26 февраль Google Translate хезмәте үзенең телләр исемлегенә 5 тел өстәгәнен игълан итте. Системга татар, төрекмән, уйгыр, киньяруанда һәм одия телләре өстәлгән. Соңгы тапкыр ширкәт сайтына яңа телләрне 2016 елда өстәгән иде, ул вакытта тәрҗемә системына кыргыз һәм көрд кебек телләр өстәлгән иде.

Татар теленең дөньякүләм тәрҗемә системына кушылуы көтелгән вакыйга дисәк, бу һич тә арттыру булмас. Татар активистлары әлеге хезмәткә татар телен өстәү теләге белән инде кимендә 2012 елдан бирле янып йөри. Ул елда “Интернет татарча сөйләшә” чарасы барышында активистлар Google һәм башка сайтларга татар телен куллануны тәкъдим итеп, күпсанлы хат юллаган иде.

Моның тәэсирендәме, әллә татар теленә ихтыяҗ күрепме, 2013 елда Google волонтерлар өчен татар теленә тәрҗемә итү почмагын ачты. Волонтерлар анда тәкъдим ителгән инглизчә сүз-гыйбарәләрне татарчага тәрҗемә итте, булган тәрҗемәләргә тавыш бирде, янәсе, Google тәрҗемәчесе шул рәвешле татар телен өйрәнгән.

Тәрҗемә эшендә актив катнашкан активист Ирек Хаҗиев Азатлыкка ул чакта эш тиз бара алмый, системга тел өстәлсен өчен Google базасында 1 миллион тәрҗемә җыелырга тиеш дип аңлаткан иде. Әлеге база татар телендәге күптелле сайтлар, ачык мәкаләләр (Википедия), китаплар, дәүләт сайтлары, ачык сүзлекләр белән туплана. Моңа волонтерлар да ярдәм итеп үз өлешен кертә.

Дөнья татар яшьләре форумы волонтерлар эшен түләүле итәргә чакырып махсус проект әзерләгән иде, тик ул республика тарафыннан хуплау тапмаган. Эш волонтерлар кулында гына калды. Дөрес, 2018 елда мәсьәләгә Татарстан президенты да игътибар итте, татар телен Google Translate системына кертү мөмкинлеген карарга кушты.

Дөнья татар яшьләре форумы волонтерлар эшен түләүле итәргә чакырып махсус проект әзерләгән иде, тик ул республика тарафыннан хуплау тапмаган. Эш волонтерлар кулында гына калды. Дөрес, 2018 елда мәсьәләгә Татарстан президенты да игътибар итте, татар телен Google Translate системына кертү мөмкинлеген карарга кушты.

Илдус Әхмәдуллин

Элек Google ширкәтендә эшләгән, хәзер Apple-да хезмәт итүче IT белгече Илдус Әхмәдуллин Google-га ике ел элек мөрәҗәгать иткәндә, ​татар телен тәрҗемәчегә өстәү әле төгәл планда юк иде дип әйткәннәрен сөйләде. Аннары аны 2020 ел башына планлаштырдылар, бу эшкә тестлар алып баручыны эзләделәр. Татар телен хәзер өстәү план нигезендә башкарылган, аны ниндидер соңгы вакыйгаларга бәйләргә кирәк түгел, диде ул Азатлыкка. Аның сүзләренчә, әлегә тәрҗемәче эшендә хилафлыклар булырга мөмкин, ширкәт аны даими камилләштерергә җыена.

“60 меңнән артык гыйбарәгә тәрҗемә ясадым”

Google-да волонтер буларак тәрҗемә эшләрен башкарган Ирек Хаҗиев систем тәкъдим иткән тәрҗемә сыйфатын әйбәт дип саный. Волонтерлар, һәр кулланучы ялгышларны төзәтеп тәрҗемә сыйфатын тагын да арта ала, ди ул.

Ирек Хаҗиев

“Без бу вакыйганы 2014 елдан бирле якынлаштырырга тырыштык. Бу вакыт дәвамында 60 меңнән артык гыйбарәгә тәрҗемә ясадым. Ышанам, тәрҗемә сыйфаты ел саен яхшырак булыр, моңа һәркем булыша ала. Киләчәктә системга Русиянең башка милли телләре дә өстәләчәк дип ышанам”, дип сөйләде ул Азатлыкка.

Татар теленең 108 тел арасына керүен Ирек татар теленең киләчәге өчен гаять әһәмиятле вакыйга дип саный, бу интернетта татар теле дәрәҗәсен танытып үстерергә мөмкинлек бирәчәк, ди ул. “Хәзерге вакытта телне саклап калуның бер ысулы – аны һәр яңа чыккан өлкәдә куллану”, ди ул.

Заманында Белем.ру сайтында тәрҗемәчеләрнең махсус форумы булган, анда дистәләп кеше тәрҗемә эшләре турында аралашкан, волонтер буларак Google-га татар телен өстәү эше белән шөгыльләнгән. Хәзер форум ябылгач, әлеге эш белән кемнәрнең шөгыльләнүен әйтү кыен, ләкин аларның саны күп, ди Ирек.

Google Translate-ка татар телен өстәү Google-ның башка хезмәтләрен дә татар телле итү мөмкинлеген бирә, дип саный активист. “Youtube, Android җиһазлары, тавышлы ассистент һәм башкалар. Тавышлы ярдәмче юнәлешендә Google-ның эш алып баруын беләм, үзем татарча сүзләрне әйтеп яздыруда катнашкан идем. Башка ширкәтләрдә дә безнең телгә кызыксыну уяныр, чөнки дигитал дөньяда үсешкә чикләр юк”, дип сөйләде Азатлыкка Ирек Хаҗиев.

“Татар телен хәзер күбрәк кеше аңлый алачак”

Күп төрле татар проектлары авторы, “Теория” дизайн-студиясе җитәкчесе Илдар Әюпов Google сайтында татар теле башта күренмәде, әле генә күрдем, сынап карыйм диде ул. Аның фикеренчә, Translate-ка татар теленең өстәлүе тел өчен зур мөмкинлекләр ача. Бу – автоматик тәрҗемә хезмәтләре ягыннан зур үсеш, дип саный ул.

Илдар Әюпов

“Мисал өчен, минем Facebook-тагы дусларым урысча язылган әйберне бер төймәгә басып, инглизчәгә тәрҗемә итә дә, минем белән шул рәвешле аралаша ала. Телне белмәгән килеш тә башка кеше белән аралашу мөмкинлеге бирелә. Хәзер төрле сайтлар, онлайн хезмәтләр шул Google Translate-ның татар телен дә үзләренә өсти алачак, татар телен күбрәк кеше аңлый алачак дигән сүз”, ди ул.

Интернеттагы веб-сайтларга да отышлы мөмкинлекләр ачыла. “Хәзер теләсә кайсы татар сайтын дөньяның киң таралган теленә тәрҗемә итеп булачак, моның өчен браузерда бер төймәгә генә басу җитә. Моның йогынтысы бик зур була ала”, дип саный Әюпов.

Әюпов үзе дә волонтер тәрҗемәсендә бераз катнашты, Google-га татар телен өйрәтүгә үз өлешен кертте. Ләкин ул волонтерлар ярдәме “диңгездәге тамчы булгандыр” ди. “Мин аңлаганча, бу ясалма интеллектның махсус челтәре аша ясалгандыр. Ягъни, башта програмга зур күләмдә ике телле текстлар бирелгән, програм аларның нигезендә тел мантыйгын аңлый, шул телгә тәрҗемә итәргә өйрәнә, аннары инде камилләшү һәм төзәтү эшләре барадыр. Белмим, бәлки волонтерлар эше дә файдага булгандыр”, ди ул.

Google Translate-ка татар телен өстәү абруй ягыннан да бик отышлы. “Төрле ширкәтләр Google Translate-та нинди телләр бар, димәк, аларга ихтыяҗ бар дигән фикер йөртә ала. Тел шул рәвешле таныла, тарала. Шуңа күрә әлеге вакыйганың кимендә имидж ягыннан файдасы булачак”, дип белдерде Илдар Әюпов.

“Дөньякүләм дәрәҗәдә татар теленең кыйммәте бар дигән сүз”

Якынча ун ел элек татарчага тәрҗемә булдыруны сорап Googlе ширкәтенә хат язган “Татар интернетын үстерү” фонды мөдире Раил Гатауллин бу мәсьәләнең хәл ителүе дөньякүләм дәрәҗәдә татар теленең кыйммәте бар дигәнне аңлата һәм ширкәт моңа игътибар бирә дип саный.

Раил Гатауллин

“Мин бу тәкъдимне Googlе ширкәтенә 2011-2012 елларда язганым булды, әмма бернинди җавап та килмәде. Шул елда Яндексның татарча интерфейсы барлыкка килде, Googlе мондый мөрәҗәгатьләрне озак карый дип уйлыйм. Әмма хәл ителүе бик уңай күренеш.

“Безнең Татарстанда бик күп кенә рәсми оешмалар – министрлыклар, дәүләт оешмалары сайтлары урыс-инглиз телендә генә эшли. Әлеге сайтлар Googlе Translate виджетын куйган һәм әлеге система ярдәмендә тәрҗемә оештыра. Дәүләт теле булган татар телендә сайт алып барырга акча таба алмыйлар икән, алар шушы Googlе Translate бюджетын файдаланып, тәрҗемәне сайтка куеп мәгълүматны татар телендә дә укырга мөмкинлек бирә ала яисә хезмәткәрләре ул кадәр профессиональ тәрҗемәче булмаса, шушы Яндекс яисә Googlе Translate кулланып, сайтны татар телендә дә алып бара ала”, ди Гатауллин.

Аның сүзләренчә, әгәр интернет челтәрдә татар телендә мәгълүмат ул кадәр күп булмаса, татар теленең интернетта кулланылыш дәрәҗәсе аз дип саналса, Googlе татар теленә алай зур игътибар бирмәс иде. “Googlе-да дүрт-биш яңа телгә тәрҗемә барлыкка килде. Ширкәт хәбәрендә бу 75 миллионнан артык аудитория өчен файдалы булыр дип язылган. Димәк һәр биш тел 15 миллионлык аудиторияне алса да, димәк 75 миллион җыела дигән сүз.

Googlе халыкка никадәр генә бушлай мөмкинлекләр бирсә дә, ул коммерцияле ширкәт. Әгәр бу Googlе-га файда китерми икән, ул моңа артык игътибар бирмәс иде. Димәк татар телендә тәрҗемәче булдыру Googlе-га файдалы, аның кулланышын арттыра дигән сүз. Димәк безнең татар телендә яза, аралаша һәм мәгълүмат куллана торган җитәрлек дәрәҗәдә аудитория бар. Googlе моны үзенең махсус програмнары аша күзәтеп тора ала. Тәрҗемә булдырылу да шушы аналитиканың нәтиҗәсе дип саныйм”, ди Гатауллин.

Раил Гатауллин сүзләренчә, Googlе татар телендә текстларның артуын күзәтеп барып, тәрҗемә булдыру нәтиҗәсенә килгән булырга мөмкин.

“Бу эштә тәрҗемәчеләр генә түгел, ә сүз төзелешен, сүз ясалышын, җөмлә төзелешен өйрәнә торган галимнәрнең хезмәте кирәк. Күпмедер дәрәҗәдә моны роботлар башкара. Хәзерге вакытта җөмлә, текстлар тәрҗемәсе камиллеген тәэмин итү өчен сүзләр базасы мөһим. Элек интернет челтәрдә татар телендә мәгълүмат бик аз иде, ә соңгы елларда нык артты. Шул ук гади генә “Әдәби марафон” кысаларында да бер елда 70 меңнән артык татар әсәрләреннән өзекләр VK, Facebook, Istagramда дөнья күрде. Болар барысы да күп очракта индекслана һәм Googlе-ның роботлары, кроулерлары, махсус програмнары татар телендә текстларның артуын күреп, аның кирәклеген билгеләгәндер”, ди ул.

15 ноябрьдә Казанда методик берләшмәләр җитәкчеләре һәм “урыс теле”, “урыс туган теле”, “әдәбият” гомум белем бирү фәннәре укытучылары форумы үтте. 93нче гимназиядә оештырылган чарада урыс телен һәм әдәбиятын укыту, урыс телен туган тел буларак укыту мәсьәләләре, урыс теленнән бердәм дәүләт имтиханы тапшыру, балаларны урыс әдәбиятына җәлеп итү кебек темалар күтәрелде.

Форумда катнашкан 200ләп укытучы арасында элек татар теле укытып хәзер урыс телен өйрәтүче укытучылар да бар иде. Шуларның берсе Наилә Исмәгыйлева Чирмешәннән килгән. Ул үз районында 23 ел татар теле укыткан. 2017 елда татар теле дәресләре киметелгәч, урыс теле дәресләре укыта башлаган. Азатлык аның белән сөйләшеп алды.

– Наилә ханым сез 23 ел татар теле укыттым дидегез. Сезне ике ел элек урыс телен укытуга күчүгә нәрсә этәрде?

– Мәктәптә татар теле дәресләренең кимүе сәбәп булды.

– Урыс телен укыта башлагач нинди авырлыклар кичердегез?

– Урыс телен укытуга күчү өчен Чаллы педагогика университетында өстәмә белем алдым. Без филологлар булгач, алай фәннән авырлык булды димәс идем. Ә менә безгә карашлар авыр булды. Татар кешесе бит. Татар кешесе урыс теле укыта. Безгә менә шунысы авыр булды беренче вакытта.

– Нәрсә диделәр шул вакытта сезгә?

– Татар кешесенә, урыс телен беләме икән дип, шикләнеп карадылар. Ата-аналарның үзебезгә карата ышанычын яулау бик кыен булды башта. 2017 елда безгә психологик яктан да авыр булды. Без эшебезне югалтабыз дип еламадык. Халык, татар теле укытучылары ул вакытта эшебез югала дип еладылар дигән сүзләр әйтә. Юк, эшне югалтабыз дип түгел, телне югалтабыз дип еладык. Без, 1980нче елларда туган балалар әле татар телен белә. 2015-2017 елларда туган балалар татарча белерме соң?

– Ә сезнеңчә ничек?

– Белерләр дип өметләнәм.

– Дәресләр саны аз бит.

– Әйе азын аз. Ләкин татарчаны өйдә дә, гаиләдә дә сөйләшергә кирәк. Балаларны татар тәрбиясе бирә торган балалар бакчаларына бирергә кирәк.

– Сез укыта торган мәктәптә хәзер татар теле укытучысы бармы?

– Бар.

– Нигә сезне генә татар теле укытучысы итеп калдырмадылар?

– Чөнки мин Чирмешәннең 1нче санлы урыс мәктәбен тәмамлаган кеше. Шушында ук татар теле укытучысы булып эшкә кайттым. Урыс мәктәбен бетергәч, урыс телен укыту җиңелрәк булыр дип миңа тәкъдим иттеләр дә, мин ризалаштым урыс телен укытуга.

– Урыс теле укыта башлагач матди яктан хәлегез үзгәрдеме?

– Мин ул турыда бик уйламыйм. Бераз югалтулар булды инде. Ләкин күп түгел.

– Элекке татар теле укытучысы буларак ничек уйлыйсыз, татар телен өйрәнү өчен атнасына өч сәгать җитәме?

– Бу авыр сорау. Минемчә бала белән ата-ана мәктәптән кайткач татарча сөйләшсә, өч сәгать тә җитәргә мөмкин. Үзенең дә теләге булса, ул бала татарча өйрәнәчәк. Ә бит алты сәгатьтә дә өйрәнә алмый торган балалар да булды.

– Татар телен өйрәнү сәгатьләре кире элекке хәленә кайтарылса, татар телен өйрәнү ничек булыр иде икән?

– Уңайрак булыр иде дигән фикердә торам. Хәзер татар теленең кирәклеген балалар да, ата-аналар да күбрәк аңлый.

– Сез татар телен укытканда кайсы яктан иң нык авыр булды?

– Урыс балаларына татар теле грамматикасы авыр иде. 2017 елда яңа китапларны Энгель Фәттахов (Татарстанның ул чактагы мәгариф министры) күрсәткәндә, без, ник соң бу китапларны элегрәк безгә кайтармадыгыз дип кычкырып еладык. Ник соң андый коммуникатив технология дәреслекләрен элегрәк кайтармадыгыз дип кычкырасы килде.

– Ә хәзер бармы ул дәреслекләр?

– Бар.

– Уңайлымы?

– Әйе.

– Андый дәреслекләрнең вакытында кайтарылмавына кем сәбәпче булгандыр дип уйлыйсыз?

– Министрлыктыр инде. Яисә ул дәреслекләр җитәрлек булмагандыр.

– Татар телен укытуда төп авырлык грамматика дәреслегенең начар булуында иде дип әйттегез….

– Әлбәттә. Дүртенче сыйныф укучылары тест уздырудан кычкырып елап чыгалар иде бит. Хәл-фигыльгә кагылышлы сораулар бар иде бит дүртенче сыйныф баласы өчен әзерләнгән дәреслектә. Урыс телендә хәл-фигыль җиденче сыйныфта гына өйрәнелә.

– Хәзер дәреслекләр бар, әмма дәрес сәгатьләре аз. Укытучылар аз. Татар телен бу шартларда ничек әйбәт итеп өйрәнеп була?

– Дәрес белән генә чикләнеп калмаска кирәк. Балаларны экскурсияләргә, китапханәләргә, күргәзмәләргә алып барырга кирәк. Сыйныф сәгатьләрендә дә татарча сөйләшергә кирәк. Аннан соң урыс төркемнәренә татар грамматикасын бирмәскә кирәк. Аралашырга өйрәтергә кирәк.

– Күп еллар татар теле укыткан укытучы буларак, сезгә татар телен укыту өчен дәреслек әзерләргә кушсалар, сез нинди дәреслек әзерләр идегез?

– Мин балаларны сөйләшергә өйрәтә торган дәреслек язар идем, мөгаен. Грамматиканы катнаштырмыйча бары сөйләшергә өйрәтүне күздә тоткан дәреслек әзерләр идемдер.

КФУ ректоры Илшат Гафуров югары уку йортына студентлар кабул итү кампаниясенең тәмамлануы турында хисап тотты. Быел Казан федераль университетына 77 мең гариза тапшырылган. Бакалавриат, специалитет һәм магистратураның беренче курсына 12049 кеше кабул ителгән. Ректор китергән мәгълүматларга караганда, шуларның 5345е – бюджет урыннары, 6704е – түләп укучылар. Бюджет урыннарына керүчеләрнең уртача БДИ баллы – 80,4. Иң югары баллар “Лингвистика” (94,18), “Телевидение” (93,4), “Филология” (чит ил филологиясе) (92,97), “Реклама һәм җәмгыять белән элемтә” (91,5), “Юриспруденция” (90,48) белгечлекләрендә булган.

“Татар-информ” мәгълүмат агентлыгындагы матбугат очрашуында Илшат Гафуров милли кадрлар әзерләү темасына тукталып, ике телле белгечләр әзерләү өчен 140 студент кабул ителүе турында белдерде.

“Без милли белем бирүче укытучылар турында гына сүз алып бармыйбыз, ә берничә телдә белем бирә алган укытучылар турында сөйләшәбез. Алар татарча да, урысча да, инглизчә дә укыта белергә тиеш. Белүегезчә, бүген алты полилингваль мәктәп төзелә. Аларга кадрлар кирәк булачак. Шундый полилингваль укытуны күздә тотып, 140 студент кабул ителде. Ел саен 140-150 студентны шуның өчен кабул итү каралган. Аларны Татарстан бюджеты хисабына укытабыз. Аның өчен 54 миллион сум бүленде.

“Минемчә, татарча укыту башлангыч сыйныфлар дәрәҗәсендә булса да җитә. Бу – минем фикер. Дәүләт тарафыннан башка таләпләр куелырга да мөмкин анысы”, диде ул.

Азатлыкның татар теле һәм әдәбияты өлкәсендә ничә студент укытылуы, ничә татар журналисты әзерләнү турындагы соравына Илшат Гафуров КФУга тел-теш тидереп булмый диде.

“Бүген федераль хисаптан татар теле һәм әдәбияты белгечлегендә 890 студент белем ала. Ә татар журналистларына килгәндә, бу эшне заказ нигезендә башкарабыз. “Яңа гасыр” телерадиокомпаниясеннән сигез кешегә заказ булды, шулкадәр татар журналистын һөнәргә өйрәтәбез. КФУ милли кадрлар әзерләми дип әйтә алмыйсыз” дип белдерде ул.

– Февральдә үткән матбугат очрашуында син “яшьләр телне начар белә, урысча сөйләшәләр”, дип әйттең. 2017 елда да, татар теле укытылмаса, 5-10 елда тамашачы калмаячак, дип әйткән идең. Әле дә шул фикердә каласыңмы?

– Телебез бетсә, фәннәребез бетсә, татар телен пропагандалау бетсә, ул 5 елда гына түгел, тизрәк тә бетәргә мөмкин. Шуңа күрә үземнең фикеремдә калам. Чөнки үзебезнең телне, гореф-гадәтләрне үзебез саклап калырга тиешбез. Бу беренче чиратта гаиләдән килә.

– Данир Сабиров “тел өчен көрәшергә түгел, тел өчен сөйләшергә кирәк” дип белдерде. Синең бу фикергә карашың?

– 2017 елда Азатлыкка интервьюларыңның берсендә“без үз телебездә җырларга, моңланырга, сөйләшергә хокуклы милләт”, дип әйткәнсең. Ул хокукларны татарлар таләп итәме соң? Үзең таләп итәсеңме? 

– Үзебезнең концертларда мин гореф-гадәтләр, җыр, моң, биюләрне беренче урынга куям. Мин Кавказ, Чечня якларына барып кайттым. Андагы яшьләр үзләренең милли җырын куеп, рәхәтләнеп бииләр, җырлыйлар. Берсе дә исерек тә түгел, наркотик кулланудан да түгел бу. Бары тик үзенең культурасын саклап калган. Безнең халык та шуңа омтылырга, шундый булырга тиеш. Бездә үзебезнең татар биюләре, татар җырлары булырга тиеш. Бердәм булып, бер-беребез өчен җан атып, бер халык булырга тиешбез.

View this post on Instagram

A post shared by Азатлык Радиосы (@azatliq)

– Башкортстан белән Татарстанны, башкортлар белән татарларны чагыштырсак, кемдә милли хис күбрәк дип уйлыйсың?

– Аерып әйтеп булмый. Әлбәттә, халыклар бер-берсенә охшаш. Башкортстанда да, Татарстанда да, гомумән Русиядә дә милләттәшләребез бер үк. Әмма бездә традицияләр, колорит, татар халкына гына хас булган менталитетыбыз бар.

– Милли стратегия турында ишеткәнең бардыр инде. Төп эшли торган инструмент итеп нәрсәне атый аласың? Нинди тәкъдим кертер идең бу стратегиягә?

– Хәзер 9-10 мең тамашачы җыеп стадионда концерт куйган татар җырчыларына шаккаталар. Аны син дә җыя аласыңдыр. Андый концерт куючыларга атказанган артист исеме бирергә, премияләр тапшырырга кирәк дигән фикерләр яңгырый. Синең моңа карашың нинди?

– Лаеклы икән, бирергә кирәк. Дәүләт системында бу мәсьәләне генә чишә алырдай кешеләр утыра, әлбәттә. Минем моңа бернинди кагылышым да юк. Халык әйтсә – хак әйтә. Стадион җыючы артистларга – афәрин диюдән кала, бер сүзем дә юк. Әмма минем концертка килгәндә, минем үз фикерем бар, ул боз сарайлары, ареналар, концерт өчен яраклы итеп төзелмәгән. Анда акустика да начар, суык, урындыклар да уңайсыз, йә басып, йә ерактан карарга кирәк. Минем өчен тамашачылар санын күбрәк итеп күрсәтү мөһим түгел. Тамашачы саны артыннан чабу ярышында минем катнашасым килми. Әгәр меңләгән кеше өчен концерт заллары төзелсә, ул залларда без концертлар куярбыз дип уйлыйм. Тамашачы барып җитә алырдай урын буламы, кайда була, мин анысын әйтә алмыйм, дөресен әйткәндә, белмим дә. Әмма шундый концерт заллары булдырылса, әлбәттә, аларда без үзебезнең концертларыбыз булыр дип уйлыйбыз.

– Безнең күп артистлар җыеп “солянка” ясау максаты юк иде. Иң хөрмәт иткән, тугры дусларымны чакырдым. Филүс Каһиров минем өчен сәнгать юлында һәрвакытта яраткан, хөрмәт иткән иҗатташ абыем булды. Бүгенге көнгә кадәр мин аңа рәхмәтлемен. Минем юбилей концертларымда ул булмаса, дөрес булмас иде. Аның килүенә мин бик шатмын. Шулай ук бик талантлы җырчы кызлар Алия Карачурина, Гөлназ Асаева һәм Чулпан Йосыпова белән күпмедер дәрәҗәдә бер жанрда, бер дулкында йөрибез һәм алар белән концертларымны уздырып җибәрәбез. Бала чактан ук горурланып үскән, биюләрен карап үскән Фәйзи Гаскәров исемендәге дәүләт бию ансамбленең минем концертта чыгыш ясавы белән чиксез горурланам һәм тамашачылар күңеленә дә хуш килер дип ышанып калам.​

– Концертыңда татарның бөек шәхесләренең дә җырлары яңгыраячакмы?

– Әлбәттә, Илһам Шакиров репертуарыннан Филүс Каһиров белән дуэтлар да уйлап торабыз әле. Күп нәрсәне сөйләмим. Концертка килегез, күрерсез.​

View this post on Instagram

A post shared by Ришат Тухватуллин 🎶 (@rishat_thv)

– Иҗат студиясе булдыру нияте бар дигән идең. Гүзәл Уразова да әйткән иде, җыр мәктәбе ачарга телим, дип. Бу синең әле хыялмы?

– Америкага барырга хыяллануың дөресме?

Филүс менә Америкага барып кайтты, студияләргә барды микән, юк микән, мин белмим, әмма минем төп хыялым, төп максатым шундый. Аларның җырларының сыйфат ягы күпкә югарырак, шуңа күрә өйрәнергә, камилләшергә дигән максат бар. Әле Филүсне күрмәдем, күрсәм, безнең дә Америкага барып кайтырга нинди мөмкинлекләр булуын сорыйм.

– Һәрбер нәрсәнең үз вакыты. Ашыгырга кирәкми, бар нәрсәне төптән уйлап эшлибез. Ходай кушса, ул якларга да барып чыгарбыз. “Евровидение”дә дә катнашып карыйсым килә. Тормышка ашырмы, анысы соңрак ачыкланыр. Әлегә хыял булып кала.

– Урыслашкан районнарда халык концертларыгызга тулы заллар белән киләме? Башлаганда һәм хәзерге гастрольләрдә үзең тәрәккыят сизәсеңме?

– Без, әлбәттә, тамашачылар саны артуын сизәбез. Мәсәлән, мин беренче тапкыр Менделеевскида булдым. Тулы зал белән каршы алдылар. Аларга беренче тапкыр килгәч, “бу татар районымы яки урысмы?” дип сорадым. Чөнки урыс шәһәренә килеп кергән кебек иде. Зал тулы татарлар иде. Һичшиксез, монда татарларның барлыгы сизелә. Сез беләсезме, татарлар бөтен җир шарында. Хәтта Африкага барып концерт куйсаң да, анда да татарлар бик күп. Менә Филүс бер ачык мисал күрсәтте, Америкага барып, татарча концертлар куеп кайтты. Безнең татарлар бөтен җир шарында.

– Нигә син “Үзгәреш җиле”ндә күренмисең? Тәкъдим булмадымы?

– Башта бер-ике ел тәкъдим булды, әмма безнең графиклар бер ел алдан төзелә һәм без ул көнне берничек тә була алмыйбыз, репетицияләрдә дә катнаша алмыйбыз. Алдан әйтсәләр, әлбәттә, катнашыр идек.

– “Тыңлачы, сандугач”ны джаз стилендә башкара алыр идеңме?

– Юк, мин аны берничек тә джаз стилендә күрмим. Гомумән, мин джаз стилендә җырлый да алмыйм. Мин экспериментларга бик яхшы карыйм, шулай да, миңа калса, ул безнең җырларга килешми, бозу гына кебек тоела. Миңа калса, “Тыңлачы, сандугач” менә шул килеш кала инде ул хәзер. “Үзгәреш җиле”н урыс режиссерлары әзерли, сизелә. Алар көчле, сүз дә юк. Әмма безнең халыкка хас стильне, моңны аңлап бетерә алмыйлар. Моңны беренче урынга куярга кирәк, аны урыслаштырырга кирәкми. Монда бик нечкә генә эшләргә кирәк. Шуңа күрә мин режиссерлар эзләгәндә, кызганыч, таба алмыйм. Мәскәүгә мөрәҗәгать итә алмыйм, чөнки безнең сәнгатьне аңлап бетерә алмыйлар. Татар теллеләр арасында югары дәрәҗәдә бөтен нечкәлекләрне аңлаганнар бик аз.

Чит ил агентлыгы Azatliq Radiosi