Римма Мөхәммәтҗанова үз инстаграмында 5нче номерлы шәһәр хастаханәсендә урнашкан “кызыл зонага” баруы турында сториз-репортаж урнаштырды.
– Барысы да ничек бар шулай күрсәтелгән. Беренче авыздан. Сез чынбарлыкны күрерсез , – дип алдан әйтеп куйды үзенең репортажы башланыр алдыннан Мөхәммәтҗанова. Җитәкчене тиешенчә экипировкалаганнар, аңы костюм, бахиллалар, ике битлек, яклау экраны һәм перчаткалар кидерәләр.

Табиблар сөйләгәнчә, хәзер госпитальдә 380 кеше ята. Өстәвенә, яшьләр күп – үпкәләрнең 80 процентка кадәр ялкынсынуы белән 40 яшьлекләр күп ята. Хастаханәдә сулыш алдырту аппараты җитми, моннан тыш авыру төрле органнар тромбозалары белән бергә катлаулана бара.

Хастаханә буенча экскурсия үткәргән 4нче терапия бүлеге мөдире Елена Чупрова аларның коллегасы, элеккеге шәфкать туташы, үпкәләре шактый күп ялкынсынган ханым яткан палаталарның берсенә озатты. Ул хастаханәгә ятканда, тыны кысылганын әйтте. Бу ханым палатада ике көн инде ДЦП булган 23 яшьлек улы белән бергә ята. Алар прививка ясатмаган булганнар – өлгермәгәннәр. Алар белән янәшә палатада тагын бер хатын корсагында ята, ул 24 сәгать кислород битлегендә булырга мәҗбүр.
Матбугат сәркатибе пациентларның су белән күп баллоннар торуына да игътибар итә. “Күпләр цитокин штормы белән монда эләгә, өйләрендә генә дәваланганда пациентларның 7-10 көн температуралары булган була. Һәм яхшылап берни дә эчмәдек, ашамадык, диләр алар, шул нисбәттән аларга су балансын тулыландырырга кирәк”, – дип аңлата Чупрова. Пациентларның ашау буенча бернинди дә дәгъвалары юк икәнлеге дә урында ачыклана.

Римма Мөхәммәтҗанова авыруларның кәрәзле телефоннары булу-булмавы белән кызыксынды.
“Кәрәзле телефоннар аларга кирәкми, без аларны чиклибез, – дип аңлатты мөдир. – Бу сәламәт кеше өчен дә зарарлы. Авыруларга бигрәк тә. Бер тапкыр туганнарына шалтыраталар, барысы да яхшы һәм җитәрлек, дип хәбәр итәләр һәм шуның белән бетте. Ләкин барысы да боларны тыңламый шул! Ә телефоннарны алырга безнең хакыбыз юк “.
Матбугат сәркатибе һәр пациенттан диярлек алар прививка ясаганмы дип сораган. Һәм һәрвакыт тискәре җавап алган. Кардиолог Рәзилә Сәйфуллина сөйләгәнчә, вакцина ясаган пациентлар авыруны җиңелрәк кичерәләр икән. Хастаханәгә эләксәләр дә, азрак ятсалар да, иртәрәк котылалар. Шундый пациенткаларның берсе, “Эпивак” тарафыннан вакцинацияләнгән ханым үпкәләрнең 28 проценты ялкынсынуы белән хастаханәгә эләккән, өйдә ул бер атна тирәсе дәваланган. Башта дәвалау учреждениесенә ятырга теләми, чөнки температурасы зур булмый, тыны да кысылмаган була. Ләкин соңыннан хәле начарлана – температурасы тиз күтәрелә һәм төшми. Әмма ковид-госпитальгә эләккәч, хәле тиз арада алга таба китә.

8 нче терапевтик бүлек мөдире Рөстәм Абдурахманов матбугат сәркатибе белән әңгәмәдә билгеләп үткәнчә, пандемия башланганнан соң ел ярымнан вакыт узгач бу хәлләр белән, бүгенге вәзгыятьне чагыштырсаң, хәлләр күпкә начаррак икән.
– Авырулар бик җитди үпкә ялкынсынулары белән яталар. Мин монда өч дулкын эшләдем. Хәзер без салмак кына дүртенчегә күчтек, – дип билгеләде табиб.

Чаллы мэрының матбугат сәркатибе авыруларга ярдәм итәргә тырыша һәм мэр Наил Мәһдиевтан тизрәк савыгу теләген җиткерә бара. Ләкин барысы да чирне җиңеп чыга алмый шул… Төшерү вакытында реанимациядә булган һәм чыккач видеоларны монтажлаган вакытта бер хатын-кыз, кызганычка каршы, вафат була. Римма Мөхәммәтҗанова шулай ук бу турыда үз язылучыларына сөйли.

Реанимация бүлеге мөдиренең урынбасары Павел Егоров белдергәнчә, аның бүлегендә 15 ятак һәрвакыт пациентлар белән тулы тора, һәм буш урыннар булмый. Ә тулаем больница 30 реанимацион ятакка исәпләнгән.
Исегезгә төшерәбез, Чаллы мэры Наил Мәһдиев үзенең матбугат сәркатибен “кызыл зонага” кертү турында ике атна элек аппарат киңәшмәсендә белдергән иде. Шәһәр башлыгы ул вакытта коронавирус белән авыручыларның 95 проценты – ул прививка ясатмаган шәһәр халкы, дип белдергән иде. Бигрәк тә больницаларда яшьләр күп булуын да әйтте.

Бер Чаллыга 380 кеше хастаханәдә – коронавирус чиренең “кызыл зона”сында ятуы, әлбәттә, куркыта! Бушка да, һавага да әйтелгән сүзләр түгел: үзегезне һәм якыннарыгызны сакласагыз иде!

​

Запись Чаллы хастаханәсенең реанимация бүлеге мөдире: “Безнең хәл җитәрме?” [видео] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

«Хәзер икенче дулкын бөтен дөнья буенча авырулар санының кимүен күрсәтә. Коллектив иммунитет җитәрлек түгел, сак булмасак — әйе, өченче дулкын булырга мөмкин», — дип ассызыклады ВОЗ вәкиле.

Шул ук вакытта Вуйнович Covid-19ны пандемия чыганагы түгел, ә бәлки сезонлы авыру дип санарга мөмкин булуына игътибар итте.

Чыганак: "Татар-информ" МА

Запись Коронавирусның өченче дулкыны булу ихтимал впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Татарстанда кулланылучы тернәкләндерү программасын эшләүдә Казан дәүләт медицина академиясенең тернәкләндерү һәм спорт медицинасы кафедрасының да өлеше зур. Кафедра мөдире Резедә Бодрова белән шулар хакында сөйләштек.

– Безнең бурыч – кешене тизрәк эшкә һәм көндәлек тормышка кире кайтару, – ди белгеч. – Ковидтан савыккан кеше тернәкләнүне кайда гына узса да, күбрәк хәрәкәт кирәк. Ләкин кисәк артыгын тырышып, хәл китеп, урын өстенә ятарлык булмасын. Икенчесе – дөрес туклану. Яңа өлгергән яшелчә, җиләк-җимеш ашау, ит, балык һәм башка аксымга бай азык-төлек, диңгез ризыклары, витаминнар куллану, җитәрлек су эчү дә иммунитетны ныгытачак. Сыеклык дигәндә, кайнатылган, бүлмә температурасындагы су бик яхшы. Сарымсак турында еш сорашалар. Әйе, аның вируска каршы торучанлыгы зур. Тик аны да белеп кулланырга кирәк. Иң әйбәт ысул: бер тырнак сарымсакны урталай бүлеп, бер литр җылымса суда төнәтергә. Моны кичтән эшләргә була. Шуны көн дәвамында ашагач, ике сәгатьтән соң аз-азлап эчәргә. Сарымсакны үзен дә, төнәтмәсен дә ач карынга кулланмыйлар, чөнки ашказаны тирәлеген ярсытачак. Суганны, сарымсакны кемдер пешереп ашарга ярата икән, аны да кире какмыйбыз. Ютәлдән котылу өчен сөт белән пешереп төнәтмәсен эчү дә файдалы. Кемгә ничек ошый, шулай эшләсен. Бөтен кешегә бер үк төрле киңәшне тотарга димәгән. Тик болар – вируслы чирләргә профилактиканың яки дәвалануның бер алымы гына. Суган, сарымсак, имбир ашап кына чирдән котылып булмый, аның өчен комплекслы чаралар күрергә кирәк. Туйганчы йокларга, витаминнар эчәргә, күнегүләр ясарга, тирән итеп сулыш алырга.

– Таҗвирус белән авырып алган кешенең күңелендә курку, шомлану кала. Шуннан ничек арынырга?

– Бик күпләр чир яңадан килеп чыкмасмы, дип тә борчыла. Кеше ул чор үткәнен  аңлап, үзен тынычландырырга өйрәнергә тиеш. Коронавирусның яңадан кабатлану очрагы әлегә юк. Кеше үзе генә яман уйлардан котыла алмаса, психологка күренергә кирәк. Тернәкләндерү программасында да психолог хезмәте әнә шуның өчен каралган. Ул аерым да, төркемләп тә шөгыльләнә. Төркем белән шөгыльләнүнең шул ягы яхшы: кеше ялгыз түгеллеген аңлый. Башкаларның да аныкы шикелле йокысы качкан, психикасы бозылган. Бүтәннәр дә аннан ким авырмаган. Элеккеге халәткә кайтыр өчен еш кына ике-өч сеанс җитә. Тизрәк савыгу өчен якыннарының янда булуы, ярдәм итәргә тырышуы, кешенең үзен кирәкле санавы да мөһим.

– Авырып ятканда, кайнар мунча керергә ярыймы?

– Кайнар мунчада кан тамырлары киңәя, кан әйләнеше яхшыра һәм бу эчтәге  вирусның таралуына китерергә мөмкин. Шуңа күрә авырганда мунча керергә киңәш ителми. Без гадәти салкын тиеп авыру турында сөйләшмибез. Коронавирус тын юлларына, үпкәгә,  йөрәккә, ашказанына, бөергә, үзәк нерв системасына, баш миенә зыян китерергә  мөмкин. Кайбер кешенең буыннары шешенә, сызлый башлый, көзән җыера. Көзән җыеру организмның микроэлементларны күпләп югалтуыннан да була.

– Таҗвирустан савыккач та, нишләп 14 көн өйдә утырырга?

– Россия Сәламәтлек саклау министрлыгының клиник тәкъдиме шундый. Башлангыч чорда чир турында барысын да белеп бетерми идек, хәзер дә барын да беләбез дип әйтә алмыйбыз. Чир яңадан килеп чыкмасын, таралмасын өчен, дип ике атна сынау вакыты бирелде. Ике атна өстәмә ял кеше өчен начар түгел,  ул арада хәлләнә, өйдә дәвалануны дәвам итә.

– Пневмония вакытында зыян күргән үпкә кайчан тулысынча үз хәленә кайта?

– Ул сорауга әлегә бөтендөнья белгечләре җавап бирергә авырсына. Аны аңлау өчен сырхауларны ике-өч айдан яңадан тикшеренү үтәргә чакырабыз. Үпкәдә үзгәреш калганмы, тын юллары гимнастикасының, дәвалануның файдасы тигәнме – шуннан соң беләчәкбез. Күп кенә сорауларга ел азагында гына җавап таба алырбыз кебек. Хәзер чит илдәге коллегалар белән бергә тикшеренү үткәреп, тернәкләнүнең  кешегә ничек тәэсир итүен өйрәнәбез.

– Дару эчүне кайчан туктатырга?

– Гадәттә савыккач та, ике атна дәвамында эчәргә киңәш ителә. Гематологлар, кан сыеклагыч даруларны 40 көнгә кадәр эчәргә кирәк, ди. Тик ул киңәшләр дә бөтен кешегә ярамый. 65 яшьтән өлкәнрәкләргә, урын өстендә ятучыларга, инфаркт-инсульт кичергән кешеләргә чыннан да дарусыз ярамас. Үзен яхшы хис иткән, актив тормыш алып барганнар ул кадәр озак эчмәсә дә була. Бу очракта да дәвалаучы табиб белән сөйләшергә кирәк.

Чыганак: Ватаным Татарстан

Запись Ковидтан зыян күргән органнар тулысынча үз хәленә кайтамы? впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Чыганак: Ватаным Татарстан 

Запись Казан Кремле аңлатма бирде: Татарстанда соңгы арада үлүчеләр саны ник арткан? впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Чыганак: Ватаным Татарстан

Запись Коронавирус черкиләрдән күчә аламы? впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

«Өйләнү түгел икән сөйләнү. Элеккеге хатынымнан ВИЧ йоктырдым», − дип сөйләп китте безгә үз тарихын Әлмәттән, исемен күрсәтмәүне сораган бер ир-ат. Бу вакытта аңа 30 яшь булган. Үзе әйтүенчә, хатыны аңа бик озак СПИД дигән авыруның ялган булуын, Россиядә аның таралу очраклары күзәтелмәвен аңлатып, ышандырырга тырышкан. Тикшерүләр дә киресен исбатлап торганга күрә, ул үзен сау-сәламәт дип уйлаган.

– Хатыным чирне теш табибына йөргәндә энәдән йоктырдым дип акланып маташты. Соңрак кына белдем: аның миңа кадәр йөргән егете наркоман булган. Хатыным исә шуның белән җенси мөнәсәбәткә кергән. Теш табибы дип аклануларын чынга алып, мин, хатыным белән якынлык кылганда, саклык чараларын куллану турында уйламадым да бит, – дип сөйләде ул безгә.

Аерылышканнан соң, әңгәмәдәшебез Россия ислам университетына укырга керә, сессия вакытында яңадан тикшеренеп карарга уйлый.

– Бу юлы мине, чир булмауны раслый торган белешмә бирер урынга, психологка җибәрделәр. Шул вакытта ук эшнең нидә икәнен аңлап алдым инде. Психолог башта диагнозым турында әйтә алмый азапланды. Мин исә: «Элек ВИЧ-инфекцияле кешегә өйләнгән идем, дөреслекне яшермәгез», – дип, турысын әйттем. Күңелем төште, билгеле. Психолог та юатырга тырышты: имеш, терапия алсагыз, яшәргә була. Әмма мине ул чакта үлем куркытмады. ВИЧлы килеш кемгә өйләнермен – менә нәрсә күңелемә тиде, – дип сөйләде ул.

Хәзерге вакытта аның диагнозы турында ике якын кешесе генә белә икән. Башкаларга ачылуның мәгънәсен күрми – аңламаслар дип борчыла.

– Гаилә кора, хатын таба алмыйм. Күп кенә танышу сайтларында да эзләп карадым, файдасы юк. Кайвакыт күңелне бушатасы килә, дәва алганнан соң да хәлләр авыррак була, әмма бөтен кеше белән дә сөйләшә торган сүз түгел шул, – ди ул.
Бу афәт миңа беркайчан да кагылмаячак, дип уйларга ярамый. Әңгәмәдәшебез дә шуны искәртә. Үзе әйтүенчә, күпләр ВИЧ-инфекцияне наркоман һәм фахишәләр чире дип уйлый. «Мин дә наркоман, фахишәләр янында чуалган кеше түгел лә, тик барыбер чир йоктырдым бит. Халыкның ВИЧ турында белемнәре бик сай. Дәүләт күләмендә ВИЧ тикшерүе узуны мәҗбүри итеп куярга кирәк дип уйлыйм. Минемчә, халык кына түгел, түрәләр үзләре дә аның турында тиешенчә мәгълүматлы түгел әле», – дип саный ул.

Россиядәге СПИД үзәкләрендә дә барысы да ал да гөл түгел. Әңгәмәдәшебез әйтүенчә, дәва алу өчен шактый урау юллар узарга туры килә. Моны үз мисалында да аңлатты, әмма зарлану буларак кабул итәрләр дип, боларын язмауны үтенде.
Билгеләнә торган дарулар да сыйфатлы түгел. Еш кына кыйммәтле һәм тәэсире булган даруларны алу өчен, акчаны үз кесәңнән тотарга туры килә. «Терапия ул – гомерлек. Аннан агулану очраклары да еш була», – ди ул.

2019 елда Татарстанда 24 меңнән артык ВИЧ-инфекцияле авыру теркәлгән. СПИДтан 6 меңнән артык кеше үлгән. Республикада ВИЧ-инфекция таралышы 100 мең кешегә 361,2 нисбәтендә. Россия буенча уртача күрсәткечтән бу ике мәртәбә түбән. Татарстанда 100дән артык бала һәм яшүсмер ВИЧ диагнозы белән яши.
ВИЧ-инфекция таралу очраклары Татарстанның барлык районнарында да бар. Бөгелмә (100 мең кешегә – 872), Әлмәт (561), Лениногорскида (514) авыручылар саны республикадагы уртачак күрсәткечләрдән артык киткән. Чирне күбрәк хатын-кызлар йоктырган. 70 процент очракта бу – югары белемле булган, гүзәл затлар икән. ВИЧ-инфекцияле 100дән артык хатын-кыз бәби таба алган, ике балага тумыштан әниләреннән чир күчкән.
Дөньяда ВИЧ белән 40 миллионнан артык кеше яши. Көн саен ВИЧ-инфекцияне 7 меңгә якын кеше эләктерә, шуларның 1 меңе – балалар. Үлүчеләр саны – 4,5 мең кеше. Роспотребнадзор оешмасы мәгълүматларына карасаң, Россиянең 13 төбәгендә җирле халыкның 1 проценттан артыгында ВИЧ табылган. Свердловск, Кемерово, Иркутск өлкәләрендә авыручылар саны 100 мең кешегә ике мең туры килә.

ФИКЕР

Психолог Чулпан Нигъмәтҗанова:

– Мондый диагноз турында белгән һәркем эмоциональ тетрәнү кичерә. Төрлесе төрлечә кабул итә: шок хәлендә кала, үзен битәрли, депрессиягә бирелә, суицид турында уйлана башлый яисә хәлне инкарь итә. Бу вакытта төп дошманның вирус үзе түгел, ә стресс икәнен онытмаска кирәк. Шуңа күрә дә кешегә үз-үзен битәрләргә ярамый. ВИЧ-инфекцияле кешенең төп бурычы – килеп чыккан хәлне факт буларак кабул итү. Бу чирне йоктырган кеше даруларга һәм кеше фикеренә генә таянып яши, дияргә ярамый. Киресенчә, күп нәрсә кешенең тормышны ничек кабул итүеннән тора. Яшәргә тырышырга, аякта нык басып торырга кирәк. Депрессия шаукымына бирелгән икән, мондый кешегә үзенә генә әлеге бәладән котылу авыр булачак. Психолог һәм психотерапевтларга мөрәҗәгать итүдән оялмасыннар иде.

ИСТӘ ТОТЫГЫЗ

ВИЧ-инфекция ул – СПИД түгел, аннан кеше үлми. СПИД – ВИЧ-инфекциянең соңгы стадиясе. Аннан инде кешеләр үлә.

ВИЧ-инфекция – көнкүрештә йогышлы авыру түгел. Ул җәмәгать урыннарында, кочаклашканда, үбешкәндә, кул бирешкәндә кешегә иярми. ВИЧ-инфекция күз яше, тир аша да кешегә күчми. Ул берничә юл: наркоманнар арасында уртак энәләр белән эш иткәндә, татуировка ясатканда, кан салганда, җенси юл һәм авыру ананың күкрәк сөтеннән балага йогарга мөмкин. ВИЧ-инфекциядән саклануның төп ысуллары: очраклы җенси мөнәсәбәтләргә кермәү, кергән очракта да саклану чараларын куллану, наркотиклар белән мавыкмау.

ВИЧ-инфекцияле кешедән куркырга кирәкми: ул йөткерсә, төчкерсә, шикләнмәгез – чир алай гына күчмәячәк. Андый кеше белән бер душта юынырга, мунчага йөрергә, бассейнга керергә дә мөмкин. Киемнәрне дә алмашып кияргә була.

Чулпан Гарифуллина

Мәгълүмат Ватаным Татарстан

Запись «Үләм дип түгел, өйләнә алмам дип борчылдым…» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Яңа килеп чыккан Covid-19 коронавирус эпидемиясенең алга таба үсешен фаразлап булмый. Бу хакта Мюнхенда куркынычсызлык буенча конференциядә Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы генераль директоры Тедрос Адан Гебрейесус кисәтте. Бу хакта ТАСС хәбәр итә.

Мәгълүмат Ватаным Татарстан

Запись Коронавирус алга таба үсеш алачакмы? Экспертлар фаразы впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Бу палатада тагын өч хатын ята. Аларның сынган аякларын, гер асып, тарттырып куйганнар, ыңгырашалар. Берсен исерек ире күтәрмәдән төртеп төшергән. Табибларга таеп егылдым дисә дә, алар юкта күзләрендәге яшьләрен тыя алмый, юньсез холыклы тормыш иптәшенә үпкәләп елый иде ул. Икенчесе хирургия бүлегендә караватына беркетелгән килеш бер айдан артык ята икән, йокы аралаш онытылып китеп, аягының сөягенә үтәдән-үтә кертелгән тимерне тартып алырга тели, аннан авыртудан кычкырып уяна. Өченчесе – чуаш әбие. Кызы көн дә килеп, юындырып, ашатып китә. Әмма әбиебез бертуктаусыз зарлана.

Картәнием, сызлануларын эчкә яшереп: “Балам, ят, ял итеп ал”, – дип, мине кайгырта. Икебезгә бер карават. Яралы аягына ялгыш та кагылмаска тырышып, тездән өстә киселгән аягының очына ана карынындагы нарасый бала кебек бөгәрләнәм. Күз йомыла, әмма йоклап булмый. Бүлмәдәге ис, тынчу һава, янымдагыларның сызланулары, авыртынулары йөрәк аша үтә, күңел болгана…

Таң алдыннан авыртуны баса торган укол кадагач, картәнием оеп китте, аның аяк очында утырган килеш мин дә бер мизгелгә онытылып алдым. Тәрәзә аша үткән кояш нурларының җылылыгын тоеп, күзләремне ачтым. Картәниемнең кулын тоттым, салкын… Тын алышын тыңлыйм, йоклый.

Шулвакыт дәваханә ишегалдындагы асфальт юлда таш арасыннан баш төрткән чәчәкләрне җыеп йөргән Оляга күзем төште. Картәниемне дәваханәгә алып килгән көнне мин аны беренче тапкыр күрдем. Ул әнисе белән табибка керергә чират көтеп утыра иде. Стена буена култык таяклары сөяп куелган. Чәче пеләшкә алынган, күзләре эчкә баткан, җил өрсә дә егылып китәргә торган бер аяксыз сабый баладан карашымны тиз генә читкә алып: “Бу малайда да шикәр чиреме икән?” – дип уйладым. Йөзендә нуры качкан анадан сорарга кыймадым.

Соңыннан гына мин аның малай түгел, ә Оля исемле кыз икәнен белдем. Аңа – нибары ун яшь. Яман шеш авыруы кечкенә кызның язмышын аямаган… Бандана сыман артка бәйләп, башына яулык бөркәнгәч, малайларча йөзендә кызларга гына хас сөйкемлелек, мөлаемлылык сизелә иде. Оля култык таякларына таянган килеш бер аягында чүгәләп утыра да, бер таягын җиргә куеп, чәчәккә сузыла. Аннан тагын култык таякларына таянып баса һәм таш арасыннан кояшка үрелгән икенче чәчәккә юл ала. Шулай чәчәкләрдән гөлләмә ясады ул. Бу мизгелдә аның йөзендә соклану, дөньяны, яшәүне ярату нуры балкый иде. Соңрак Оляның гөлләмәсе посттагы шәфкать туташының өстәлендә пәйда булды.

Кызчык тузганак чәчәкләрен анализ банкасына утыртып куйган иде. Тик төнгелеккә эшкә килгән санитарка: “Монысы тагын нинди чүп?!” – дигәндәй, аларны атып бәргән. Бу хәлләрдән соң Оляның үзе белән якыннан танышасым килде. Мин аның палатасына юл тоттым. Ачык күңелле, тормышны бар күңеле белән яраткан сабый белән бик җиңел аралашып киттек. “Миңа тиздән аяк ясыйлар һәм мин мәктәпкә укырга йөри алачакмын, – диде ул. – Биергә яратам… Ә үскәч табиб булам. Берсе дә, берсе дә чирләмәсен өчен, кешеләрне дәвалаячакмын”, – дип, балалар өчен чагу рәсемнәр белән эшләнгән, аңлаешлы телдә язылган зур медицина энциклопедиясен күрсәтте. Әнисе бүләк иткән икән. Нечкә генә бармаклары белән калын китапның әле бер битен, әле икенче битен ачып күрсәтте. Аннан: “Ә синең картәниеңә яңа аяк ясыйлармы?” – дип сорап куйды. Мин ни дип җавап бирергә дә белмәдем.

Чиренең никадәр куркыныч булуын төшенеп бетмәсә дә, өлкәннәр күтәрә алмаслык сызлануларга бирешмәгән кечкенә кызның яшәүгә булган өмете аклансын инде, дигән теләктә Оля белән саубуллаштым. Иртәгәсен картәниемне икенче дәваханәгә күчерделәр. Кызганычка каршы, бу кызчыкның бүгенге язмышы турында хәбәрдар түгелмен. Әмма язын чәчкә аткан тузганак күрсәм, аны исемә төшерәм. 2010 елны тузганаклар чәчәк аткан гүзәл мизгелдә без сөекле нәнәебезне соңгы юлга озаттык. Сары чәчкәләр сары сагыш булып күңелдә уелды…

Казан утлары 
Дилә МӨХӘРРӘМ-ХӘЙРЕТДИНОВА

Запись “Тездән өстә киселгән аягының очында ана карынындагы нарасый бала кебек бөгәрләндем…” [язмыш сынавы] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Яңгыр суының файдасы тидеме, кызның чәчләре куе, дулкынланып, озын булып үсте. Учка сыймый, ташып чыга. Егетләр аның толымына сокланып, яратып күз ата башлады. Җылы яңгыр астында үскән каен җиләге кебек өлгереп җитте ул. Мәктәпне тәмамлап, Казанга укырга керде. Шәһәрдә дә яңгыр астында йөрүен дәвам итте. Дөрес, дәрескә зонтик астында килсә дә, кайтканда аны ачмый иде. Үзе зонтик тоткан, үзе манма су булып юешләнгән кызга аптырап  та, көнләшеп тә карыйлар иде яныннан узучылар. Гомерен балалар укытуга багышларга теләгән Лилия, күрше авылга кайтып урнашты. Үз авылыннан ерак түгел, өч чакрым гына. Җәяүләп кенә йөрергә булды. Бәхеткә, сентябрь, октябрь коры, җылы килде. Рәхәтләнеп йөрде кыз. Иртүк торып кояш белән чыгып китә, кояш баеганда кайтып җитә. К

ышка таба, мәктәпкә яшь укытучы килде. Тарих белгече Ранил исемле егет чибәр иде. Укытучыга кызлар да, өлкән класстагы укучы кызлар да гашыйк булды. Ә Ранил Лилиядән күзләрен алмады. Егет район үзәгеннән килеп йөри, машиналы. Күп тапкырлар кызны өенә кайтарып куярга теләген белдерде. Тик Лилия ризалашмады, мәхәббәттән курыка иде ул. Китаптан гына укып белгән хиснең беркөнне үзенә дә килүен көтсә дә, курка иде. Яшь бит әле, өлгерер, янәсе…

Начар хәбәр көтмәгәндә килде. Гадәттәгечә, һәр елны укытучылар хастаханәдә тикшеренү үтә. Бар да әйбәт кебек иде. Әмма, табигать баласы, яңгыр кызы Лилиядә яман шеш таптылар. Кыз шәһәргә китте. Узгынчыдыр, ялгышлыктыр, дигән шеш, начар булып чыкты. Бу хәбәр барысына да аяз көнне яшен суккандай тәэсир итте, берәүнең дә ышанасы килмәде. Саф күңелле, чиста, самими, матур кызда шундый чир булсын әле!

Атна саен кан тапшыру, тикшеренү, юлда йөрү кызны талчыктырды, ябыктырды. Укытучылар, мәктәп, авыл халкы кызны ташламады, кулдан килгән кадәр акча җыеп, ярдәм итте. Бераздан сөенечле хәбәр килеп иреште: чирнең башлангыч вакыты, кичекмәстән операция ясатырга кирәк диделәр. Лилия бу мөмкинлекне ычкындырмаска тырышып, табибларга ышанды. Авырлыкларны кыз Ранил белән бергә күтәрде. Егет аның яныннан бер дә китмәде. Ачыктан-ачык яратам, сөям, дип йөрмәсә дә, күзләреннән, үз-үзен тотышыннан, игътибарыннан сөю ташып тора иде. Лилия дә аны читкә этәрмәде…

Операция озак барды, уңышлы үтте. Ниһаять, бар да артта калды. Лилия күзләрен ачканда, янындагыларны күреп, елап җибәрде. Табиб әле тагын дәвалау курслары кирәклеге турында әйткәч, күңелләре сүрелде. Бер айдан химия терапиягә килергә куштылар кызга. Һәр химиотерапиядән соң кыз ярты үлеп терелә иде. Бар да бетте, чирне җиңдек, дигәндә генә, беркөнне кыз чәчләрен тарап үрим, дисә, учлап чәчләре коела башлады. Кайчандыр, учка сыймаган чәчләре, бар кешене сокландырган чәчләре кызга хыянәт итте. Монысын тагын да авыр кичерде кыз. Бөтенләй пеләш калгач, башына яулык белән бәйләп йөри башлады. Көзгедән үзен күрәсе килмәде, алай гына түгел, берәүне дә күрергә теләмәде. Хәзер инде ул яңгырны күрәлмый, кайчандыр, яңгыр тәрәзәгә чиртә башлауга, урамга йөгергән кыз, хәзер яңгыр тавышын ишетмәс өчен юрганын башыннан каплый.

Беркөнне, хәл белергә дип дуслары килергә тиеш иде. Хәлен белешергә тиеш иде дуслары. Күрәсе килмәсә дә, кыз аларны каршы алырга җыенды. Капка ишеге ачылды. Ә аннан… чәчләрен пеләшкә алдырган егет-кызлар керә иде. Иң алда – пеләш Ранил. Үзләре көлә. Аларның кыяфәте, көлүләре Лилиягә дә йокты. Ничә айдан соң Лилия беренче тапкыр кычкырып көлде, аннары үксеп елап җибәрде. Бөтен авырлыклар, бөтен начар хәбәрләр, күңелсезлекләр юылып төште кебек. Дусларының аның хакына чәч алдырулары кызның күңелен айкады…

…Беренче ләйсән яңгыры ява бүген. Салкын кыштан соң беренче яңгыр. Үзе җылы, үзе көчле, бөтен пычракны юарга теләгәндәй ишә генә.

Тау битендә, көчле яңгырга карамый, чыланып беткән икәү җитәкләшеп, офыкка таба китеп бара. Егет – чем-кара бөдрә чәчле Ранил. Кыз – авырудан соң, коелып беткәннән соң тагын да куерак, тагын да матуррак булып үсеп чыккан чәчләрен җилкәләренә таратып салган Лилия иде…

Казан утлары
Гөлшат Дәүләтбаева
Фото: pinterest

Запись “Бар да бетте, чирне җиңдек, дигәндә, кызның учлап чәчләре коела башлады…” [язмыш сынавы] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Бер ел элек Галимҗан абыемның һинд хатын-кызлары кебек чибәр, абый исемен шулкадәр ягымлы, үзенә бер төрле итеп әйтә белүче, искиткеч уңган, тормыш йөген абый белән бергә тартучы Нәфисәбез, яман шеш белән чирләп, терелә алмыйча, мәңгелеккә күчте. 58 яшь кенә иде әле үзенә…

Нәфисәбез үлгәнгә нәкъ бер ел узгач, Мөнир абыемның алмадай түгәрәк, нурлы йөзле, искиткеч юмарт, әти-әниебезне 20 ел кадерләп тәрбияләп, соңгы юлга озаткан, кунакчыл, гадел, ак күңелле хатыны – Фәридәбездә кисәк нәкъ шундый чир килеп чыкты. Табиблар: “Вакытында килгәнсез, йөз ел яшәр әле”, – дигәннәр иде, әмма җиңгәбез бер ел да яши алмады. Чәчәк кебек хатынын терелтү өчен Мөнир абыем өйләрен сатып, алачыкта калырга да риза иде. Никадәр тырышып та, фәлән кадәр акчалар түгеп тә, кадерле туганыбызны хәзер котырып чәчәк атучы, халыкны кыручы яман чирдән йолып кала алмадык. Балалары, абыебыз, без – туганнар, хәсрәткә чумып калдык.

Сырхауханәдә йөргән кешеләр белә инде, анда киткән акча, анда беткән нервылар… Абыем, балалары ни сораса шуны үтәп, газапларын күтәрешеп һәрвакыт янында тордылар, яшәү өметен сүндермәскә тырыштылар. Фәридәдә әнием сабырлыклары бар иде. Хәле бик авыр булса да, “үләм инде мин” димәде. “Яшим әле, җәйләргә аякка басармын, бакчада яшелчә үстерермен”, – диде. Булмады… Аңа да 58 яшь иде.

Соңгы көннәрен яшәгәндә, абыема: “Әлфинурның тавышын ишетәсем килә”, – дигән, ике тапкыр чылтыратты. Тавышы колагымда әле дә яңгырый… “Җиңгиләремнең гомерен саклап калчы?” – дип, Ходайга елап-елап ялварсам да, тәкъдиргә язылганы үтәлде шул.

Кайгы моның белән генә бетмәгән икән әле. Гаиләдәге иң олы туганыбыз, Рәшит абыемның шулай ук Нәфисә исемле хатыны минем кебек янгыннан саклау хезмәтендә озак еллар эшләп, пенсиягә чыккан иде. 20 ел полиартрит, кан басымы чирләреннән җәфаланды, сулышы кыса иде. Ирем белән РКБга барыр алдыннан, хәлләрен белеп китим әле дип, 15 апрель көнне шушы олы абыйларга бардым. “Нәфисә белән Фәридәне төштә күрдем, – диде Нәфисә апа. – Ап-ак ромашкалы болында йөриләр, башларына тәкыя үреп кигәннәр, монда шундый рәхәт, безнең янга кил диделәр”. 16 апрельдә без Казанга киттек, ә 17 апрельдә шушы Нәфисә апабызның да үлде дигән хәбәре килде. 17 апрель – совет чорында Янгыннан саклаучылар көне иде һәм Нәфисә апа гомере буе бары шул көнне генә һөнәри бәйрәме дип санады. Кирәк бит, нәкъ шул көнне гомере өзелде. Фәридәбезнең кырыгы узган гына иде әле. Аңымны җуям дип торам… Йә, Алла, әллә нәселебезне кырау сукты инде!..

Бер-беребез өчен өзелеп торган туганнар бит без! Арада көнләшү, күпсенү дигән нәрсәнең әсәре дә булмады.

“Абый-энеләрнең хатыннарын да шулкадәр яратып буламыни?” – дип гаҗәпләнүчеләр табылыр. Була икән. Без биш туган. Дүрт абыемның хатыннары миңа үз апаларым кебек. Биш гаилә бергә укмашып, кайгыларны күтәрешеп, шатлыкларны уртаклашып, туганлык кадерен белеп, бер-беребезне санлап, саклап яшәдек, шулай яшибез. Балаларыбызның да туганлык җепләрен һичкайчан өзмәүләрен телибез, шуңа өйрәтәбез. Яман чир ябышкан туганнарыбызга акчалата да, рухи яктан да ярдәмләшеп тордык, хәлләрен ничекләр генә җиңеләйтергә соң дип өзгәләндек.

Минем үз тормышым да җиңелләрдән түгел. Иремне яшәтү өчен инде 14 ел көрәшәм. Җитди чирләүче Нәфисәне, Фәридәне күреп, соңгы тапкыр кысып кочаклап, нурлы йөзләреннән үбеп калу өчен иремнең яраларын тизрәк төзәтим дип, өч ай көне-төне бәйләгән идем – бик нык тәрбиягә мохтаҗ авыруны кешегә озакка калдырып китеп булмый бит. Мин киленнәребезне күреп килгән арада иремне күршеләрем (зур рәхмәт аларга) карап торган иде…

Ахирәткә дә яхшы кешеләр кирәктер шул. Якты җанлы, мәрхәмәтле туганнарыбыздан якты эзләр, җылы хисләр калды. Авыр туфраклары җиңел, рухлары шат булсын иде.

Ә галимнәр яман чирдән дәва уйлап тапсыннар иде инде! Шушы чир япь-яшь гомерләрне өзмәсен иде!

Татарстан яшьләре
Әлфинур ГАЛИЕВА. Азнакай.

Запись “Хәле бик авыр булса да: “Яшим әле”, – диде. Булмады… “[гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..