Удмурт галиме, туган телен яклаучы активист Альберт Разинның үз-үзенә ут төртүе күпләрне тетрәндерде, уйланырга мәҗбүр итте. Милли хәрәкәтнең күренекле вәкилен бу адымга нәрсә этәргән булырга мөмкин һәм бу хәл нинди нәтиҗәләргә китерә ала? Шул хакта татар, башкорт җәмәгать эшлеклеләре һәм фин-угыр галимнәре белән сөйләштек.

Язучы, җәмәгать эшлеклесе Фәүзия Бәйрәмова Альберт Разинның бу гамәле күпләрне сискәндерер, башка милләтләр дә үз язмышлары турында уйланыр дип исәпләвен белдерде.

“Бу бик авыр хәл, куркыныч хәбәр. Ислам дине буенча, үз-үзеңә кул салу, сәламәтлегеңә зыян китерү – зур гөнаһ. Әмма милләтең үлеп ятканда, синең өстерәлеп йөрүеңнән дә әллә ни мәгънә юк кебек. Удмурт халкының хәле бездән дә авыр бит, милләт буларак исән калырга өметләре бөтенләй юк кебек. Галим кеше моны барысыннан ныграк сизенә һәм өзгәләнә. Аның бу гамәле күпләрне сискәндерер, дип уйлыйм. Башка милләтләр дә уйланыр, барысының дә хәле шушындый бит! Бәлки ил җитәкчелеге дә уйланыр, милләтләрне нинди хәлгә калдырдылар бит, телсез калдырдылар! Тел өчен тереләй янып үләргә мәҗбүр итәләр! Әлбәттә, татарлар мондый ук адымга бармаслар, кирәк тә түгел, әмма халык гыйбрәт алыр. Моны әле чит илләрдәге фин-угыр халыкларының оешмалары да игътибарсыз калдырмас. Халыкара оешмалар үз бәясен бирер”, диде.Татар иҗтимагый үзәге активисты Галишан Нуриәхмәт удмуртларның хәле татарныкыннан да авыррырак, бу фаҗига шушы тел сәясәтенең нәтиҗәсе дип белдерде.

“Хәтта мәктәптә үз телеңдә уку мөмкинлеге булган очракта да имтиханнарны ул телдә тапшырырга ярамагач, яшьләр чарасыздан үз телләрен укуны ташлыйлар. Аннан соң менә ул халыкның үз телендә укыйсы килми дип әйтәләр. Укыйсылары килә, әмма алар мәҗбүр ителәләр. Ә удмуртларның хәле татарныкыннан да авырырак. Бервакыт хәтта Удмуртиянең үзендә удмурт мәктәпләре бөтенләй калмаган, бары Татарстанда гына удмурт мәктәбе калган иде. Ижауда булган бу фаҗига менә шушы хәлләрнең нәтиҗәсе. Үз-үзенә ут төртү чарасызлыктан, башка бернинди мөмкинчелек булмаганлыктан. Күренекле удмурт җәмәгать эшлеклесе, галимнең шулай һәлак булуы бик зур фаҗига. Русиядә урыс булмаган барлык халыкларның вәкилләре бүген шундый хәлдә”, ди активист.

Нуриәхмәт әйтүенчә, хакимият медиасы, телевидение бу хәлне йомып калырга, аның турында мәгълүмат чыгармаска, язмаска, сөйләмәскә тырышачак. Татар милли хәрәкәтендә дә мондый адымнар турында сүз әйтүчеләр булды, әмма без андый гамәлгә бармадык ди ул. Активист фикеренчә төрле халыкларның милли хәрәкәтләре хәзер Альберт Разин белән булган хәлне күтәреп чыгачак. Әмма бу хәл барыбер хакимиятне нинди дә булса нәтиҗә ясарга, уйланырга этәрә алмаячак ди Нуриәхмәт.

“Хакимияттә уйлый торган кешеләр юк хәзер. Алар халыкны тыңламыйлар, җитәкчелек халыктан аерылган. Без, Татар иҗтимагый үзәге вәкилләре Татарстан президенты идарәсе җитәкчелеге белән очрашу өчен инде җиде ел буе тырышып йөрибез. Татарстан президенты идарәсенә Әсгать Сәфәров җитәкче булып килгәннән бирле Сәфәров янына керергә дип йөрибез, бер мәртәбә дә кереп җитә алмадык. Безне гел аның тугызынчы-унынчы инструкторлары гына кабул итә дә карарбыз-уйларбыз дип әйтеп чыгарып җибәрә. Җитәкчеләр халык турында уйламый да, алар ничек урлашу, ничек баю турында гына баш вата. Ә милләтләрне саклау турында уйламыйлар, бары бетерү турында гына сүз бара”, ди Галишан Нуриәхмәт.

Татар иҗтимагый үзәге рәисе Фәрит Зәкиев 90нчы елларда удмуртларның хәле бик аяныч булуын әйтә.

“Удмуртиядә удмурт теленә укыту туктатылган иде. Алар бөтенләй инде бетеп бара иде. Татарстанда иң беренче булып удмурт телендә укыту башланды. Удмуртлар Ижаудан килеп Татарстанда укыту тәҗрибәләрен өйрәнделәр. Хәзер татарның хәлләре шул удмурт хәленә килеп җитте. Чөнки татар телен белүче татарлар азчылыкта калды. Шуңа мин Альберт Разинны аңлыйм, чөнки аларның халкы бетте дип әйтергә була. Безнең татарның да күпчелеге татар булырга теләми һәм бу – фаҗига.

Үз-үзеңне яндыру мөселман өчен гөнаһ, шуңа миндә андый фикер булганы юк, әмма хакимиятнең игътибарын җәлеп итү өчен ачлык һәм башка протестлар турында уйлаганым бар. Без дә Разин кебек һаман да сөйлибез, Конституциянең 8нче маддәсе дип сөйли-сөйли минем инде телемдә төер барлыкка килде. Татарстан Дәүләт шурасында безне ишетергә теләмиләр, чөнки анда татарча белүчеләр юк диярлек. Русия думасында утыручы депутат Илдар Гыйлметдинов та безне ишетми. Мин дә үземне яндырачакмындыр, чөнки хакимият безне тыңламый”, ди ул.

“Башкорт” хәрәкәте җитәкчеләренең берсе Фаил Алчынов кешенең шундый хәлгә барып җитүенә хакимият белән халык арасында бәйләнеш булмавы сәбәп дип уйлый.

“Милли республикалардагы халыклар үз телләрен яклап күпме чаралар уздырды, ничә тапкыр үз сүзен ишеттерергә тырышты, белдерүләр, мөрәҗәгатьләр белән чыкты. Ләкин халыкны ишетергә теләмиләр. Без бу фаҗигане шундый мөнәсәбәтнең бер нәтиҗәседер дип уйлыйбыз. Мондый кискен гамәлләрдән башка чаралар да бар, әмма алар әлегә нәтиҗә бирми, колак салучы юк. Халыкны ишетүче булмаганга, шундый юлларга басалар инде. Гади бер кеше үз-үзенә ут төртсә, аның турында төрле нәрсәләр әйтерләр иде. Ә монда билгеле шәхесләр шулай итеп чыгып үз сүзләрен әйтергә мәҗбүр булган икән, бу проблемның ни кадәр зур булуын күрсәтә”, ди Алчынов.

Аның фикеренчә, проблем тел мәсьәләсе белән генә чикләнми, тел мәсьәләсе милли республикаларга киңкүләм басымның бер өлеше. Әгәр бу басым алга таба да дәвам итсә, хәлләр тагын да кискенләшәчәк, милли хәрәкәтләр тагын да зуррак таләпләр куеп көрәшне көчәйтәчәк, һәр миләт үзенең телен, үзен саклап калу өчен төрле юллар белән көрәш алып барачак ди ул. “Башкорт” оешмасы җитәкчелеге бүгенге утырышында бу хәл турында сөйләшеп нинди дә булса мөрәҗәгать белән чыгу мәсьәләсен караячак.

Татар федераль милли-мәдәни автономиясе рәисе урынбасары, Татарстан халыкларының дуслык йорты җитәкчесе Ирек Шәрипов удмурт милли хәрәкәте турында беләбез, ләкин мондый ук хәлне фаразлап булмый иде ди.

“Татарстан федераль үзәктә үз хокукларын якларга тырышты. Күрәсең, татар халкы гына түгел, удмурт халкында да шундый кәефләр бар. Бу шундый вәзгыятькә (Разиның үзен яндыруына – ред.) китергән булуы мөмкин дип аңларга була. Удмурт милли хәрәкәте бар. Ләкин мондый ук хәл булыр дип алдан фаразлап булмый иде”, диде Шәрипов.

Һелсинки университетында фин-угыр телләре профессоры Янне Сааркиви сүзләренчә бу фаҗига милли зыялыларның төбәкләрдәге вазгыятькә тәэсир итү мөмкинлекләре булмау нәтиҗәсендә чыккан.

“Бу бик зур фаҗига, фин-угыр дөньясында мондый хәлнең булганы юк иде әле. Моның сәяси протест булуы аңлашыла. Ул Русиядәге милли зыялыларның төбәкләрдәге хәлләргә тәэсир итү мөмкинлекләре чикләнгән булуын күрсәтә. Фин-угыр дөньясының күп кенә интеллектуаллары Русиядән инде китте, Финляндия, Эстониядә, Көнбатыш Европа илләрендә яшиләр. Кайберәүләр эчке эмиграциядә. Разинның туганнарының һәм якыннарының кайгысын уртаклашам”, ди Сааркиви.

Эстониянең уралистика һәм асаба халыклар үзәге җитәкчесе, БМОның Асаба халыклар мәсьәләләре даими форумының элекке әгъзасы Оливер Лооде БМОның Асаба халыклар телләре елында шундый хәл килеп чыгуга кызганыч белдерә.

Альберт Разинның үзенә ут төртүе Удмуртия һәм Русия федерациясе өчен генә түгел, асаба халыклар һәм милли азчылыклар телләренең киләчәген кайгыртучы барлык халыкара җәмәгатьчелек өчен тетрәндергеч һәм фаҗигале хәл. Чарасызлыктан кылынган бу гамәлнең БМО Асаба халыклар телләре елы дип игълан иткән елга, барлык илләр, шул исәптән Русия дә асаба халыклар телләрен саклау һәм тергезү тырышлыкларын арттырырга, ул телләрдә сөйләшүчеләргә өмет бирергә тиеш булган елга туры килүе дә бик үкенечле. Разинның әйтергә теләгәне универсаль нәрсә: ана теле булмаган дөньяда яшәүнең мәгънәсе юк һәм дөньяда яшәү өчен бу тел зарур. Позитив итеп аңлатылырга тиешле бу нәрсәнең шундый фаҗигале итеп җиткерелүе бик кызганыч”, ди Лооде.

Альберт Разин иртә белән Удмуртия Дәүләт шурасы янына шигарләр язылган плакат алып килгән. Анда шагыйрь Рәсүл Гамзатовның “Иртәгә минем телемне онытсалар, мин бүген үләргә әзер” дигән сүзләре язылган.

Разин белән бергә пикетка тагын ике кеше чыккан. Алары шигарләр тотмаган, теләктәшлек белдергән. Шуларның берсе – удмурт милли хәрәкәте активисты Петр Тимошкин. Разин аның күз алдында янган. Азатлык шалтыратканда Тимошкин тикшерү комитетында сорау алуны көтә иде. Азатлыкка ул бу коточкыч хәл турында җентекләбрәк сөйләде.

“Альберт Разин миңа ике көн элек шалтыратты, пикетны фотога төшерергә иде, матбугатта, социаль челтәрләрдә таратырбыз диде. Мин авылда идем, вәгъдә бирмәдем. Ул минем дәшмәүнең тырышырмын дигәнне аңлатканын белә иде. Мин чыннан да килдем. Ул башта иртәрәк килегез диде. Иртәнге 8 тулганчы инде килеп җиттек, ул телефоннан соңга калам дип кисәтте. Ул килгәндә без инде урында идек. Минем белән тагын ике активист бар иде. Иртәнге тугызынчы киткәндер, ул машинасын куеп безнең якка килде, кулында плакатлар иде. Сәламләштек, кәефе гадәттәгечә. Артык берни сөйләшмәдек. Анысы-монысы сизелмәде. Ул плакатын тотып парламент каршына чыгып басты, без читкәрәк бастык.

Парламентка халык эшкә сәгать 9га килә, бүген депутатларның утырышы бит. Разинны күбесе белә иде, туктап сәлам бирүчеләр бар иде. Полиция кешеләре килмәде. Ул дүшәмбе электрон почта аша пикетка чыгам дип алдан хәбәр иткән булган.

Сәгать тугыз тулганда Разин арыдым диде, без урындык бирербез дигәндә таныш булмаган егет Разин янына килде. Алар нидер сөйләште. Аннары Разин машинасы янына китте. Бу егет Разин урынында калды, аннары бераздан тагын бер кеше килде. Мин анысын да танымадым. Без читтәрәк тордык бит. Алар Разинның плакатларын тотып торды. Аннары алар арасында әллә бәхәс, әллә нәрсә булды… Мин Разинга шалтыраттым, монда әллә нинди кешеләр, кил әле, дидем. Ул кире килде, кешеләр юкка чыкты. Разин пикетын дәвам итте. Бераздан ул тагын ял итәргә китте. Бездән 10га кадәр торырга үтенде, мөрәҗәгатьләрне таратырга кирәк булачак диде, депутларга кертергә кирәк булыр дип аңладым. Ул тагын машинасы янына киттте. Урынын алмаштырдым диде.

Берни сизмәдек. Без сөйләшеп тордык, ул кире килде, без үзара сөйләшеп торганда бермәл борылып карасам, Разин яна! Йөгереп килдек, янына килерлек түгел, ул дөрләп яна иде. Разин тораташ кебек басып торды һәм дәшми иде. Коточкыч хәл… Куркыныч. Берсе дә сүндерергә ашыкмады, фотога төшерделәр, без тегәләй дә болай да сүндереп карадык, мөмкин түгел иде, ярый бер хатын ашыгыч ярдәмгә шалтыратырга башы эшләде. Янгын сүндерүчеләр, ашыгыч ярдәм 15 минуттан килеп җитте. Разинның хәле бик авыр. Белмим, ник болай килеп чыкты…”, дип сөйләде Тимошкин.

Удмурт милли хәрәкәте кешеләре Альберт Разин бу гамәле телне яклап башкарган дип фаразлый.

“Удмурт киңәш” активисты Илья Викторов күз яшьләрен тыя алмыйча, бу хәлләр булырга тиеш түгел иде дип сөйләде. Разин соңгы елларда удмурт телен яклау өчен көрәште, әмма республика башлыгы, депутатларга язган мөрәҗәгатьләргә “отписка” ала иде.

“Дүрт көн элек без аның белән шалтыратыштык. Пикетка чыгам диде, депуталарга мөрәҗәгатьләр таратам диде. Текстта ни язылганын белмим, удмурт телен саклау, факультативка калдырылган тел өчен җан әрнүе, депутатларны гамәл күрсәтүгә чакыру турында булгандыр. Соңгы елларда ул андый хатлар, мөрәҗәгатьләрне йөзләрчә язды, уңай җавап кына алмады. Удмуртия башлыгына да, парламент депутатларына да, мәгариф министрлыгына да язды. Барысы да юкка. Берсе дә игътибарга алмады, аның өендә ул кәгазьләр күп җыелды.

Үз-үзен яндыру турында бер сүз дә әйтмәде, кичә миңа тагын шалтыратты, пикетка чыгам диде, әйдә минем белән диде. Әмма мин килә алмыйм, һава торышы яхшы, бакчада эшләрне тәмамларга кирәк дидем. Хәзер ник бармадым дип үкенәм. Аңа бит ярдәм дә итә алмаганнар, сүндерә алмаганнар, мин янында булсам, булышкан булыр идем кебек. Коточкыч үкенү.

Бензин, шырпы алган. Ул бит тәмәке дә тартмый иде, шырпыны юкка алмаган, әзерләнгән. Ә миңа берни әйтмәде…

Альберт тел өчен әрнеде, милли телләргә карата сәясәт белән килешмәде. Тел үлә бит дип өзгәләнә иде. Ижауга якын каенлык бар, ул –удмуртларның дога кылу урыны. Альберт удмуртларның мәҗүси динен тота иде, яратып, төгәллек белән тотты. Ул каенлык удмуртлар өчен изге урын санала. Шул урынны ял итү урыны итеп ясарга дигән карар чыкты, Альберт Разин ул карарга да каршы чыкты. Кешене үтерделәр… Разинга 79 яшь иде, ул инде университетта эшләми иде. Аның яшь хатыны, 18 яшьлек кызы бар.

Ике-өч ай элек Татарстаннан Удмуртия парламентына юлланган хат Разинга килеп иреште. Анда татар, удмурт, чуаш, марилар телгә кагылышлы уртак фәнни конференция уздыру турында язылган. Аны миңа Разин телефоннан гына әйтте, кем исеменнән хат – белмим”, дип сөйләде Викторов.

* * *

2017 елда Удмуртиянең Аксакалллар шурасы, анда Альберт Разин да керә, Удмуртия башлыгы Александр Бречаловка хат язган. Алар
арихитектурада удмурт милли бизәкләрне кулланырга; Ижауның үзәк мәйданында удмурт телендә шигарләр эләргә; шәһәргә керү урыннарын башка милли республикаларда кебек бизәргә; җәмәгать транспортында, вокзалларда белдерүләрне ике телдә игълан итәргә таләп итә.

* * *

_{Русиядә милли телләрне мәктәпләрдә укыту мәсьәләсе 2017 елның җәендә Владимир Путинның “ана теле булмаган телне мәҗбүри укыту – ярамаган хәл” дигән сүзләреннән соң кискенләште. Аңарчы күп кенә милли республикада дәүләт телләре мәктәптә мәҗбүри укытылып килгән. Мәҗбүри дәресләргә каршы чыгучылар балалары урыс телен тиешле күләмдә өйрәнми дип зарланды.}

_{2017 елның көзендә Русия прокуратурасы милли республикаларда мәктәпләрне тикшерә башлады, мәктәп мөдирләре белән аерым сөйләшүләр үткәрде. Шуннан соң милли телләр ихтыяри, бары тик “туган тел” дәресе кысаларында гына укытыла башлый. 2017 елның 29 ноябрендә Татарстан Дәүләт шурасы да татар теле дәресләрен мәҗбүри укытудан туктата.}

_{Милли республикалар, зыялылар әлеге хәлләрне борчылып кабул итте. Иҗтимагый оешмалар милли телләрне укыту програмының мәҗбүри өлешендә калдыруны сорап мөрәҗәгатьләр юллады. Протестка татар җырчылары да флешмоб рәвешендә кушылды. Татар яшьләре Татарстан Дәүләт шурасы утырышы алдыннан депутатларга “Әлифба” китабын таратты һәм “Туган тел” җырын җырлады.​ Милли телләрне ихтыяри укытуга каршы күпсанлы урам җыеннары узды, алар күбесенчә ялгыз пикетлар рәвешендә булды.}​ _{Милли телләрне ихтыяри итүгә каршы Русия халыкларының демократик конгрессы оешты.}

_{2018 елда Русия думасына милли телләрне ихтыри укыту турында канун өлгесе тәкъдим ителде. Милли җәмәгатьчелек канунга дөррәү каршы чыкты, Думага ата-аналардан протест хатлары язылды, Татарстан депутатлары да каршы чыкты. Нәтиҗәдә, канун өлгесе йомшартылды, ләкин туган телләрне ихтыяри укыту калды, республикаларның милли телләрен укыту мәсьәләсе ачыкланмыйча калды.​}