Казанда кавын һәм карбыз сезоны әле башланмаган, тик кибетләрдә аларны мул итеп саталар. Химия институтының аналитик химия кафедрасы профессоры Герман Будников сайлап алганда нәрсәгә игътибар итәргә кирәклеге турында сөйләде.

– Карбыз һәм кавыннарны сатып алу өчен иң кулай вакыт-август уртасы. Махсус билгеләнгән сату нокталарына өстенлек бирергә кирәк, тиешле документлар булуга, санитар-гигиена нормаларын үтәүгә игътибар итәргә кирәк, – диде Будников.

Профессор сүзләренчә, карбызның файдасы аның көчле сидек куу, үт ялкынсынуына каршы, температура төшерә торган,  һәм гомумкөчне ныгыта торган үзлекләргә ия. Карбызд булган тимер, калий, натрий, фосфор, магний тозлары кан әйләнеше, ашкайнату, йөрәк-кан тамырлары системасы, эчке секреция бизләре эшчәнлегенә яхшы йогынты ясый. Карбыз аз кан, йөрәк-кан тамырлары системасы авырулары, бавыр авырулары, үт куыгының ташлары һәм сидек чыгару юллары вакытында дәвалауда кулланалар.

Ә кавынга килгәндә, ул шикәр, А (каротин), С (аскорбин кислотасы) һәм P витаминнары, фолий кислотасы, майлары, тимер тозлары, калий, натрий, клетчаткага бай.

• Карбыз сайлаганда аның ничек “җырлавына” игътибар итәргә кирәк. . Моннан тыш, җимешнең өлгергәнлеген аның сабгын карап белеп була. Алар коры булырга тиеш. Дөрес саклау һәм температура булганда яхшы карбыз декабрьгә кадәр сакланырга мөмкин, – дип өстәде профессор.

Чыганак: kazanfirst.ru

Запись КФУ профессоры карбыз һәм кавынны ничек сайларга кирәклеге турында сөйләде впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Чыганак: Ватаным Татарстан

Запись Карбызны ничек дөрес сайларга? впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Чыганак: Интертат

Запись Бакчачы киңәшләре: помидор яфраклары ник саргая, карбыз-кавынны ничек үстерергә? впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

«ҮСМӘС ИНДЕ БОЛАР, ДИСӘМ ДӘ…»

Гөлфирә апа 40 елга якын сыер савучы булып эшләгән, ире белән бергәләшеп чөкердәшеп яшәгән көннәре. Аларның кавышуы да үзенчәлекле булган – армиядән көтеп алган, ун ел очрашканнан соң гына өйләнешкәннәр. Гөлләр, чәчәкләр ярата, тәрәзә төпләрен тутырып яран гөлләр үстерә. Авылдашларыннан күреп кызыккан да, дүрт ел элек беренче мәртәбә карбыз утыртып караган. Бездә карбыз уңышы бәрәңгенеке кадәр үк булмый инде – үзләренә татып карау өчен генә җитәрлек үскән моңа кадәр. Ә менә быелгы уңышы шаккаттырган – ун төптән утыз данә карбыз алган. Әле җитмәсә берсе үскән вакытта ук бизәкләнә башлаган.

– Мин аларның астына, черемәсен дип, ком салып чыгам. Карбызның бер асты сарырак була бит. Шуңа саргая гынадыр дип белгән идем башта. Олы кешенең күзләре бер хәлчә – үзегез беләсез. Җыеп алыр вакыт җиткәч игътибар белән карадым, ул сары өлешләре бизәк икән. Күршегә Казаннан Мөхәммәдиядә эшләгән ханым кайтты, аңа да, үземнең өлкән апама да бу бизәкләрне күрсәттем, «Болар борынгы дини бизәкләрне хәтерләтә», – диделәр. Моңа кадәр дә мондый могҗизалы хәл булган иде – тавыкларым берничә мәртәбә «Аллаһ» сүзе язылган йомыркалар салды, – дип сөйли Гөлфирә Кадыйрова.

Сәер карбызның рәсемен «Инстаграм» социаль челтәренә урнаштырган булган әңгәмәдәшем. Ләкин күпләр моның үзеннән-үзе пәйда булган бизәкләр булуына ышанмаган.

– Кайсы: «Үзең ясагансың», – ди, икенче берсе әкәм-төкәмгә сылтый, берәүләр: «Бизәкле чүпрәк өстендә үскәндер бу карбызың, шуннан йоккандыр», – диләр. Чүпрәкләр өстендә үстермәдем инде, суыклар булгач берничә виноград яфрагы каплап торган идем, аны да берничә көннән алып аттым, үзем шушылай бизәк ясап утыраммы, йә? Кешеләр ышанмыйлар үзе шушылай булганга. Үзем дә кайдан килеп чыкканын белмим, Аллаһы Тәгаләнең бер могҗизасы дип уйлыйм. Бу бизәкләр бөтен карбызда да юк, бары тик берсендә генә, иң олысында – 5 килограммлысында. Әле аның да биш килограмм булуы могҗиза, бу сорты буенча зур була торган карбыз да түгел иде.

Кадыйровлар гаиләсе

– Карбызның уңышы яхшы булды дидегез, аерым бер шартларда үстермәгән идегезме аларны?

– Бернинди тәрбия дә булмады, карбыз җылы яратканга, аны кояшлырак урынга утырттым да, вакытында су сиптем. Бөтен булган шартлары шул. Җирләрне ашламалап тормадым. Ризык булса, тешеңне сындырып керә икән, мин ул салкыннардан соң карбыз булыр дип, бөтенләй дә уйламаган идем, – ди әңгәмәдәшем.

Уңышы күп булгач, үзе әйтмешли, инде гаиләләре белән карбыз ашап туйгач, күршеләре белән дә бүлешкәннәр. Бизәкле карбызны исә ашап кына калмаганнар, Гөлфирә апа төшләрен дә алып калган – аны туганнары белән дә бүлешеп, алдагы елларда утыртачакбыз, дип сөйли. Тәме буенча бу бизәкле карбыз калганнарына караганда да татлырак булган. Башкаларыннан аермалы буларак, артык төшле дә түгел, ди.

– Эчен ашасак та, кабыгын суыткычта саклап торам әле, соңыннан да ташламам инде, берәр ничек киптереп сакларга кирәк булыр. «Аллаһ» дип язылган йомыркаларның да эчен агызып, кабыкларын саклап куйдым. Өч тапкыр салдылар инде андый йомырканы. Бу дини могҗизаларны – безгә Аллаһның бер билгесе дип саныйм,

Алалһы Тәгалә саулык, тигезлек бирсен, бала хәсрәте бирмәсен дип телим.

Бизәкле карбызларга бөтен авыл халкы шаккаткан

ГИГАНТ КАБАКЛАР ҮСКӘН

Гөлфирә апа Кадыйрова белән сөйләшкән вакытта, кисәк кенә сорап куйды: «Ә сез безнең авылдагы Фәридә белән Илдар Шәвәлиевларның кабакларын күрдегезме соң әле?!».

Бактың исә, Шәвәлиевлар бакчасында гигант кабаклар үскән икән. Берсенең мәсәлән, озынлыгы 60 сантиметр булган, авырлыгы 12 килограммга якын. Тышкы кыяфәте буенча кабак түгел, ташкабакны хәтерләтә алар. Эче исә пешергән вакытта кызыл төскә керә ди.

Фәридә һәм Илдар Шәвәлиевлар гигант кабаклар үстергән

– Сортының исемен белмим, кешедән алган орлыклар гына бу. Ләкин шунысы бар – Таҗикстан, Үзбәкстан якларыннан килгән кабаклар түгелме икән бу, дип шикләнәм. Ник дигәндә, күптән түгел берничә үзбәк килгән иде, аларга шушы кабакны ашатып карагач, «Безнең якта гел мондый кабак кына ашыйлар ул», – дип сөйләделәр. Бу кабакның орлыклары башында гына була, калган җирләре – йомшагы, – дип сөйли Фәридә ханым.

Кабакларын авыл клубындагы уңыш бәйрәменә күргәзмәгә куйган булган, хәзер инде төсләре үзгәргән, саргайганнар, аларны бәлешкә, кабартмаларга тотарга уйлый хуҗабикә. Шулай ук, ит белән бәрәңгеле ризыкларга да кабак кушып җибәрә икән.

– Аеруча тары белән кабак кабартмаларын яратам. Ул кабартмаларны майда йөздереп пешермисең – духовка мичендә пешәләр. Камырын басу өчен бер стакан сөт, бер стакан көнбагыш мае, бер стакан су һәм бер аш кашыгы майонез алам, камыр басам, эченә эчлек: бүрттерелгән тары ярмасы яки дөге, кыргычтан уылган кабак, бераз шикәр комы, бераз тоз, әзрәк сыер мае кушып ясыйм анысын. Бик тәмле була, – дип сөйли Фәридә ханым.

Дөресен әйткәндә, әле кабакларын нәрсә эшләтеп, ничек кулланып бетерәчәге турында уйларга бик вакыты да юк икән. Быел мең баш бройлер чебие алып үстергәннәр. Хәзер өмәләре башланган – бер тотынганда сиксәнешәр чеби суеп, шуны чистартып, мәш киләләр икән.

– Тагын 800 чеби калды әле, теләсәгез сез дә килегез өмәгә, дип чакырып калды Фәридә апа.

Кече Елгада яшәүчеләр менә шулай көзге уңышка хәйран калган. Гигант кабаклар да, серле карбызлар да – барысы да бәрәкәтле ризык булсын, дип телиләр. Шунысы да кызык – киләсе елга Гөлфирә ханым бизәкле карбызларның орлыгын утыртачак бит. Алардан үстергән карбызлар да шундый ук бизәкле булыр микән?

Айгөл ЗАКИРОВА

Казан – Лаеш – Казан

Чыганак һәм фото: Безнең гәҗит

Запись Могҗиза: Лаештан Гөлфирә апаның тавыклары “Аллаһ” сүзе язылган йомыркалар сала, карбызлары да бизәкле впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Бу көннәрдә Россельхознадзор белгечләре базар, кибетләрдәге кар­бызларны тикшерә. Әлеге яшел­чә белән күпләп сату итүчеләр үз­ләре дә тикшертү өчен махсус алып килә икән. Чөнки рөхсәт ителмәгән ризык саткан өчен аларга җәза да каралган. Әйтүләренчә, кавын-кар­бызлар куркыныч түгел, аларны ашарга була, кеше сәламәтлеге өчен зыяны юк. Шикләнүчеләр Казандагы Родина урамы, 25 нче йорт адресы буенча урнашкан лабора­ториягә үзләре дә алып килә ала. Белгечләр нитрат, нитритлар тиешле күләм­дәме, түгелме икәнлеген шунда ук ачыклап бирәчәк.

– Әлегә базарларда читтән кер­телгән карбызлар сатыла. Россия­нең көньяк өлешендә өлгергән карбызлар ил халкына җитәрлек дәрә­җәдә күп түгел. Гадәттә, бу чорда Казахстан, Таҗикстан якларыннан килә, – ди Россельхознадзор идарә­сенең ашлык сыйфаты һәм орлык контроле өлкәсендә фитосанитария күзәтчелеге бүлеге дәүләт инспекторы Миләүшә Кадыйрова.

Ничек сайларга? Кавын-кар­быз сатып алганда аның тышкы кыя­фәтенә игътибар итәргә кирәк. Әгәр дә анда таплар икән, мондый карбызда бактерияләр үрчергә мөм­кин. Андый яшелчәне (галимнәр шулай ди) алган очракта кеше организмына зыян килү куркынычы арта. Моннан тыш кабыгының төсен карарга киңәш ителә. Сырлары беленеп торырга, юылган, төсен үзгәрт­кән кебек булырга тиеш түгел. Бу – аның яхшы сыйфатлы булуын дә­лилләүче билге. “Корт алманы ашый икән, димәк, ул – сыйфатлы җимеш, дигән гыйбарә бар. Карбыз сайлаганда да шулай. Әгәр дә анда бал корты нектар алу максаты белән эз калдырган икән, бу сыйфатлы карбыз дигәнне белдерә”, – ди Миләү­шә Кадыйрова. Ир-ат яки хатын-кыз җенесеннән булган чәчәкләр барлыгы күпләргә мәгъ­лүм. Күпләр нәкъ менә “кыз” карбызга өстенлек бирә. Мондый карбызларның “кендеге” зуррак, ә “малай”ныкы кеч­кенә­рәк, кабарыбрак тора. Әйтү­ләренчә, “кыз”лар баллырак була.

Күпме яткан? Карбызның җир­дә яткан өлеше кояш төшмәгән­лектән ак булып тора. Әгәр дә бу урын аксыл булып тора икән, димәк, ул җирдә озак ятмаган, аны тиз өзеп алганнар. Ә менә саргылт яки соргылт төс кергәне җирдә озак яткан, инде өлгергән булуын аңлата.

Карбыз “койрыгы”. Күпләр, карбызның өзеп алынган сабагы корыган булырга тиеш, ди. Ләкин яшелчәне өзеп алганнан соң ул өч көн эчендә кибәргә мөмкин. Бу вакытта ул сабактан үзе өзелгәнме, өзеп алганнармы икәнлегенә игътибар итәргә киңәш ителә. Үзе өзелгәннәр нык өлгергән, ә менә пычак белән кисеп алынган булса уйланырга кирәк. Тик моңа карап кына начар яки тәмсез дип әйтеп булмый, араларында өлгергәннәре дә күп була.

Каян алырга? Карбыз күләгәле, өсте ябулы урында сакланырга тиеш. Моннан тыш ул җирдә ятмаска, 15 см булса да күтәртелгән урында булуы шарт. Җирдә яткан очракта ул чери башлый, төрле авырулар барлыкка килергә мөмкин. Кай­берәүләр зур карбызны урталай бүлеп алу ягында. Ләкин бу вакытта яшелчәдә бактерияләр хасил булу куркынычы арта. Урамда сатыла торган урыннардан ярдырып алу дөрес түгел. Бары тик тиешле температура саклана торган сәүдә урыннарыннан гына алыгыз.

Исен тою. Бөтен таләпләрне үтәп алып кайткан карбызны ярып җибәрүгә аннан күңелегезгә хуш килми торган ис сизелә икән, бел­гечләр ашамаска киңәш итә. Нәрсә генә әйтмәсеннәр, өлгергән карбыз күзәнәкле, көпшәклерәк була. Аннан тәмле ис бөркелә.

Ак җепселләр. Карбыздагы ак җепселләр нитрат булуын аңлата. Күпләр шулай дип уйлый. Әлеге җепселләр нинди сорт булуына бәйле икән. Кайбер сортларда ул күбрәк, икенчеләрендә бөтенләй булмаска мөмкин.

Нитрат үлчәгечләр белән эш итү дөресме? Бүген үз сәламәт­леге турында кайгыртучы күпләр яшелчә­ләрдә нитрат күләмен ачык­­лау максатыннан ризыкны үзе тикшереп ала башлады. Мондый җайланмага ышаныргамы? “Махсуслашкан ки­бетләрдән алын­­ган җайланмаларга ышанырга була. Әмма аларда да 1-2 процент ялгышу дигән нәрсә бар. Бу хакта аның сертификатында язылган булырга тиеш. Дөрес күрсәтә икән, ышанырга була”, – ди Миләүшә Кадыйрова.

Күкчә бакчасында

Теләче районының Күкчә авылында карбыз-кавын өлгергән инде. Лилия Гайнуллина менә ничә еллар бакчасында көньяк яшелчәләрен үс­терә. Инде тәмам остарып җиткән. Төрле сортлар белән тәҗрибә үткәреп караган. Тайландтан алып кайткан тиз өлгерә торганнарын үстерә башлаган.

– Без карбызны сатып алмыйбыз, үзебезгә җитәрлек итеп үстерәбез, туганнарга-дусларга да өлеш чыгарабыз. Карбызның сары эчлесенә, кавынның тышы ак, эче кызгылтына өстенлек бирәбез, – ди ул.
Лилия карбызны алганда аңа суккалап карарга кирәклеген әйтә. Аннан үзгә бер тавыш ишетелергә тиеш икән. “Тик аны бөтен кеше дә тоя алмый. Минем баян буенча музыкаль белемем бар. Музыканы тойган кеше аны яхшы чамалый. Безнең бакчада үскән карбызларга катырак суксаң, ярылып китәләр. Кибетләрдә сатыла торганы сугудан гына ярылмый анысы, аларның кабыклары каты. Кайберәүләр, сабагына карарга кирәк, ди. Әмма бу дөрес түгел, алар ерактан килә, килеп җиткәнче сабагы корырга да өлгерә”, – ди бакчачы.

Лилия Нурмөхәммәтова, Ватаным Татарстан

Запись Теләчедә карбыз үстерүчеләр аны дөрес сайларга өйрәтә впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

 Кирәк булачак: 1 кг карбыз кабыгына, 1,5 кг шикәр комы.

 Карбызны телемнәргә бүлгәч, сулы кызыл эчен кисеп алып куялар. Кабыгын юка гына әрчеп, саргыл-ак өлешен урман чикләвеге кадәр шакмаклап турыйлар, 2-3 минут суда кайнаталар. Йомшара башлагач, иләк аша сөзәләр. Бу вакытта аның ачы тәме бетә, татлы сыекча да карбызга әйбәт сеңә.

Аннары аерым савытта шикәр комы кайнаталар,куереп җиткәч, аңа сөзелгән карбызны өстәп, тагын тиз генә кайнатып алалар.

Варенье кайнаганда лимон яки лимон кислотасы салсаң, тагын да әйбәтрәк була. Әзер вареньены кайнар килеш пыяла савытларга тутырып куялар.

Карбыз исе һәм тәме күбрәк килсен өчен, бераз гына карбызның төшсез кызыл эчен дә салырга мөмкин.

Чәйләрегез тәмле булсын!

Татар халык ашлары

Запись Карбыз вареньесы рецепты впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..