Тиктормас малайны бер генә минутка да күз уңыннан ычкындырырга ярамый. Кинәт нәрсәдер килеп төшеп, бик каты бәрелеп, вак-вак кыйпылчыклар идәнгә чәчелде. Кыйммәтле бәллүр ваза чәлпәрәмә килгән иде. Телевизор алдында йокымсырап киткән Рауза эшнең нидә икәнлеген бик тиз төшенде:
– Эх, җен малай, аягың…
– Баланы каргама, кызым…

Рауза тетрәнеп, элек сукыр карчык яткан сәке урынына карады.

– Әллә төшләнәм инде. Кил, улым, курыкма. Хәзер җыярбыз аны. Дөнья малы бетми лә ул.

Куркынып почмакка елышкан бала йөгереп әбисе янына килде. Рауза калтыранган куллары белән баланың башын күкрәгенә кысты. Күзләреннән мөлдерәмә аккан яшьләрен балага күрсәтәсе килми иде аның.

Нәсимә Фазлыева.

Безнең авыл гыйбрәте

Запись “Килен, баланы каргама! Кечкенә бит әле…” [гыйбрәтле хәл] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Бала вакытта баштан сыйпаучы да булмады. Үз дөньяма бикләнеп яшәдем. Бик кыргый идем. 5 нче классларда укыганда, бик каты чирләдем. Район сырхауханәсендә бер ай “үләм” дип кычкырып яткач, мине Казанга алып киттеләр. Керәшеннәр әйтмешли, “начылый” исән калдым. Күп дәресләр калды, юньләп укып та булмады. Вакытым күбрәк сырхауханәләрдә ятып үтте. Үземне аякка бастырган табибларга, шәфкать туташларына кызыгып, үскәч, медик буласым килгән иде. Ләкин укырга кергәндә балл җитмәде. Авылдан барыбер китәргә кирәк дип, Чаллыдагы 64 нче һөнәр училищесына укырга кердем. Аннан заводта эшләдем, тулай торакта яшәдем. Шунда торганда, бер егет белән таныштым. Аңа үлеп гашыйк булдым. Ике ел йөрдек, бер-беребезне бик ярата идек. Рафис, авылга кайтып, безнең турыда әтиләренә әйткән. Ләкин ата-анасы очрашуыбызга каршы булды. Әтисе авылда мулла булган икән. Мине керәшен кызы дип, алдырмадылар.

Шул вакытларда ничек елаганымны белсәгез! Рафисны: “Бүтән күземә күренмә!”  дип, ачулана-ачулана куып чыгаруларым әле дә күз алдымда. Ул мине ошатса да, аталары сүзеннән чыга алмады. “Яратам, мәңгегә бергә булачакбыз!”  дип антлар биргән егетем, шулай итеп, миннән бик тиз бизде. Атасы сүзен закон дип кабул иттеме, белмим, ләкин безнең бергә калу җаен берничек тә хәл итәргә тырышмады. Дөрес, берәр ай узгач, кичкә таба ишегемне шакыды ул. Бераз салган, аңлашасы килә ди. Тел төбеннән аңлап алдым – мине сагына, ярата, ләкин әтиләреннән курка. Шуңа күрә минем белән яшерен рәвештә генә очрашып яшисе килә икән! Җен ачуларым чыгып, бураннар уйнатып, бүлмәмнән очыртып чыгардым. “Бүтән якын киләсең булма!”  дип ишегемне шап итеп ябып та куйдым.

Берничә ай үткәч, мине Түбән Камага, энемнең туена чакырдылар. Шунда үги әти ягыннан туган тиешле бер егет белән таныштым. Туй буе янымнан китмәде, биедек, күңел ачтык. Валера, мыштым гына егет, мине ошатып йөрде. Күп сөйләшми, ипле сыман күренә. Озак та тормый, ул кияүгә чыгуымның сорап килде. Өч айдан без өйләнешеп тә куйдык. Элекке егетемә ачу итеп кенә, әлләни ошатмыйча гына чыккан идем, 28 ел гомер иттек. Ике бала таптым. Табиблар бөтенләй табарга кушмаганнар иде. Икесен дә ярып алдылар. Шөкер, сәламәт булып үстеләр. Кызым Вера инде тормышка чыкты. Ике баласы бар. Валентин югары уку йортының соңгы курсында укый. Шулай матур гына яшәп ятканда, ирем үлеп китте. Ир үлгәч, бик еладым. Яратып тормасам да, балалар атасы иде бит ул. Сәламәтлегем какшап, тагын йөрәк борчый башлады. Ике ел элек йөрәккә операция ясаттым.

Ялгызлыкны бик авыр кичердем, саташыр дәрәҗәгә җитә идем. Кеше белән яшәп ияләшкәч, үзеңә генә бик ямансу икән шул. Берәр юньле кеше белән тормыш корасым килә дип йөри идем, очрады бит андый кеше. Ләкин гаиләле. Миннән шактый яшькә олырак та. Инвалидлар белән Санкт-Петербургка сәяхәткә баргач, очраштык. Акыллы, ипле кеше. Миңа багышлап, шигырьләр язды, җырлар җырлады. Үз гомеремдә мондый җылы сүзләрне ишеткәнем булмаганга, тәмам башым әйләнде. Ун көн буе мин мәхәббәт диңгезендә йөздем. Илгизәр мине яшьлегемә кайтарды. Мин үземне яратырга, яратылырга хаклы итеп тойдым. Аның белән уздырган татлы төннәр бөтен тәнемне оетып, рәхәтлек биреп тора. Илгизәрнең бер шигырен блокнотыма да язып куйдым. Мондый юллары бар:

“Карадың да минем күзләремә, йөрәгемә утлар салдың син.
Шунда сиздем: кыргый йөрәгемне кулың белән тотып алдың син.
Шунда күрдем кыргый йөрәгемнең фәрештәсен, яңа хуҗасын.
Җаным белән тойдым гомеремнең синнән башка нурсыз узасын…”

Белмим, бу мәхәббәтме, картая барганда, бер җүләрләнү генәме? Хәзер көн дә аның шалтыратуларын көтәм. Шалтыратмый торса, ачуым килеп, аны “кара исемлек”кә дә тыгып куям. Ләкин әле онытып булмый. Сәфәрдән кайтканга биш ай булды. Илгизәр белән күрше районнардан булсак та, әле кайткач, очрашканыбыз юк. Ул югыйсә, киләм дип кат-кат әйткән иде.

Ир-ат өчен чит хатыннар – бер күңел ачу чарасы гына инде ул, беләм. Ләкин ошатмаса, андый шигырьләр язар идеме? Минем йомшак характерлы, бер җылы сүздән дә эрергә торганымны сизеп, шулай артистландымы? Онытырга тырышам, бергә булмаслыгыбызны да күңелем белән аңлыйм. Ләкин йөрәк каршы килә, һаман нәрсәгәдер өметләнә.
Тамара.

Безнең авыл гыйбрәте

Запись Картайган көндә җүләрләнүме, әллә олы мәхәббәтме? [булган хәл] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Әмма урамнар, салынган йортлар калды. Тормыш бер урында гына тормаса да, безнең урамда, тулаем алганда, шул ук бер кешеләр яши. Сатып, башка җиргә күченүчеләрне бармак белән генә санарлык. Шуңа да кемнең ничек яшәгәнен яхшы беләбез, барыбызның да балалары бергә үсте, аларны да барлап яшибез. Яшьләрнең күбесе үз гаиләләрен корып, аерым яшиләр инде хәзер.

Яңа урамга күченеп яши башлавыбызны бүгенгедәй хәтерлим. Урамдагы башка күршеләрнең кайсысы йорт эшен иртәрәк бетереп кергән, кемнеңдер төзелеше кызган гына мәлдә иде әле. Без Фәүзияләр белән бер үк көнне күчендек. Безнең ике гаиләгә шатлык бер үк вакытта килде. Шуңадыр, алар белән аеруча дуслашып яшәдек. Бу йортны аның иренә биргәннәр икән. Фәүзия үзе бүтән җирдә эшли иде, ә ире “Сельхозтехника”да тимерче иде. Малайларыбыз да бер чама, шундук танышырга да, дуслашырга да өлгерделәр.

Беренче карашка, Фәүзиянең ире – ярыйсы гына кеше иде, ләкин тора-бара аңлашылды: Фәүзия аннан уңмаган. Йорт та бар, эш тә менә дигән, акчаларның да тотрыклы чагы. Сөенә-сөенә яшәрлек заманда бу ир башта – бер, аннан икенче эш алыштырды да, тагын да күбрәк түләнә торганын эзләп читкә чыгып китте. Мин аның бер-ике генә кайтканын беләм, бүтән кайтып йөрмәде дә бугай ул. Тәки шунда калды, исәндерме, юктырмы. Аны эзләтеп тә йөрмәделәр. Бергә эшләгән иптәшләре башка районнардан иде, шулар аша соратып карадылар, ләкин алары да барысын әйтеп бетермәде шикелле. Берсе генә бераз тишкән – Фәүзиянең ире кул көрәштереп бар булган акчасын оттырган да, аннары тагын бурычка көрәшкән. Анысын да оттырган. Алга таба бурыч өстенә бурыч өстәлгән, шуны каплый-каплый айлар-еллар үткән, гарьлегеннән өйгә хәбәр дә салмаган. Башка бригадага күчкәч, эзе бөтенләй югалган.

Фәүзия ике бала белән калды. Ирле көе әнә шулай ирсез булды да куйды. Кызы әйбәт үсте аның. Укуы да начар булмады шикелле. Малае да тәртип бозмады. Әмма малайларга ата кулы, кайчак ата каешы да кирәк шул ул. Мактанып әйтүем түгел, әмма яшьләр яшәргә тырыша бит инде. Курыкмыйлар, кредитын да алалар, кыйммәтле машиналарга да утыралар. Минем малай да да, әнә, муеннан бурычта. Әмма ансыз да булмый, нишләтәсең. Йорт салалар бит. Газын кертәсе бар, суын үткәрергә кирәк. Бар да акча тора. Шундук чыгарып салырга эшләп барган гына җитми. Ә Фәүзия малае 37 яшенә җитеп, һаман әнисе белән яши әле.

Фәүзия тормышны тарта инде ул мескен, кешегә артык белгертмәскә дә тырыша. Ихатасын гөлт итеп тора, армиядә чакта малаена башка урамнан җир дә алган иде. Имеш, тегесе өйләнә-нитә калса, йорт салырга әзер җир булып торсын. Әмма юк шул, армиядән кайтканына да хәтсез вакыт узды инде, әле өйләнергә дә җыенмый бугай. Теге җир кишәрлеге дә Фәүзиягә эш кенә өстәп тора. Малайга кирәкми ул чөнки. Ә Фәүзия җаваплы, ничек алабута үстереп ятыйм дип, ел да бәрәңге утырта. Башта үз ихатасында хәлдән тайганчы эшли, аннан кәтмәнен күтәреп икенче ихатасына китә. Ичмасам, малае булышсын иде! Барыбер эштән кайткач ята гына бит инде, югыйсәм. Машинада йөрисе килеп, әнисенә кредит алдырткан әле, җитмәсә. Фәүзия дә ризалашкандыр инде, бәлки эчеп өйдә ятмас, ни дә булса эшләр дигәндер. Бөтен мәшәкать өстенә машина кредиты да бар менә хәзер.

Шуның кадәр бәрәңгене ашап та бетермиләрдер инде алар. Үзенең бакчасы 7 сутыйлык, икенче бакчасы тагын шуның кадәрле. Шул бәрәңге дип беркайчан җәй күргәне юк бит аның! Бер кат утырткач, чүп басмасын дип йөри, аннан төбен өя, аннары соң мең мәшәкать белән, үз малаеннан күпме сүз ишетеп алып урнаштыра. Фәүзия тырыша инде, күнегелгән гадәт буенча, балалар хакына дип яшидер.

Безнекеләр дә алай алтын түгел. Аерым яшәсәләр дә, тавышланышканнарын бер карашта аңлыйм. Әмма сөенәм, талашсалар да, ызгышсалар да, үзләре беләләрдер, дим. Ир белән хатын арасында була инде ул. Иң мөһиме – озакка сузмыйча дуслашсыннар гына. Киленнәрне күпме генә хурласак та, бергә-бергә яшәсеннәр генә берүк безнең малалайлар белән. Аерылышып йөрсәләр дә матур түгел. Хатын-кыз югалмый ул. Без хурлап йөргән шул ук киленнәр әллә кем булачак әле. Кияүгә чыкса да, чыкмаса да башын югалтмаячак. Ә ирләр башкача бит. Хәзер тормыш төбенә төшеп китәчәкләр. Шуңа күрә һәр нәрсәнең үз вакыты булырга тиеш дип саныйм мин. Балалар вакытында гаилә корып өйдән чыгып китсен ул. Кырыктагы баланы саклап, ызгышып яшәргә язмасын, һәрберсенең үз бәхете насыйп булсын.
С.И., Актаныш.

Безнең авыл

Запись Зыян салган ана мәхәббәте… [тормыш хәле] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Күптән инде, туксанынчы еллар башында, таныш бер гаилә бар иде. Апа да, абый да алтмышның өстендә, икесе дә урыслар. Менә шул абзый атна саен өйләренә «Ашыгыч ярдәм» чакырта иде: «И-и, әбие­гез чирли бит, кан басымы югары. Мескенкәем, үләр инде».

Запись “Үлә әбиегез!” [булган хәл] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Авылда Өммегөлсемнең хәленә керүче юк. Аның һәр көн саен салмак адымнар белән авыл урамнарын иңләвен дә бер гадәт кебек кенә кабул итәләр. Бер ноктага төбәлеп, яннарыннан эндәшми, сәламне алмый, сорауларга җавап бирми генә үтеп киткән чакларыннан да ниндидер бер гаеп эзләргә керешәләр. Ә бала-чагалар исә, бөтенләй “сихерче” дип урап узарга тырыша, кыюраклары бармак төртеп үртәп китүдән дә оялмый. Ни өчендер бер генә кеше дә аның хәсрәт белән эчкә баткан күзләренә туры карап, күңел халәтен аңлауны кирәксенми.

Запись Бәхет белән бергә гомер дә телисе калган икән…[булган хәл] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Шаран районының Зирекле авылында ялгызы дүрт бала тәрбияләүче Альмира апа Галлямова белән аралашып чыккач та озак кына аңыма килә алмый йөрдем. Шушы чибәр, тырыш һәм мөлаем ханымның иңенә нинди зур сынау төшкән. Юл һәлакәтендә иренең гомере өзелгәндә 33 яшьлек хатынның өченче баласына нибары дүрт ай була. Әле җитмәсә, йөрәк астында тагын бер җан яралган чак булган ул.

Запись “Бишектә – дүрт айлык, йөрәк астында ундүрт атналык нарасый кала” [булган хәл] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Ирем белән без ике балага гомер бирдек. Тик кызганыч, әтиләре аларның зур үсеп җиткәннәрен күрә алмый калды шул. Япь-яшь көе генә яткан җирдән уянмады гына. “Йөрәк” диделәр табиблар.

Фермадан төшке ялга кайткан чагы иде аның. Бераз капкалап алды да, ятып кына торам дип, яткан иде шул. Минем кичке савымга китәр вакыт җитеп килгәндә дә, аның һаман да тормыйча ятканын күреп уятырга барсам… Кайгы зурдан булды инде. Балаларның мәктәптә генә укыган чагы иде. Ул вакытта хезмәт хакын бөтенләй түләмәгән чаклар. Бакчадан ашап, кеше биргәнне киеп үстеләр инде. Аларны кеше итәм дип, аталары урынына да, үзем өчен дә эшләргә туры килде. Бөтен яшьлек “балалар” дип узса да, картайгач та үзем өчен генә кинәнеп яшәгәнем юк.

Улым, егет көе, балалы хатынга өйләнде. Үзләре килешеп яшәсәләр, кысылмыйм дидем. Әмма килен үтә дә ялкау булып чыкты, шуңа бик каты эчем поша. Беркайчан да кая булса да кереп эшләгәне булмаган аның. Хәзер дә менә иллене куып баралар инде, малай эшләгәне белән генә көн күрәләр. Ул да батырып эшли торганнардан түгел шул. Ни булса, шуңа риза. Артыгына тырыша торганнардан түгел. Үзем гомергә терлексез тормадым. Шуңа да өстәлебез тулы ризык булыр иде. Хуҗалыкны алып баруы бик авыр инде, билгеле. Әмма ашаганда бик рәхәт бит. Авыз тутырып чәйнисең, кешенекенә кызыкмыйсың. Киленнең ике кулына бер эш булыр ичмасам дип, бер елны казын да, үрдәген дә үзем алып бирдем. Авыл җирлеге бит, ничек җәйне тынычлап кына уздырып була, шаккатам. Бер-ике чиләк җиләк белән тамак туямы? Бала да бар бит, ул жәл. Кош-кортның кайсы үсте, кайсы юк, шулай бетерделәр аны. Бүтән алганары булмады.

Никтер уртак бала да алып кайтмадылар. Малай тәки шул хатын белән картаеп ята, әнә. Аларга карап үзәгем өзелә инде. Киленгә тавык булса да алып куй хет, калдык-постык ризыкларыңны шуларга салып барсаң да әйбәт бит, дим. Әмма ул: “Әниең мине өйрәтә”, – дип, малайга зарлана, бүтән эше юк. Үзенчә хатынын яклаган булып, малай килеп тавыш чыгара аннары. Кызым: “Кысылма инде аларга, әни! Ачка үлсеннәр шунда, бала-чага түгелләр бит”, – дип тынычландыра. Әмма бала илледә дә бала икән шул. Акыл белән аңласаң да, йөрәккә кушып булмый. Дүрт саны сау-сәламәт кешенең җир җимертеп эшләмәген һич аңлый алмыйм шул. Ишегалды тулы җир, эшкәрт тә әллә ниләр утырт син! Уңышын ал, сат, аша – бар да үзеңә бит. Их, булмады шул, булмады!

Кызымның да бәхете юк. Күрше авылга кияүгә чыккан иде. Кияү бик каты эчте. Бер-бер артлы туган балаларга да карап тормады хәтта. Эчеп кайттымы – дөнья куптарып талаша, сугыша башлый. Айнык чакта берәр эшкә тотынса, кай арада арый, ял итеп алу ягын карый үзе. Ә эчкәч җен көчләре барлыкка килә. Берсендә ишегалдындагы бүрәнәләргә кадәр күтәреп-күтәреп аткан иде. Айнык чакта сүгеп тә, сөйләшеп тә карадык, дәваланырга кыстадык – ризалашмады. “Алкашмы әллә мин сезгә?” – диде. Алкаш инде, кая алкаш булмасын?! Көн туса аракыга ябышкан кешене тагын кем дисең?

Унике ел изаланганнан соң бүтән түзәр чамасы калмагач, 3 баласы белән кире минем янга кайтып керде кызым. Өйләнешкәч, әлеге дә баягы тамакларын кайгыртып, абзардагы сыерымны бирнә итеп бүләк иткән идем үзләренә. Кызым үзе дә миңа ошап туган, эшчән. Ел да кош-кортын күпләп алды, шуларны сатып тормышын алып барды. Аерылып кайтуына ике көн дә узмады, теге исерек ире шул сыерымны сатып та җибәргән. Алып кайтырга җитешми калдык шул. Җәяүләп барсаң ерак, машиналы кешене эзләргә кирәк.

Сатып алучысын да табам димә, чөнки алып сатарга биреп җибәргән, безнең якныкы түгел. Авыллар буйлап йөреп терлек җыеп йөри. Бер авылдан ала, икенчесенә сата, дигәндәй. Исерек кулында акча да тормый, билгеле. Әллә эчеп бетергән, әллә урлаткан – очы-кырыен табам димә. Сыер карт булса да, күңелгә бик якын иде инде. Ни дисәң дә, үзебезнеке бит. Сөте тәмле булды, кысыр калмады. Дистә елдан артык туендырып торды.

Кызым белән икебезгә хәзер өч бала. Икесен яртылаш урнаштырдык дип санасаң да була инде. Мәктәпне тәмамлап шәһәргә чыгып киттеләр. Читтән торып укыйлар, әз-мәз эшләп йөриләр. Тагын берсен, төпчегебезне очырасы калды менә. Әмма чыгып китсәләр дә, тулысынча безнең өстә шул әле алар. Акча бик күп кирәк бит. Шул балалар дип ике сыер, бер үгез, казлар, индоуткалар тотабыз, сарыкларыбыз күп, аларның бәрәннәре бар, яхшы итеп ашаткан очракта берсе-берсе 4 килога җитә торган бройлер чебиләре алабыз.

Аталары барыбер акылга килмәде, һаман да эчеп йөри. Хәзер аның айнып торган чагы да юк, йөзе калмаган, 45тә генә булса да, миннән дә картрак күренә элеккеге киявем. Балаларын белми дә, килеп күрми дә. Ярдәм турында әйтәсе дә юк. Зурракларына әйтәбез инде, янына бер барып килегез, дибез. Юлны беләләр бит, өйрәтәсе түгел. Әмма аларның күрәсе дә килми аны. Ә без нишли алабыз? Исерек әтиләрен мәҗбүриләп яраттырып булмый бит.

Яшь баргач, бертуктаусыз эшләп торып кына булмый. Артка карап, ниндидер нәтиҗәләр ясар чак җиткәнен аңлыйм. Ә анда борылып карасаң – бер рәхәт көн юк. Эшләп-эшләп тә рәхәт күрмә әле син. Балаларның бәхетен тойма, бик авыр бит. Кайда ялгыштым микән, дим. Күңелем төшкән көннәрдә: “Әллә бөтенләй табасы калмаганмы үзләрен?” – дигән гөнаһлы уйлар килә хәтта. Вакытны кире кайтарып, тормышны яңабаштан яшәрлек булса иде ул…

Запись Балаларым – хаталарым… [тормыш хәле] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Әлеге хәл инде бик күп еллар элек булган. Бәлки, күпләр аның турында оныткандыр да. Әмма хәтерендә саклаучыларның йөрәге, 13 яшьлек Алмазны искә төшергәндә, әле дә чәнчеп куядыр. Чөнки әлеге баланың гомерен саклап калып булыр иде, бары ошаныч һәм битараф булмау гына җитмәгән. Хәер, вакытны кире кайтарып булмый, шуңа да гыйбрәт алып, нәтиҗәләр генә ясарга кирәк.

**********

Алмаз – авыл малае. Зур булмаган авылда ул гаиләсе белән гомер итә. Гаилә дигәннәре дә: әнисе, ике абыйсы, ә “әти” дигәннәре алмашып тора. Аналары еш кына өйгә чит ир-атлар алып кайта, салгаларга да ярата. Малайларның ана назына түгел, ризыкка  да туенганнары юк. Олы малайлар яшәү җаен таптылар анысы, урлап булса да көннәрен күрделәр, инде үзләре  дә шешә белән дус була башладылар. Ә менә Алмаз алардан нык аерылып торды. Тыныч, тырыш, эшчән иде ул. Мәктәпкә  дә яратып йөрде, тырышып укыды. Җәй көннәрен заяга уздырмады: кемгә бакча казып, утын ташып, көтү көтеп акча эшләде. Үз-үзен туендырырга теләде. Гадәттә андый гаиләләрдә үскән балалар агрессив, кырыс булалар, сүгенергә дә оялып тормыйлар. Ә менә Алмаз андыйлардан түгел, тыныч кына сөйләшеп, гади генә эшенә дә зур җаваплылык белән карый иде. Ул күпләрне үзенең холкы белән гаҗәпләндерде, сокландырды.

Шулай, җәйләр дә узып китте, яңа уку елы башланды. Район кешеләре ярдәме белән Алмазга мәктәпкә әзерләнергә булыштылар. Һәм ул, матур костюм-чалбарларын киеп, укырга йөри башлады. Ни дисән дә, өйдә эчә торган ананың булуы сизелә. Алмаз башка балалардан аерылып тора. Оялчанлыгы белән дә, каралмаган, юылмаган киемнәре белән дә. Ә бит балалар моны тиз сизә, үзеннән аерылып торганны тагын да аерырга тели.  Җитмәсә, кәрәзле телефоннарның да кеше тормышына үтеп кергән вакыты. Олыларда гына түгел, бала-чага да аның белән мактанып йөри башлады.  Әйе, нәкъ менә мактанып, чөнки алар өчен ул бик файдалы түгел, әмма бер-береңнән аера торган үзенә күрә бер атрибут. Кемнеңдер кыйммәтле, матур, ә кемнеңдер бик гади. Әлбәттә, Алмаз гына әлеге уенчык белән  сыйныфташлары алдында  мактана алмый.

Ә беркөнне  Энҗе исемле кызның яңа гына алынган бик кыйммәтле телефонны юкка чыга. Кем алган, кем урлаган, кем гаепле? Мәктәпне, укучыларны тикшереп чыгалар, әмма телефон табылмый. Балалар гаеплене тиз билгелиләр – бу Алмаз, аның гына телефон юк бит, җитмәсә ул ярлы гаиләдән, абыйлары да урлашырга ярата. Балалар: “ул – син,син!” дип гаеп ташлый. Ә Алмаз: “мин түгел, мин алмадым” дип, каршы торырга тели. Олылар, дәлилләр юклыгын аңласа да, Алмазны яклап чыкмыйлар, чөнки шик туа. Чыннан да, кем урларга мөмкин булсын? Авыл мәктәбе кечкенә, балалар аз. Бар да тулы гаиләдән, бер Алмазның гына әнисе эшсез, эчүгә сабышкан, ичмасам, абыйлары да урларга яратучылар. Күрәсең, малай телефонга бик кызыккан булган. Башкаларда бар бит, ә анда юк…

Тикшерү эшләре башлана, инспекторлар килеп сораулар ала. Балалар Алмаз урлаган дигән фикерләрен әйтәләр. Ә кичен Алмаз полиция хезмәткәре белән өйләренә кайта.  Баланың әнисенә, абыйларына эшнең нидә икәнен сөйләп бирәләр. Алмаз, “мин урламадым” дисә дә, полиция хезмәткәре ачулы караш кына ташлый.

Алмазның күңелендә ниләр булгандыр ул вакытта – билгесез. Башын иеп, “мин түгел” дип әйтүен күпләр ишетмәгән, күрәсең, ишетсә дә, игътибарын бирмәгәндер.

Төнгә каршы, әнисе, абыйлары тәмам исереп беткәч, Алмазны тәрбияләргә уйлыйлар. “Нигә урладың?! Кая ул телефон?” дип, тиргиләр. Абыйсы Алмазга кул да күтәрә. Бала бары: “Мин урламадым, мин алмадым” дип, җавап кайтара, авыртуыннан кычкыра,елый. Күршеләр дә моны ишетеп тора, ләкин гаилә мөнәсәбәтләренә кысылырга уйламый. Тавыш-гауга да тиз  арада бетеп, тынлык урнаша.

***********

Авылда төн. Көз булса да, төннәр әле җылы, аяз. Йолдызлары да күз кысыша. Яшьләр урам әйләнә, кечерәк балалар татлы тешләрен күрә, кемдер әнисенә сыенып, җылы кочакта ята. Әти-әнисеннең мәхәббәтен тоеп яшәгән балалар аеруча да бәхетледер. Сине яратучы, яклаучы-саклаучы, ошанучы, авыр чакларда булышырга әзер газиз әниең, әтиең булу – бала өчен иң олы бүләк. Алмазга да гади генә кеше җылылыгы җитмәгәндер. Болай да авыр тормышта кешелеклеген югалтырга теләмичә, тырмашып яшәгән бала күңеле бу төндә сына. 13 яшьлек бала үз-үзенә кул салырга уйлый…. Алмазны иртән сарайда асылынган хәлдә табалар, янында язуы да була, бары ике сүз: “Мин урламадым…”

Авыл халкы әлеге хәбәрне сүзсез кабул итә. Мондый вакытта сүзләр табу авыр шул, ә малай гомерен кире кайтарып булый. Алмазны авыл белән тыныч кына күмәләр. Башка вакытларда соңгы юлга озаткан кеше турында искә алсалар, озак сөйләсәләр, бу юлы тынычлык, үзенә күрә бер сагыш хөкем сөрә. Һәр кеше үзенә бикләнеп, әлеге кайгыны ялгызы кичерә….

***********

Ә урлауга килгәндә, берничә көннән, телефон табыла. Ул кинәт кенә мәктәпнең бер кабинетында пәйдә була. Телефонны башка кеше алган булып чыга, ләкин моның турында бик сөйләмиләр, эшне дә зурга җибәрмиләр…

Без-кешеләр үз мәшәкатьләргә бирелеп яшибез, һаман ашыгабыз, чаба-чаба нәрсәдер эзлибез… Бәлки, бәхет эзлибездер, тагын да яхшырак яшисебез киләдер. Ә якында булган кешеләргә игътибарыбызны юнәлтмибез. Алмаз яшәгән кебек гаиләләр бик күп. Һәр кеше андый гаиләләрне белә, күреп тора, бәлкем араларда ярдәм итүчеләр, я булмаса андагы балаларны кызганып борчылучылар да бардыр. Тик безнең кызгануыбыздан әлеге сабыйларның тормышлары яхшырмый.

Андый балалар усал да, карак та булырга мөмкин – ләкин алар моңа үзләре гаеплеме? Шундый гаиләдә тирбияләнүләрне, шундый тормышта яшәүләрне алар үзләре сайлаганмы?Ана назын, мәхәббәтен тыймаганга алар шундый булып үсмиләр микән? Кемдер, Алмаз кебек үз-үзен саклап калырга тырыша, әти-әнисенең тормышын кабатламаска теләп, башкачарак яшәмәкче була… Әмма, аларга да канатларын ныгытып җибәрүче, күңелләрен үссендерүчеләр кирәк. Чөнки тормыш тәҗрибәсе туплаган олы кешегә дә янында яратучы, ошанучылар булу мөһим, ә ялгызлыкта калган балага ул тагын да мөһимрәк түгелме? Шундый гаиләдәге балаларга башкачарак карамыйбызмы? Әлеге хәл бик күп сораулар тудыра. Җавапларны һәр кеше үзе табарга тиештер. Әлбәттә, без дөньяны үзгәртә алмыйбыз, барысына да ярдәм итәргә көчебез дә җитмәс. Ләкин кайвакытта балага әйтелгән бер җылы сүз, бик урынлы булып, аның гомерен дә саклап кала икән… Менә шуны онытмасак иде. Ашыгып кешеләр турында начар уйламасак иде.

Аллаһы Тәгалә барлык балаларга саулыкта, әти-әниләре тарафыннан яратылып, бәхетле гаиләдә үсәргә язсын!!!

(язма тормышта булган реаль вакыйгага нигезләнеп язылды, исемнәр үзгәртелде)

Запись Нахакка гаепләнгән бала үз-үзенә кул сала: язмышмы, әллә ялгышмы? [булган хәл] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..