View this post on Instagram

A post shared by ТАТАР ТУДЕЙ / ТАТАР БҮГЕН (@tatar_today_116)

– Искә төшергәнегез өчен, догаларыгыз өчен мең рәхмәт. Әнигә дип, таш эзләгәндә, “Әйдә матурракны, зурракны куябыз, хәзер ниндиләре генә юк” – дигән идем Лилия апага.
“Кирәкми, әтигә әни ташны үзе ошатып сайлаган иде, аерылып тормасыннар икесе дә бер булсыннар, парлы булсын”, – диде.

“Кыр казлары артыннан” дип, әнинең почергы белән язылган, ди Татарстанның атказанган артисткасы Ләйсән Мәхмүтова @laismaxm

Исламия һәм Хәлил Мәхмүтовлар Самосырово мөселман зиратына җирләнгән.

Запись Ләйсән Мәхмүтова: “Әти-әни рухлары шат, тыныч булсыннар” впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Үзем турындагы бу язма — минем турыда гына түгел. Мондый кичерешләр башкаларның да күңелендә бар. Алар минем хисләр белән ни дәрәҗәдә туры килә, анысы билгесез. Бу дөньяда һәр кеше үзенчә уйлый, үзенчә хисләнә, үзенчә яши. Шулай да хисләр бер үк: Ярату, Сагыну, Нәфрәт…

Хисләр төсләр сыман. Җиде төстәге буяуларны төрле микъдарда бер-берсенә кушып, бик күптөрле төсләр ясап була. Хисләр дә шулай. Хисләр коесыннан алып, бер-берсе белән кушылган тойгылар кемнең күңелендә нинди хис-төс тудыра – аны күреп бетереп булмый. Ул төсләр-хисләр вакыт-вакыт үзгәреп тә тора бит. Әйтик, Ярату да җанда мең төсмергә кереп төрләнә. Беренче тойгы – ак кар, зәңгәр хыял, алсу офык. Акыллы ярату – сабыр җәй. Сагышлы ярату – әбиләр чуагы. Нәфрәтле ярату – яңгыр-карлы, аклы-каралы көзләр соңы…
Сагышның да, шатлыкның да шулай ук мең төсмере бар. Якты сагыш, әрнүле сагыш, шатлыклы сагыш, ачы сагыш… Әйе, төрләнә хисләр. Ләкин минем җанда инде мәңге дә үзгәрмәс бер хис бар. Ул — Ялгызлык.

Бу халәткә төрле кеше төрлечә килеп җитәдер. Кайберәүләр, ихтимал, килеп тә җитмиләрдер. Хисләр рәтендәге иң тәүге кое булса да, күпләр аңа иң соңыннан әйләнеп кайта бугай. Дөрес, гомернең төрле чорында ул кое янына тукталгалыйбыз, ләкин төбенә карамый гына, сулы өстен генә чайпалдырып алабыз. Башка коелардан чумырып алган тойгыларга кушар өчен генә. Ярату хисебезгә (ул җавапсыз булса), сагышыбызга, сирәк, бик сирәк шатлыкларыбызга да. Төбенә төшкәнчегә кадәр үк мин дә ул кое тирәсен ураштыргаладым. Бервакыт, хәтта шактый тирәнгә үк карадым. Ләкин коеның төпкелен мин Таулы Алтай хастаханәсенең реанимация бүлмәсендә, бу дөньядан күчеп баручы, җаннарымнан артык сөйгән ирем — Илдарым янында бер чарасыз басып торганда күрдем… Һәм аңладым.

Минем Илдарым, бәгырем, бердәнберем, газиз баламның әтисе, Ялгызымны калдырып, Ялгызы китеп бара!.. Йа Ходам! Ансыз яшәү, ансыз тормыш, ансыз гомер миңа нәрсәгә?! Ничекләр үз гомеремне, һич югы, гомеремнең бер өлешен аңа бирергә соң? Җанымда һәм аңымда берөзлексез бәргәләнгән шушы сорауга моннан бер ел элек кенә үзем Илдарыма тукып торган: “Кеше гомерен кеше яшәми”, — дигән сүзләрем кушыла. Кеше гомерен кеше яшәми, яшәми, яшәми…

Кунакханәнең котсыз бүлмәсендә төш белән өн арасында бәргәләнәм. Үзем йоклый алмыйм. Үзем йоклыйм төсле. Йоклыйм бугай, авыр төш күрәм бугай мин. Юк, төш кенә түгел, саташу бу, саташу. Уянырга, уянырга, уянырга!

Бу хәлләр өн була алмый! Мин ниндидер чит шәһәр кунакханәсендә ятам. Илдарым яшәү белән үлем арасында бәргәләнә… Уянырга! Мин, үз-үземне бу авыр саташудан кот-карырга, уятырга теләп, үземне бар хәлемә кысып кочаклап, беләкләремне чеметәм…

Таң сызылганда кап-кара янган беләкләргә күзем төшә дә, үткән төннең дә, сызылып килүче таңның да төш түгеллеге аңга җитеп, җан сулкылдый. Тәрәзәдән очып кергән ак күбәләк кунар урын тапмый бөтерелә. Юкка кермәгән бит ул монда!

— Улым, балам, җаным, синме бу? Зинһар өчен җибәр әтиеңне! — Мин күбәләккә ялварам. — Ул безгә бик кирәк. Айсылу апаңа кирәк. Аңа бит әле биш кенә яшь. Мин бит аңа, әтиеңне алып кайтам, дип киттем. Мин аның өметен алдый алмыйм бит…  Улым, әйт әтиеңә, кайт җиргә, диген. Сине анда көтәләр, яраталар, синсез анда яши алмыйлар, диген. Балам! Син бит сабыем, урының оҗмахтадыр. Гомер — мизгел. Озакламый килербез яныңа.
Тик хәзергә кире кайтар әтиеңне…
Балам!    

Мин Күбәләккә ялварам. Ә хәтер төпкелемдә… Февраль ахыры. Кояшның, язга карап, елмая башлаган көннәре. Кешеләр дә озак, салкын кыштан соң ачылып, яктырып, сөенеп йөриләр. Әле ярты сәгать элек кенә мин дә, ниндидер язгы бер өмет белән яктырып, дөньяның матурлыгын беренче кат күргәндәй сокланып, шушы юлдан ДРКБга атлый идем. Инде күз яшьләремә буылып, кире кайтып барам. Йөрәгем өзелә-өзелә… Яз. Якты. Тамчылар тама. Кешеләр көлешә. Ә минем җанымда — тәмуг. Ник көләсез сез, кешеләр?! Анда бит минем балам үлә! Ә мине аның янына да кертмәделәр. Җаным кычкыра: “Кешеләр! Ярдәм итегез! Коткарыгыз!..” Үзем сүзсез генә, яшьләремә чыланып барам да барам… Дөньяның миндә гаме юк. Дөнья язга ашыга. Кешеләр, машиналар, вакытлар агышына каршы Ялгызым барам. Яшәү дигән дөнья агышына каршы, җанына Үлем дигән кара кайгыны салып атлаучы бу Ананы — үземне хәзер дә күргәндәй булам мин. Ул вакытта җанның әрнүен үзенә алырга теләп, күкрәгенә кыскан кочак бар иде шул әле. Мин шул кочакка кайтып сыенмакчы гына Ялгыз идем.

Юк, алай түгел. Ул Ялгызлык җаннан китмәде. Бары шундый ук икенче бер Олы Ялгызлык белән бер кочак булып берләште алар ул чакта.

Инде ул да Ялгызы үлем белән көрәшә…

Иртән хастаханәгә килүемә, табиблар миңа күтәрелеп карамаска тырышып кына кичәге сүзләрне кабатлыйлар: “Өмет юк!” Юк! Алар белми! Минем Илдарым бит ул. Ул үлә алмый. Алар бит минем Илдарымның кем икәнен, нинди икәнен белмиләр әле. Минем аны коткарачагымны аңламыйлар. Минем яратуымның аны терелтәчәгенә ышанмыйлар. Табиблар “юк”, дигән саен, мин үҗәтләнәм. Сораша, белешә торгач, таулар арасында ялгызы гына яшәп ятучы медитатор барлыгын белдем. (Инде бу тирәдәге күрә-зәче-багучыларны йөреп чыккан идек.)

Бардым мин аның янына. Ике перевал аша, мең газап белән бардым.
Алтай тауларының илаһи һәм кыргый серлелегенә бер сокланып, бер нәфрәтләнеп карап йөрдем. Бу карт таулар: “Кил, рәхәтләнеп йөр, миндә бернинди куркыныч юк”, — дип, йомшак дәшеп, алдыйлар төсле тоелды миңа. Ерактан ук “Кем — кемне?” дип, көч сынашырга чакырып торган кырыс, ачык яшь Тянь-Шань тауларыннан үзгә болар, үзгә. Без аңлап җитә алмас сер туплаган бу таулар белән күңелемнән бәхәсләшеп, аларны гаепләп һәм аклап бардым. Илдарымны алдап ашкындырган Ак Тау (Белуха) кайсы икән дип, аны күрергә өметләнеп, ялварыр гозерем, әйтер сүзләремне күңелемнән кабатлап бардым.

— И Ак Тау! Сине бит “Изге Тау”, диләр. Әйт, син изгеләрнең җанын үзеңә җыясыңмы? Нигә, нигә минем Илдарымның җанын күкләргә ашырмак булдың? Ул бит монда — җирдә безгә кирәк әле. Әллә кеше аңы барып җитә алмас Бөек Сер бармы монда? Безнең төрки кавемнең туган җирләре диләр бит бу Алтай тауларын. Без шушыннан дөньяга таралганбыз. Илдарымның нәкъ менә бирегә килеп, һәлакәткә юлыгуында берәр мәгънә бармы? Әллә син аны үзең чакырып алдыңмы, Ак Тау?..
Ике ел элек Тянь-Шань тауларында Илдар белән булган сәер хәл искә төште.

Мин Наил белән авырлы идем. Илдар тауларга китте. Шунда ул связкадан ычкынган һәм Ходайның рәхмәте белән генә ледоруб белән кечкенә генә ташка эләгеп кала алган. Иптәшләре коткарганчы шулай асылынып торган. Бу хакта ул миңа Наил үлгәннән соң гына сөйләде. Ачынып сөйләде.

— Шунда эленеп торганда исеп үткән җил колагыма: “Сиңа әле иртәрәк…” — дип пышылдап китте, — диде.

Шуннан ниндидер бик сәер нәтиҗә ясады: әгәр мин шунда үлсәм, Наил исән калыр иде.

Мин аңа гел: “Кеше гомерен кеше яшәми, һәркемнең гомере үзенә генә бирелә”, — дип әйтә тордым.

Инде шушы сүзләремә каршы килеп, үз гомеремне Илдарыма бирер ысул эзлим. Эзлим. Чөнки мин могҗизага ышанам. Минем моңа ышаныр сәбәпләрем бар.

Илдарым кабат тауларга җыенганын белгәч, мин гомеремдә беренче кат аңа каршы килдем: “Барма, куркам мин”, — дидем. Барысы да күңелемә шом салып, уң иңемә килеп кунган гаҗәеп зур кара күбәләктән башланды. Табигатьтә андый күбәләкне башка беркайчан да очратканым булмады. Мин шул көннән бер сәбәпсез эчемнән туңып-калтырап авырып яттым. Температурам 37,2 дән төшмәде. Аннан соң, төшемә кереп, котымны алган кара мәче өнемдә каршыма сикереп чыкты. Илдарым тауларга китәсе көнне өйдә бөтен сәгатьләр туктап калды (Һәм ул сәгатьләр күпме генә рәтләсәм дә, яңадан йөреп китә алмады)…
Очлы түбәле түгәрәк йортны күргәч, күңелгә җылы кереп китте. Менә килеп чыгар бер карт дип көтеп торганда, каршымда миннән дә яшьрәк ир-ат пәйда булды. Хәлне аңлатып бирдем. Ул бик җентекләп сорашты. “Комадан чыгара алам, ләкин аның файдасы булмаячак”, — диде.
Әйләнеп кайтканда мине Барнаулдан махсус килгән табиблар көтеп торалар иде. Алар миңа таулар арасында калган медитаторның сүзләрен кабатладылар, тик комадан чыгару турында гына бер сүз дә әйтмәделәр.

Шау-шулы тормыштан аерылып, таулар арасында яшәп яткан ул егетнең Ялгызлыгында да ниндидер кодрәт бар төсле тоелды миңа.

Ул кодрәт — Аныкы. Инде миңа үз кодрәтемә генә өметләнергә калды. Мин, мин генә коткарырга тиеш Илдарымны! Бер генә минутка булса да күзләрен ачтыра алдым бит. Инәлеп, өзелеп, җан авазым белән: “Илдарым, бәгырем, уян! Мин сине бик яратам! Син безгә бик кирәк. Кызың көтә, әниең көтә, туганнарың көтә, дусларың көтә… Калдырма безне, уян…” — диюемә, күзен ачып карады бит.

Тик… Бу караш бәхилләшү булган икән.
Ялгызлыгым белән Ялгызымны калдырып китте Илдарым. Үзе дөньяга философларча карап яшәгәнгәме, мине дә шундый фәлсәфи уйларга төреп, китеп барды.

Бөек Ялгызлык. Ялгыз киләбез, ялгыз китәбез бу дөньядан. Ходай безне — Адәм балаларын (табигатьтәге һәр тереклекне) үзенә тиң итеп — Ялгыз итеп яраткан икән. Аплаһ бер! Ул да Ялгыз. Шул ук вакытта Ул безнең Ялгызлыгыбыз янәшәсендә — безнең җанда. Адәм баласы Ялгыз. Тик япа-ялгыз түгел!

Казан.

Запись «Минем Илдарым, газиз баламның әтисе, ялгызымны калдырып, ялгызы китеп бара!.. » впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Баксаң, әтиләре көнләшүдән әниләрен гел кыйнап торган икән. Кемнән көнләгән ул хатынын, белмәссең. Югыйсә, Закирә апаның өйдән ары беркая диярлек чыкканы да, чыгып йөрергә вакыты да булмагандыр. Ни өчен дигәндә, өй тулы бала-чага, андагы тавык та чүпләп бетерә алмастай эш белән кая да булса йөрергә вакыты калды микән аның? Шамил абыйның ду китереп Закирә апаны эзләп йөргәннәрен үзем дә хәтерлим әле. Андый вакытларда ул гел салмыш була торган иде. Бервакыт, күзен-башын тондырып, безгә килеп керде дә, хатынны кая яшердегез дип, җикеренеп һушны алды. Аннан, бакча ягына чыгып, бәрәңге буразналары арасыннан җенләнә-җенләнә Закирә апаны эзләп йөргән иде. Тегесе, мескен, икенче як күршеләренең мунчасына кереп качкан булган. Хәзер шуларны искә төшереп хәйран калам. Әнә шундый хәлләргә дә түзеп яшәгән элекке буын хатыннары. Усал каенанага да, исерек иргә дә, итәк тулы берсеннән-берсе кечкенә елак балаларына да. Хәзергеләр булсамы?..

Ире көнләшеп теңкәсенә тия торган тагын бер хатын бар иде авылда. Аларның кызлары белән бер класста укыдык, дуслар идек. Шуңа да өйләрендә бик еш булырга туры килә иде. Аның әнисе кибеттә эшли иде. Әнисен кибеткә кергән һәрбер ирдән көнләшеп кыйный торган булган аның әтисе. “Яратам, көнләшәм, кыйныйм” – менә шушы өч сүз әтиләренең “тату” яшәү девизы булган. Яшь вакытта ничек түзеп яшәгәндер, әмма, картаеп беткәч кенә, иренең газапларына түзә алмыйча, шәһәрдә яшәүче балаларына күчеп китте.

Мондый көнчел кешеләрне тормышта байтак очратырга туры килде. Мин кияүгә чыккач, ирем белән берара тулай торакта яшәдек. Күршедә хатынын көнли торган ир бар иде. Хатынын тулай торакта яшәгән һәммә ирдән көнләде ул. Бүлмәләрендә көн саен диярлек кара тавыш. Өстәвенә, ире хатынын кыйный да иде. “Нәрсәгә үзеңне мыскыл иттереп, кыйнатып яшисең аның белән?”– диючеләргә җавабы әзер: “Ул мине нык ярата, шуңа күрә кыйный”,– дип әйтә иде.

Көнләшеп, бер сәбәпсезгә хатыннарын кыйнаган ирләрне дә, шуңа түзеп яшәүче хатыннарны да аңламыйм мин.

Бер елны танышым яшәгән авылда көнләшүдән коточкыч фаҗига килеп чыга. Гаилә башлыгы читкә китеп акча эшли торган була. Бер кайтуында күршеләре аңа:”Син еракта акча эшләп йөргәндә хатының ятлар белән чуала”,–диләр. Чынлыкта, хатын иренә тугры була, чит ирләргә күтәрелеп тә карамый. Ләкин болай да көнләшүче ирнең күңеленә шик төшә һәм ул, күршеләренең сүзен чынга алып, җенләнеп өенә кайта да, төрле шакшы сүзләр әйтеп, хатынына бәйләнә башлый. Аннан кызып китеп, аны каты гына кыйнап ташлый. Ахыр чиктә үзен-үзе белештермичә, пычак белән кадап үтерә. Аннан каралтыларына чыгып асылына. Нахакка үтерелгән хатынның әти-әнисе хәзер балаларын сагынып, көн дә яшь түгәләр. “Бернинди байлык та кирәкми, балалар гына исән булсын икән”, – диләр.

Байлыкларыннан көнләшеп күршеләре нахак бәла якмаса, җитеш тормышта яшәүче бу гаиләдә ир белән хатынның гомере болай чикләнмәс иде. Кеше сүзе кеше үтерә, дип бик дөрес әйткәннәр. Кеше сүзеннән, нахактан сакласын иде Ходай тәгалә барчабызны да.

ӘЛФИЯ. Казан.

Запись «Ул мине нык ярата, шуңа күрә кыйный» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Мин Пермь крае, Барда районында яшим. Билгеле, бездә дә гыйбрәтле тормыш юлы кичерүчеләр очрый. Хәер, ачылып сөйләшеп китсәң, сабак яки үрнәк алырлык хәлләр һәркем «сандыгында» бардыр ул. Мин менә «Сердәш»кә туган ягымдагы Карман авылында яшәүче Зилә Дускаева турында язарга утырдым. Сез дә минем кебек хатын-кызның түземлелегенә, батырлыгына һәм дөньяда могҗизалар барлыгына тагын бер кат инаныгыз әле.

Мәктәптә яхшы укып, Казан дәүләт университетының татар теле, әдәбияты, тарихы һәм көнчыгыш телләр факультетына кергән Зилә студент чакта ук кияүгә чыккан. Ә өченче курсны тәмамлагач, ире аңа шарт куйган: йә укыйсың, йә өйдә генә торып, бала тәрбиялисең. “Ул чакта ун айлык улыбыз бар иде, укырга теләсәм дә, гаиләсез калып булмый дип, вузны ташларга туры килде”, – ди Зилә.

Яшь гаилә Карман авылында йорт салып, бер-бер артлы биш бала тудырып, күңелле мәшәкатьләргә чумып яшәп ятканда, табиблар Зиләдә …яман шеш табалар. Бу диагнозны ишеткән һәркем кебек, Зилә дә коелып төшә, югалып кала: итәк тулы бала, яше кырыкка да җитмәгән, яшисе дә яшисе… Пермь онкология диспансерында өч тапкыр химия терапиясе ала ул (бер сеансы 21 көн).

– Өченчесеннән соң хәлем кинәт начарланды, аннан район больницасында операция ясап, үт куыгымнан таш алдылар, – ди Зилә. – Операциядән соң Пермьдә кабул итмәделәр. Дүрт ай ашамый-эчми, өзлексез елап, урын өстендә яттым. Хәлем шулкадәр авыр иде, берәүгә дә күтәрелеп тә карый алмадым, коточкыч төшенкелеккә бирелдем, бик нык ябыктым. Әллә үземә кул салыйм микән дигән уйлар да килде хәтта. Гомерем шулай кыл өстендә торганда, беркөнне ишегалдына һава суларга чыккач азан тавышы ишеттем. Бу тавыш мине караңгы уйлардан айнытып җибәрде, үзенә чакыргандай тоелды. Шуннан җомга саен мәчеткә йөри башладым. Коръән сүрәләре, догалар ятларга тотындым. Елый-елый ярдәм сорап, Аллаһка ялвардым. Җәй көне җиләк-җимеш, кыйммәт булса да чикләвекләр сатып алып ашадым, махсус китаплардан иммунитетны ныгытучы үләннәр турында укып, шуларны төнәтеп эчтем. Дини китаплар, вәгазьләр, яман шеш турында төрле язмалар укыдым. Көзен Аллаһ ризалыгы өчен дип ураза тоттым.

Моннан сигез еллар элек булды әлеге хәлләр. Мин балага уздым. Һәм Яңа ел алдыннан онкология диспансерында чираттагы тикшеренүне үткәндә: “Анализларың яхшы, улыгыз туачак, биш бала янына алтынчысына да урын табылыр, шушы баланы тудырып, син тереләчәксең”, – дип кайтарып җибәрделәр. Шаккаттым, карынымдагы баламны Аллаһ бүләге дип кабул иттем. Дин юлына баскач, хәләл белән хәрамны аера башладым, сабыр булырга, шөкер итәргә өйрәндем. Диспансердан кайткач, икенче көнне иртән торып намазга бастым, шуннан бирле биш вакыт намазны калдырганым юк. Ел саен ураза тотам. Балалар хакына исән калганмындыр дип уйлыйм. Иремнән кала бүтән якыннарым, танышларым баладан котылырга киңәш итте. “Гарип бала табарсың, химия терапиясеннән соң таза-сау бала тудырырмын дисеңме?” – дип, җанымны яраладылар. Ай саен тапшырган анализларым яхшы булгач, мине онкология диспансерында исәптән төшерделәр. “Мондый хәлнең булганы юк иде әле, син гаҗәп кеше”, – дип шаккаттылар. Аннан үзебезнең Барда районы больницасында теркәлдем. Ә 2010 елның июнендә таза-сау бала таптым. Яман чирдән терелү максатыннан улыма Максат дип исем куштым. Шушы чирдән терелсәм иде дип теләп, Хаҗдан кайткан зәм-зәм суы эчүем дә сәбәп булгандыр, хәзер Аллага шөкер, дарулар эчмим, табибларга даими күренеп торам. Тетрәнүләр аша узып дөньяга килгәнгәме, төпчегебез бигрәк тә якын. Күп бала табудан куркучыларга: “Баланы юк итәргә ярамый, бала – Ходай бүләге ул”, – дияр идем.

38 яшендә инде алты бала анасы булган Зиләне таң калып тыңладым. Ире Салават та дин юлында, уллары Азамат та намаз укый икән. “Югары белем ала алмасам да, алты балага гомер бирүем белән горурланам мин”, – ди якташым. Олы балаларының үз гаиләләре бар һәм Салават белән Зилә биш оныкка дәү әти белән дәү әни икән инде. Сабыр итүе, авыр чакта Ходайга сыенуы, бары аннан гына ярдәм көтүе һәм үзе дә кул кушырып утырмыйча, дәвасын, чарасын эзләве сәбәпле чиреннән котылган Зилә бүген саулыгына шөкер итеп, гаилә бәхетенә тиенеп яши. Кара төннән соң якты көн, авырлыклардан соң җиңеллек килүенә ихлас ышанып, михнәтләрне акыл, түземлек белән үткәреп җибәрүчеләрне Күкләр ярдәменнән ташламый.

Роза ГЫЙЗЗӘТУЛЛИНА. Пермь крае, Барда авылы.

Запись «Гарип бала табарсың, химия терапиясеннән соң сау бала тудырырмын дисеңме?» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Казаннан 25 чакрым ераклыктагы бер татар авылында яшәүче, кечкенәдән китап җене кагылган Нәгыймәнең кулына очраклы рәвештә Галимҗан Ибраһимовның “Татар хатыны ниләр күрми” әсәре килеп керә. Төн йокыларын калдырып, җылы мич башында, сукыр лампа яктысында елый-елый укып чыга ул аны. Тетрәнүе, нәфрәтләнүе, әсәрнең герое – кыерсытылган Галимәне кызгануы чиктән аша хисчән кызның.

Берничә елдан үзенең дә язмыш дулкыннарында мең кат кыйналасын, әрнеп яшь түгәсен каян белсен 17 яшьлек кыз! Өйләнгәнче: “Бәгырькәем-сылуым, миңа кияүгә чыксаң, өрмәгән җиргә утыртмам, балда-майда йөздерермен”, – дип тасма телләнгән Нурулладан, бергә яши башлагач, шактый җәбер-золым күрәчәген уена да китерә алмый шул әле беркатлы, тәҗрибәсез Нәгыймә.

Үзе әтиле килеш әтисез үскәнгә, тормышта нинди генә авыр сынауларга юлыкса да, иреннән аерылмаска, туачак балаларын ятим калдырмаска яшертен генә ант иткән була ул. Ә күз яшьләрен эчкә йотарга өйрәтәсе юк – сыңар канатлы әнисе белән очын-очка көчкә ялгап, фәкыйрьлектә көн иткәндә шактый “кыен ашарга” өлгерә ул. Юклыктан, авыр хезмәттән иза чиккәнен күреп торгангамы, үз авылларында аңа өйләнергә теләүче түгел, хәтта борылып караучы да булмый. Ирдән аерылып кайткан ана баласы булганга да өнәмиләр бугай үзен. Ә Нурулла сигез чакрым ераклыктагы авылдан кызның күршеләренә эш белән килә. Һәм кечкенә генә буйлы, бөтерчек кебек кызның бөгелә-сыгыла судан кайтып килүен күреп, тынсыз кала. Кызның шомырттай кара күзләренә, озын чәч толымнарының тирбәнүенә, оялчан гына елмайганда битендә уелган мәхәббәт чокырчыкларына карап, катып кала 27 яшьлек егет. Үлеп гашыйк була. Нәтиҗәдә, Нәгыймә көзен ишле гаиләгә уникенче кашык булып килеп керә. Барысына да ярарга тырыша ул, таңнан төнгә кадәр килен хезмәте күрсәтә, каенанасы белән каенатасының көйсезлекләренә түзә, “каен шырпылары” – каенсеңелләре белән уртак тел табарга омтыла. Колхоз эшенә – яшелчә басуына йөрергә дә, кышкы кичләрдә чыпта сугарга да, бер-бер артлы тудырып, итәк тулы бала үстерергә дә өлгерә уңган килен. Сугыш афәте авылда көйле генә барган тормышның астын-өскә китерә. Ирләрне күпләп фронтка озата башлыйлар. Чая-хәйләкәр Нурулла, туберкулезлы ирләрне сугышка алмыйлар икән дигәнне ишетеп, танасын тиз генә суя да, табибка – район фтизиатры өенә илтеп бирә. Шулай котылып калып, озакламый авыл тоткасына, үзе әйтмешли, “йөз илле тавыкка бер пләмәнни әтәч”кә әверелә. Колхоз белән рәислек итүне үзенә ышанып тапшыруларыннан соң дүрт класс белемле, көрәктән сәнәк булган, мут күзле, дәрте ташып торган 40 яшьлек нәчәлник кәмәше кыланып та күрсәтә!

Авылның асыл ирләре Ватан өчен башын салганда, күбесе ут эчендә иза чиккәндә, тилмереп-ыңгырашып, госпитальләрдә сызланып ятканда авылга башлык булып алган Нурулла, ачлык-ялангачлыктан, чиксез авыр хезмәттән интеккән хатын-кызларга урманнан утын алып кайтырга ат бирмичә тилмертә. Намуслы хатыннар аның: “Бүген миңа юмартлык күрсәтсәң, иртәгә бер олау каен утынын капка төбеңә үк китереп аудартырмын”, – дигән оятсыз тәкъдименә гарьләнеп, шактый яшь коялар. Шул хатыннарның берсе – Саимә әби ул чакларны искә төшереп, елый-елый менә ниләр сөйләгән иде:

– Ирем сугышта үлгәндә, 28 яшемдә берсеннән-берсе кечкенә дүрт бала белән тол калган идем. Кыш уртасында ягарга утын бетте. Өйдә катып үләрлек суык. Җитмәсә, кечкенә кызымның үпкәсе кабарды, ут эчендә саташып, ыңгырашып ята. Утынга барырга дип Нурулла янына ат сорап кердем. “Биргәнгә бирәләр!” – дип, күзләрен майландырып утыра, җирбит. Моңарчы аның оятсыз тәкъдимен өч тапкыр кире каккан, елап чыгып киткән идем, ә бу юлы нарасыемның гомерен саклап калу хакына ризалашырга мәҗбүр булдым, тешемне кысып түздем. Ул миңа колхозның иң көчле атын үзе җигеп бирде. Ә мин тугыз чакрым ераклыктагы урманга барып җиткәнче: “Күз яшьләрем йөрәк бәгыреңә тамсын! Гомергә рәхәт күрмә! Нәселең корысын!” – дип, кан-яшь коеп, юл буе аны каргап бардым. Ул гөнаһым өчен Ходай мине кичерерме-юкмы – белмим… Әллә минем каргышым төште, әллә башка толларныкы – Нуруллалар йортына хәсрәт өстенә хәсрәт өелеп килде. Җиде балаларының ник берсе бәхеткә тиенсен?! Нәгыймә дә кызганыч, көндәшлек ачысын күп татыды, бичара…

…Җиденче баласына авырлы Нәгыймә абзарга сыер саварга чыга. Печәнлектә чыш-пыш килгән сәер авазлар, көлешкән тавышлар ишетеп, баскычтан көч-хәлгә күтәрелеп караса, күршесе Сәгыйрә белән Нурулласы яратышып яталар! Корсагы борынына җиткән хатын шыпырт кына өенә кереп шыла.

– Ул чакта нинди кимсенү-газаплар кичергәнемне үзем генә беләм, – дип сөйләгән иде Нәгыймә әби. – Тавышлана калсам, Нурулла мин басып торган баскычны тибеп очырып, үземне дә, баламны да харап итәр яки мине ташлап, шул “ана эт”кә өйләнер дип курыктым. Шуңа аны-моны сиздермәдем. Ә Сәгыйрәдән үч алу җае үзеннән-үзе килеп чыкты – ире Сәлимулла кайтып төште. Шыр сөяккә калган, бер аягын өздергән, бичара. Фронтовикны күрергә бөтен авыл халкы җыелды, без дә кердек. Һәркем фронт хәлләрен сораша, үзләренең якыннары турында хәбәр ишетергә өметләнә. Кайту хөрмәтенә бераз кәгеп алган Сәлимулла белән безнеке янәшә утырганнар, авызлары – колакта. Кояштай балкыган хатыны чәй ясап китергәч, Сәлимулла, кеше бар дип тормады, аны суырып үпте. “Бәгырькәем, мин юкта бик тилмереп яшәгәнсеңдер инде!..” – дип, аркасыннан сөеп куйды. Чит-ятлар алдында кочаклашу-сөешү ул чакта татар авыллары өчен гайре табигый хәл саналса да, утлар-сулар кичеп, гаиләсен сагынып кайткан ирне гаеп итүче булмады. Шул чакта минем күз алдыма безнең печәнлектәге “март мәчеләре” килеп басты. “Борчылма, күршекәем, хатының син юкта да бик рәхәт яшәде. Нурулла абыеңның “юмартлыгын” беләсең бит инде, ул ике өйне бер итеп йөрде: кичтән безнең печәнлектә синең хатынга рәхәт күрсәтсә, таң алдыннан минем кайнар кочакка кайтып ауды. Ач та, ялангач та булмадык, шөкер, икебез дә ир назыннан да мәхрүм тормадык”, – дип, бөтен кеше алдында ярып салдым. Нурулла, туптай атылып, ишектән чыгып югалды. Сәгыйрәнең йөзе аклы-күкле булды. Сәлимулланың бите чалшаеп китте, ул култык таягын күтәреп хатынының сыртына сылый калды, ә мин, башымны югары тотып, алардан чыгып киттем. Ирем ул чакта миңа бер сүз әйтмәде. Әллә өйдәге картлардан, балалардан яхшысынмады, әллә фронтовиктан шүрләде… Юкса, салып алган саен: “Авылдагы капка астыннан үрмәләп чыккан һәр ыштансыз малай миңа “әттә” дияргә тиеш. Халык санын арттырырга миңа Сталин үзе кушкан! Фронтта кырылганнарның хатыннарын мин “жәлләмәсәм”, кем жәлләр?!” – дип, каныма тоз сала иде.

Нәгыймәнең тамагы ач булмаса да, күңеле яралы була, билгеле. Кешедән кыенсынып, яшертен генә яшь түгә ул. Үзе ятимлектә үскәнгә, балаларым ятим үсмәсен дип сабыр итеп гомер кичерә ул. Хыянәтне ничек кичерүе турында болай сөйләгән иде ул:

– Бервакыт колхоз кырында көлтә бәйләгәндә ял итеп алырга утыргач, “пычак” телле бер карт кыз кеше алдында мине рисвай итәргә теләп, иремнең хыянәте турында әйтте. Сеңлем, дидем мин аңа, кемнең уенда нәрсә, телендә шул инде! Әллә Нурулла абзаң сине чүмәлә төбенә аударып, итәгеңне күтәреп карамадымы? Сине санламавы булгандыр, күрәсең. Шуның үчен миннән алмакчы буласыңмы? Мин, ни дисәң дә, җылы түшәктә, дәрте ташып торган ир куенында иркәләнеп йоклыйм. Бер көтү бала үстерәм, тамагым да ач түгел. Миннән артканы толларга да аз-маз тәти икән, аның савабы Нури белән миңа да языла ич! Шулай дип тегене урынына утырттым. Шуннан соң миңа бу хакта сүз әйтүче булмады. Әллә мине ул сүзләргә хурланмаган дисеңме? Ир бирмәк – җан бирмәк. Газиз иреңне беркем белән дә уртаклашасы килми. Гаиләнең бөтенлеген саклап калу күбесенчә хатын-кыздан тора бит. Хәзергеләр генә ул, мең төрле сәбәп табып, ирләре белән кычкырышкан саен балаларын култык асларына кыстырып, өйдән чыгып чабалар. Йөриләр аннары чегәннәр сыман өйдән-өйгә, ирдән-иргә… Ятимнәр арттыруның гөнаһысын кая куярлар?..

Шулай дип сөйләгән иде чәчләре чаларган, йөзләре җыерчыкланган сабыр, зирәк акыллы Нәгыймә әби. Ташкын булып килгән ачы хәсрәтләргә йөрәге ничек түзгәндер аның: башта олы улларын шахта баскан, ике кызлары яшьли тол калган, оныклары төрмә юлын таптаган, берсе туберкулездан үлгән, кияүләренең аягын кискәннәр һәм ул эчкечелеккә чыккан, читтә яшәүче кызларын бандитлар көчләгән һәм ул үзенә-үзе кул салган, бер оныклары зәгыйфь акыллы булып туган… Бер уллары матур гына гаилә корып, әнисен үз канаты астына сыендырып, ярыйсы гына яшәп ята иде, былтыр ул да юл фаҗигасендә һәлак булды, баласының да гомере өзелде. Нәгыймә әби үзе дә, Нурулласы вафатыннан соң 24 ел яшәп, мәңгелеккә күчте…

Хәмидә ГАРИПОВА. Казан.

Запись Тол хатын каргышы [гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Кара бөдрә чәчле, җырдагыча, сызылып киткән кара мыеклы Сәлимхан, авылның чибәре, үтә уңган Минҗамалга бер күрүдә гашыйк була. Озын-озакка сузмыйча, кавышып куялар. Яшь гаилә авыл халкы сокланырлык итеп яшәп, бер кыз, өч ир бала үстереп ятканда, Ватан сугышы башлана һәм Сәлимхан, беренчеләрдән булып, сугышка китә. Минҗамал итәгендә дүрт бала: олысы Гөлҗамалга 6 яшь, кечесенә – Тәлгатькә 1 яшь… Алда – дүрт елга сузылган мәхшәр. Авыл халкы сугыш бетәр, якыннарыбыз исән-имин кайтыр дип теш кысып түзеп, өметләнеп яши, тормыш авырлыгын бергә күтәрә. Минҗамал да көне-төне эшли, кечкенә сабыйларын бүтән балалар кебек бик иртә өлгерергә мәҗбүр булган олы кызы Гөлҗамал карый, хуҗалык эшләрен дә шул бала алып бара.

Сәлимхан яудан исән-имин әйләнеп кайта. Шатлыгы эченә сыймаган 5 яшьлек Тәлгать, әтисен беренче мәртәбә күрүе булса да: “Исәнме, әти!” – дип, зурларча кул биреп күрешә. Аннан: “Әтием кайтты!” – дип, әтисенең кызыл йолдызлы пилоткасын киеп, урамга, иптәш малайлары янына йөгереп чыга. Минҗамал, инде тормышыбыз җайланыр, балалар да әтиле үсәрләр дип, сөенеп бетә алмый. Әмма аны сынауларның иң ачысы алда көтә әле.

Сәлимхан җиң сызганып эшкә керешергә ашыкмый. Колхоз эшенә сирәк кенә чыккалап тора-торуын. Тик, зур сугышлар кичеп кайткан фронтовик ачлык, юклык дигән дошман белән көрәшергә үзендә көч тапмый. Үзләреннән ерак түгел генә яшәүче бер балалы, таза тормышлы тол хатынга йортка керә, сугышка кадәр корып киткән оя-гаиләсен акчалы бичәнең җылы кочагына алмаштыра. Бу оятсызлыкка бөтен авыл халкы рәнҗи. Минҗамал тагын бер оя бала белән өч-дүрт терәүле йортта утырып кала. Балалар да әтисез… Тәлгате әтисен юксынып бик озак елый. Зурларының да авыр кичерешләре ана йөрәге аша үтә. Авыр хәсрәттән кешенең чәчләре бер мизгел эчендә агара диләр. Минҗамалның чал төс яңа гына керә башлаган чәче дә бер-ике көндә агарып бетә.

Сугыш вакытындагы һәм аннан соңгы еллар авырлыкларын үз җилкәләренә алган көчле рухлы аналар каршында баш ияргә генә кала. Минҗамал бирешми, мин балаларга кирәк дип, тормышка ябыша, күз яшьләрен күрсәтми. Аның уң кулы, бер эштән дә курыкмаучы Гөлҗамалы бар. Әкренләп ир балалары да кул арасына керә башлый. Үзе колхоз эшеннән кайтып керми. Күрше-күлән дә булдыра алганча ярдәм итә. Колхоз да әкренләп тернәкләнә. Колхоз һәм мәктәп авыр хәлле, тулы булмаган гаилә балаларына елга бер мәртәбә булса да кием-салым белән ярдәм итә башлый.

Башлангыч мәктәпне тәмамлауга, Гөлҗамал колхозга яшь бозаулар карарга керә, аннан сыер савучы булып эшли. Тырышлыгы белән колхозда гына түгел, райондагы сыер савучылар арасында да беренчеләрдән була. Көзләрен эш көненә йөге белән икмәген, күп кенә кыйммәтле бүләкләр дә алып тора. Энеләре дә укуларын тәмамлау белән колхозда эш табалар. Бер канатсыз, тулы булмаган гаилә колхоз ярдәме белән яңа йорт җиткереп керә. Тәлгатькә дә 7 еллык авыл мәктәбен бетерү мөмкинлеге туа.
Буйсынга чибәр, эшкә уңган Гөлҗамалга күп егетләр күз сала, өйләренә яучылар да еш килә. Тик ул ризалыгын гына бирергә ашыкмый: энеләрен аякка бастырырга кирәк, сәламәтлеге таушалган әнисен ничек калдырып китсен? Алга китеп шуны әйтим: ул бөтен гомерен энеләренә, аларның балаларына багышлый. Соңгы көннәренә кадәр аларның, авылдашларының кадер-хөрмәтен күреп яши.

Сабыр төбе сары алтын, ди халык. Тик ул алтынның авырлыгын сабыр иткән кеше генә беләдер шул. Минҗамал мул, таза тормышны да күрә алуына сөенеп туя алмый. Тырыш, эшчән булып үскән балалары әниләренең йөзенә кызыллык китерми. Ана кешегә моннан да зур бәхет бармы?!

Көннәрдән бер көнне Сәлимханны авыр чир аяктан ега һәм икенче хатынына аның кирәге калмый. Кайчандыр хыянәт итүе, балаларын ташлап чыгып китүе өчен оят булса да, ул, тәвәккәллеген җыеп, Минҗамал янына килә. Ни дисәң дә, балаларыбызның атасы инде дип, кызгана аны Минҗамал. Бәлки, берәр вакыт кавышырбыз әле дигән өмет тә яшәгән була күңелендә. Әмма балалары әтиләрен инде кабул итмиләр. Сәлимхан соңгы көннәрен үзенең эш урынында – кибет каравылчысы будкасында үткәрә. Ә соңгы юлга аны, барлык йолаларын китереп, балалары белән бергә Минҗамал озата. Шуннан соң күп тә үтми, үзе дә чиргә сабыша. Урамда уйнап йөргән бала-чага янына барып: “Тәлгать, улым, әтиең кайтты”, – дип, Тәлгатен эзләп йөргәнен күргән авылдашларының аны кызганудан үзәкләре өзелә.

Минҗамал апа авырып озак ятмый. Җәйнең матур бер иртәсендә йоклаган җиреннән ахирәткә китеп бара. Олы йөрәкле ананы якыннары, барлык авыл халкы мәңгелек йортка зурлап озата. Сәлимхан кабере янәшәсенә җирлиләр үзен. Шулай итеп, фани дөнья кавыштырып һәм бик авыр итеп аерган ике йөрәк бакыйлыкта янәшә урын ала.

Клара ВӘЛИШИНА-САБИРОВА. Сарман.

Запись «Сәлимхан сугышка кадәр корган оя-гаиләсен акчалы бичәнең җылы кочагына алмаштыра…» [гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..