Ил башындагылар эчүчелеккә каршы көрәшкән рәвеш кенә ясыйлар, минемчә. Горбачев заманында йөзем бакчаларын юк итеп, кибетләрдә кеше талаштырып-сугыштырып көрәшеп карадылар. Файдасы тимәде. Хәзер спиртлы эчемлекләргә бәя күтәреп, сату вакытын чикләп, аерым кибетләрдә сатуны оештыру кебек чаралар кулланып карамакчылар. Нәтиҗәсе булмастыр… Хөкүмәткә аракының күп сатылуы отышлы – ил бюджетына саллы гына акча керә. Эчеп мие томаланган, фикерләү сәләтен югалткан кеше белән идарә итү күпкә җиңелрәк бит әле. Ул ягын да онытмыйк. Кеше кадере булмаган илдә бүтәнчә мөмкин түгел. Безнең илдә беренче урында – акча, кешеләрнең сәламәтлеге – икенче планда.

Бер мәҗлестә хәзрәтнең сөйләгәне истә калган. Сүзен-сүзгә китерә алмыйм, эчтәлеге мондыйрак: имеш, элегрәк диндә хәмерне аз күләмдә (профилактик чара итеп кенә) куллану тыелмаган. Ләкин кешеләр күпләп эчә башлагач, шул нигездә бозыклыклар арткач, спиртлы эчемлекләр хәрамга әйләнгән.

Бүген “баш ташлап” эчүчеләр күбәйде. Моны эчемлекләрнең начар сыйфатлы булуы белән дә аңлаталар. Күпчелек сәрхуш эчәргә акчаны соранып, теләнеп таба. Андыйлар иң арзанлы эчемлек куллана. Составына спирт кергән эреткеч, чистарткыч ише химикатлардан да баш тартмыйлар. Өендәге җиһазларны, хәтта газиз балаларының өс киемнәрен сатып эчкән кешеләрне беләм. Болары тормыш төбенә төшкән сәрхушләр. Аларның аек тормышка әйләнеп кайтуларына өмет юк. Андыйларны кабер генә төзәтә аладыр.

Үзебезнең тирәдә бер танышым бар. Ул күп вакыт кибет тирәсен “саклый”. Ачык йөз күрсәткән кешегә сагыз булып ябыша. Тиенләп акча җыя. Кичкә таба кәефләнә. Чүп савытларында актарынганын, шешәләр, калай банкалар җыйганын да күргәнем булды. Бу хәл көн саен кабатлана. Эчми калсам авыруга сабышам ди. Күрәсең, шулай вакытлыча авыруын басып, җан асрыйдыр. Заманында җитәкче үк булмаса да, әйбәт урында эшләгән кеше.

Хәмер дигән туймас аждаһа күпме асыл егетләрнең башына җитте, талант ияләрен үзенә йотты, шуңа бәйләнешле юл һәлакәтләрендә ничә гомерне өзде. Матур гаиләләр таркалды, балалар – ятим, хатыннары тол калды… Хисабы юктыр. Ә кеше аңына килми, иманына кайтмый.

Аллаһыбыз кешегә җәзаның иң зурысын – аның акылын алып бирермен дигән. Җәзаның аннан да олырагы акылсыз кешене тәрбияләгән, караган кешегә төшә.

Заманында айлар буе айнымыйча, йөз-кыяфәтләрен югалтып эчкән бер якын танышыбыз турында сөйлим әле. Алдан ук әйтеп куям: Таһирның (исеме үзгәртелде) инде 12 еллап аракыны авызына алганы юк. Ваз кичеп чистарынгач, өйләнде, йорт-җирләрен яңарттылар, өй җиһазлары, җиңел машина алдылар, балалар үстерәләр. Сүнеп барган гаилә бүген кеше көнләшерлек итеп муллыкта яшәп ята.

Таһир эчкече гаиләдән түгел. Атасы, абыйлары –аек акыллы хезмәт кешеләре. Егеткә яшьтән үк машина җене кагыла. Күршеләрендә колхозның йөк машинасында эшләүче Марат абыйсы белән дуслаша. Кичләрен машинаны чистарту, сөрткәләү ише һәм вак-төяк ремонт эшләрен бергәләп башкаралар. Җае чыкканда Марат абыйсы рульне тоттыргалый. Таһир әкренләп машина йөртү серләренә өйрәнә. Машина хуҗасы кызмача көннәрдә аңа комбайннан ашлык ташу бәхете дә елмая. Кызыл аракыны җимеш суы дип алдап 14 яшьлек үсмергә авыз иттерүче дә Марат була. Соңрак сыйланулар ешрак кабатлана. 24-25 яшьләрдә егет башын ташлап эчә башлый. Йөгәнләргә әти юк (ул үлгән), абыйларының үз тормышлары. Әнисенең әйткәннәре бер колактан кереп, икенчесеннән чыгып тора. Бөтен хәсрәте каян акча юнәтеп, баш төзәтү була Таһирның.

Миңа аның белән еш аралашырга, күңеле төшкән вакытларында юатырга туры килде. Кулыннан килмәгән эше булмагандыр, һәрьяклап өлгергән оста иде. Шуңа да эштән баш тартмады, әҗеренә “бер тавык белән бер савыт”ка риза иде. Кайвакыт әнисе: “Син әйтеп кара әле, малай бөтенләй кешелектән чыга бит, сине тыңлый ул”, – дигән өчен, икенчеләрендә аның язмышына битараф булмаганга аңлата, орыша-сүгә идем Таһирны. Әмма файдасы булмады. Күреп торабыз: егетебез әкренләп сүнеп бара, әйткәннәрне колагына да элми.

Беркөнне Таһирыбыз капка янындагы таш өстенә утырган. Шешенеп беткән, кәефсез, башын ике куллап кысып тоткан да, уйланган кыяфәттә йокымсырап утыра. Ташның бер кырыена килеп сыендым. Нуры качкан йөзенә карап торам шулай. Әйтелгән сүзләр, үгет-нәсыйхәт кермәгән кешегә тагын нинди үтемле чара бар?

“Таһир, аракы сөременә бирелеп, ун еллап яшь гомерең заяга узды. Әниеңә, туганнарыңа никадәр күңел җәрәхәте ясадың, үзең газапланасың. Елап калырга балаларың юк. Йә эчүеңне ташла, йә лапаска кер дә …асылын”, – дидем. Каты бәрелгәнемне аңлап туктап калдым. Мин кузгалып киткәндә башын аска игән килеш утырып калды.

Шактый вакытлар күзгә чалынмады Таһир. “Бер атналап кулыннан эш төшеп, төшенкелеккә бирелеп, ямансулап йөрде”, – диде әнисе.

Ул җәйнең эссе, матур көнендә Таһирның башында нинди уйлар кайнагандыр – әйтүе кыен. Мөгаен, үлем белән яшәү көрәшкәндер. Аллаһның амин дигән вакытына туры килеп, яшәү җиңгәндер. Шул көннән бирле бүгенгә кадәр, хәзер ышаныч белән әйтергә була, ул гомерлеккә аек. Ул вакыт 31 яшьлек ир-егетнең ярты чәченә көмеш төс кергән, йөзендә вакытсыз җыерчыклар барлыкка килгән иде.

Ә Марат абыйсын шул эчү хәрап итте. Аллаһның рәнҗүе төште – акылсыз хәлдә урын өстендә әҗәлен көтеп ята. Аның белән улы һәм килене җәфалана.

Таһир баткаклыктан чыгу юлына озак – ун еллап газап чиккәннән соңгына килә алды. Күпләр дин юлына кереп, намазга басып, Аллаһы Тәгалә кушканнарны үтәп, хәрам ризыклардан тыелуны сайлый. Һәркемнең үз юлы. Иң мөһиме – замана афәтеннән котылу. Менә шундый ике язмыш.

С.МӘХМҮТОВ.
К. районы. 

Запись «Йә эчүеңне ташла, йә лапаска кер дә …асылын», – дидем» [гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Мин кияүгә яратып, шашып сөеп чыктым. Яхшы кеше, моның белән гомер итеп булачак дип уйладым. Әзрәк эчкәләгәнен белә идем, тора-бара басылыр дип өметләндем. Юк икән, эчкән кеше көннән-көн начарлана бара икән. Ике-өч көнгә бер эчә ул, ләкин мин көтеп алган ял көннәрендә эчкәнлектән, иремне күралмый башладым. Эчкәч, якынлык таләп итә. “Юк” дисәм, башкаларны эзләп китәр дип шикләнәм… Эчкәч, балаларны да ачулана, кыерсыта. Эчкән кеше туктамый икән иде ул. Үз теләге булмаса. Ә теләге булса, ихтыяр көче кирәк. Эчкече авыру ул, аның баш мие аракыга сатылган. Ул аннан башка эшли, яши алмый.

Юк, мин ирем эчә дип үземне таламыйм инде, газапланмыйм. Аны “төзәтү” өчен ниләр генә кыланмадым — әйттем, үгетләдем, вәгазьләдем… 12 ел бергә яшәгәннән соң үзгәртеп булмаячагына, ниһаять, инандым. Хәзер шул исерек иргә яраклашып яшәргә өйрәнәм. Аерылу мөмкин түгел: балага — әти, миңа — ирле хатын булып яшәү кирәк. Чибәрлегем бар, башка ирләр сүз катып карыйлар, әмма исерек булса да иремне яратам шул, күңелем аңа гына тартыла. Сау-сәламәт балаларым булганга сөенеп, Ходайга рәхмәт әйтеп, бала хәсрәте бирмәсәң иде дип теләп яшим. Аллаһтан шулай ук иремне иманлы юлга бастыруын сорыйм, намаз укыйм. Балаларым исән-сау булса, үзем исәнлектә, ирем белән тигезлектә яшәсәм, бүтән теләгем юк. Әти-әнием дә исәннәр, Аллага шөкер, миңа авыр чакта ярдәмгә киләләр.

Кызлар! Яраткан кешеңә чыксаң барысына да түзәсең икән. Сабыр булырга кирәк. Эчүче ирең кул күтәрмәсә, өстеңнән йөрмәсә, сине хөрмәт итсә, түзәргә була. Исерек белән яшәргә өйрәнергә кирәк, киләчәгең хакына, балаларың хакына.

Элек елый идем, хәзер күз яше түгеп утырмыйм, намаз укыйм, кызыклы, мәгънәле яшәргә тырышам. Ходаем бүтән сынаулар бирмәсен дип түзәм. Әле исерек ирем янында каенана белән каената йөри, барысының да үзен көйләтәсе килә. Ләкин болары хакында соңрак язармын.

Запись «Шул исерек иргә яраклашып яшәргә өйрәнәм, аерылу мөмкин түгел…» [гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Вакыты-вакыты белән башын ташлап эчә торган гадәте бар аның. Йөзәрләгән мең акча эшли үзе. Тик бер эчә башладымы – бетте инде, бөтен акчасын аракыга, кабымлыкка тота да бетерә. Ул эчкән чакта акча бирми кара – анысы икенче бер бәла. Айныгач икеләтә, өчләтә кайтара ул аны. Башын күтәрмичә эшли, бүтән эчмим дип, антлар бирә. Әмма билгеле бер вакыттан соң башындагы бер шөребе бушый да, барысы да яңабаштан кабатлана.
Атналар буе бер айнымыйча эчеп ятуына карамастан, абыйга чират. Бөтенесе дә: “Кайчан терелер инде, аны гына көтәбез”, – дип торалар. Эшчеләр, төрле шабашниклар, ремонт бригадалары күп ул. Әмма кеше ияләшкән кешедән эшләтә бит инде. Эшләп кенә китми ул чөнки, 10 ел гарантия дә бирә.

Беренче хатыны белән бик яратышып өйләнештеләр алар. Абый хатынын яратты, хатыны абый өчен үлеп торды. Исерек чагында да ярата иде ул аны. Ачуланса да, яратканы әллә кайдан күренеп тора иде. Шуңа да безгә әлләни зарланмады килен. Юлларын табып, ничектер күндереп кодировкага алып бара иде, кирәкле табибларын табып сөйләшеп кайта иде. Ләкин бергә-бергә унбиш ел яшәгәннән соң барыбер аерылыштылар алар. Бөтен туганнар аптырадык инде. Бик матур, бер-берсенә килешле пар иде алар чөнки. Табак-савыт беребезнеке дә шалтырамыйча гына тормый инде ул. Әмма алар бу дәрәҗәгә үк барып җитәрләр дип беребез дә уйламаган идек. Баксаң, абый бер ел буена башка хатын белән йөргән икән. Аерылышуы да шуның аркасында булды. Чынлап та үзе гайшыйк булганмы, сөяркәсе өйрәтеп, басымчалык иткәнме – кыскасы, хатыныннан аерылды, сөяркәсенә өйләнде абый.

Бусы белән дә байтак яшиләр инде, ялгышмасам, тугызынчы елларындыр. Бертуганнар булсак та, без абыйның тормышына кысыла алмыйбыз бит инде. Һәр кешенең үз башы, үз тормышы. Әмма аралашудан туктаганыбыз юк. Шунысы гаҗәп, менә беренче хатыны 15 ел яшәп, абыйдан бер-ике тапкыр зарланганы булды микән? Ә монысы гел башка. Икенче хатынга өйләндем дә, үзгәрдем булмый бит ул. Эшләве дә, вакыты-вакыты белән онытылып эчүе дә үз урынында абыйның. Салып ята торган көннәрдә хатыны көн-төн шалтырата безгә. Сәгатьләр буе зарлана, берни эшләми, баларга исе дә китми, алкаш дип, сүгә дә сүгә инде ирен. Әле бу көннәрдә, шундый матур май аенда да абыйның тагын “шундыйрак” чагы. Һәм тагын хатыны тарафыннан бертуктаусыз зарланулар ишетеп яшим. Бүген түзмәдем әле. Эчемдәгесен бик әйбәтләп кенә әйттем үзенә. “Кеше гаиләсен җимереп, бәхетле булам дип уйлаган идеңме әллә, җаныкаем? Менә дигән итеп яшәгән ир белән хатын арасына кереп кысылдың бит. Беркем дә мәҗбүр итмәгәндер шулай эшләргә, үзең гаепле!” – дидем. Чынлыгында да шулай уйлыйм мин. Бала-чага түгел бит, кырыгы тулып килгәндә хатын-кызда бераз гына акыл булырга тиеш, ләбаса! Кем хатын аертып, үзенә өйләндерә инде? Әле шуннан соң бәхетле тормыш көтәргә өметләнә! “Инде кияүгә чыккансың икән, зарланып шалтыратасы булма! Әле яңа эчә башлаган кеше түгел ул, гел шундый булды абый. Әмма синең кебек зарланучы юк иде әле”, – дидем. Бөтенләй эчмәсә дә, бәхетле буласылары юк аларның, иманым камил. Талаш өчен башка сәбәп чыгачак. Сәбәбе дә гади генә аның – кеше гаиләсен җимереп, бәхетле булам димә! Өлешеңә тигән көмешең инде, җаныкаем! Тешеңне кысасың да, иреңнең айныганын көтеп яшисең.

Гүзәлия, Балтачтан.

“Безнең авыл гыйбрәте” газетыннан алынды

Запись “Кеше гаиләсен җимереп, бәхетле булам димә” [булган хәл] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..