Миңа тугыз ай чагында әти белән әни аерылышкан. Ә мин – тупырчык кебек гөнаһсыз нарасый берсенә дә кирәкмәгәнмен. Ире Хәбибулла ташлап, башка хатын белән Казахстанга чыгып киткәч, Рәшидә әнием озак уйлап тормаган, үзе яшәгән Кече Кайбычтан Морза Бәрлебашына мине күтәреп алып менгән дә, әтинең үзен карап үстергән үги әнисе Мәсрураның кысан, иске өендәге как сәкегә утыртып калдырып чыгып киткән. Мәрхәмәтле карчык мине балалар йортына илтеп тапшырмаган, сез язганча, кәҗә сөтен шешәгә салып имезеп үстергән. Авырсам – төн йокыларын калдырып багучым, еласам – юатучым, усал малайлардан, ата каздан саклаучым менә шул кешелекле чит-ят кеше булган. Үги әбигә «әни» дип эндәшкәнмен, ә авыл халкы мине «әби кызы» дип йөрткән. Өйдәге хәерчелек, тормышның авырлыгы, акчасызлык, гаять авыр хезмәт – үзәк бәгыребезгә төшкән хәлләр. Сарыклар, кәҗә, казлар асрыйбыз. Ихатада арба юклыгы үзе бер җәфа. Кышлык утынны, маллар асрап чыгарлык үләнне урманнан күтәреп ташыйбыз. Әби корыган чикләвек куакларын төртеп аудара да, икесен бергә иске яулыгы белән бәйләп, минем тар, ябык җилкәмә сала. Ботакларын җирдән сөйрәтеп, тузан туздырып өйгә таба чабам. Урман каравылчысы күреп алганчы кайтып җитмәсәң – бетте баш! Үләнне куак араларыннан әби урып тора, мин күтәреп ташыйм. Безнең авыл урманга терәлгән, табигате искиткеч гүзәл, суы – эчеп, һавасы сулап туймаслык. Язга чыгуга, какы, сәрдә, яшь кычыткан, кузгалак, күке башы, балтырган ашыйбыз, тамак туйгач, күңелләр күтәрелеп китә. Урамда бала-чага күп, тик минем алар белән уйнарга уенчыкларым да, аларныкы кебек «тәти» күлмәкләрем дә юк. Кешедән калган иске-москыны киеп, кимсенеп үстем. «Ишегалдының чирәмен тавык-чебеш таптаган, әтием юк, әнием юк, алар мине ташлаган», – дип, үзалдыма көйләп йөрдем. Ни әтидән, ни кияүгә чыгып, яңа гаиләсендә балалар табып үстергән әнидән ярдәм булмады. Әйтерсең алар мине хәтерләреннән бөтенләйгә сызып ташлаган. Бер кышта әбинең иске өенең матчасы урталайга сынып, түшәме җимерелеп төште. Алланың рәхмәте, ничек астында калып изелмәгәнбездер? Балалыгым белән истә калмаган, әби каян, ничек бераз акча юнәткәндер, янәшәдәге урман хуҗалыгыннан буе – дүрт, иңе өч метрлы бура сатып алды, авылдашлар булышлыгы белән өй салып кердек. Кысан булса да, монда җылы, рәхәт иде. Мин беренче класска керәсе көздә, әти мәктәп сумкасы һәм кышкы пәлтә җибәрде. Сигезенче классны тәмамлаганчы, шул сумка белән укырга йөрдем, пәлтәне биш ел кидем. Кышкы зәмһәрир суыкларда мәктәпкә барганда, пәлтәмнең чабуы, җиңнәре кыскарып беткәнгә күрә, ябык ботларым, нечкә беләкләрем туңуы әлегәчә хәтердә. Әби белән өйдә татарча гына сөйләшәбез, ә Рус Бәрлебашы мәктәбендә русча укырга кирәк. Җитмәсә, әби хәреф танымый, русча белми, миңа дәрес хәзерләргә булыша алмый. Укуда бик нык артта калдым. Ярым ач, һәрдаим язмыш тарафыннан кыйналган, киләчәккә өмете, максаты, үз-үзенә ышанычы булмаган, ташландык, юаш баланың күңелендә уку кайгысы бармы? Дәресләр бетүгә, кар ерып, өйгә таба йөгерәм. Учак уентыгыннан алып мичкә тәгәрәткән кабыклы бәрәңгене ашыйм да, колхоз эшенә киткән әби кайтканчы, ерактагы чишмәдән су китерәм, малларның астын җыештырам, алларына печән, су салам, кар көрим, утын кертәм, идән, табак-кашык юам. Әби аркамнан сөеп мактый, аз булса да күңелем күтәрелә, мәктәптә алган начар билгеләремнән әрләнеп, юлда елап кайтуларым онытыла төшә. Бераз исәя төшкәч, җәйге каникулларда колхоз эшенә чыга башладым. Чиле-пешле печәнне, люцернаны ат арбасына төяп җибәрергә кирәк. Салам сыйраклы, ябык беләкле баланың чүмәләне күтәреп арбага салырга хәленнән килмәве гаҗәпме? Шул чакта авыл хатыннары: «Бу имгәктән ни килгән? Эшли алмаган килеш, «әби кызы» ник монда буталып йөри?» – дип канга тоз сала. Ә мин өйгә бераз булса да әҗере кайтыр дип этләнәм, тагын эшкә чыгам. Әбинең мәче төкереге шае колхоз пенсиясенә генә карап ятарга димәгән. Беренче елда миңа 45 сутый чөгендер кишәрлеге бүлеп бирделәр. 25 сутыйлы бәрәңге бакчасын утап, төбенә өю дә минем өстә бит әле. Кешедән калышмаска тырышып, җан-фәрманга азаплануларым… Аның каравы, көзен шикәр комы, бераз акча бирделәр, Кайбычка барып, китап-дәфтәрләр сатып алырга ярап куйды. Үзем тир түгеп тапкан хәләл акча бит ул! Икенче елда – 75 сутый, өченчесендә 1 гектар чөгендер утадым. Әбинең сәламәтлеге көннән-көн начарланды. Аның берүзен калдырып китеп булмаганга күрә, сигезенчене тәмамлауга колхозда эшли башладым. Әүвәле тавык фермасында бил бөктем, аннан соң үгезләр симертүгә куйдылар. Унҗиде яшем тулган елда әби үлде. Аңа нибары 68 генә яшь булса да, гомер буе иза чигеп, нужа күреп, кайгы-хәсрәттән башы чыкмаганга, ул бик бетерешкән, 80 яшьлек карчык кебек күренә иде. Яшь, яклаучысыз кыз балага япа-ялгыз авылда көн итүе авыр гына түгел, куркыныч иде. Авылдашлар киңәшен тотып, әнинең Кече Кайбычтагы Рәшит абыйсыннан адресын алып, аны эзләп, Казанга чыгып киттем.

АРТЫК КАШЫК КЕМГӘ ХАҖӘТ?

Әни Дәрвишләр бистәсендә яши икән. Яшермим, әни дә, ире Ринат абый да, балалары да сөенеп, колач җәеп каршыламадылар. Артык кашык кемгә хаҗәт? Урамга куып чыгармауларына рәхмәт. «КОМЗ»га эшкә урнаштым, бөтен көчемне биреп, тырышып эшләвемне күрделәр. Хезмәт хакымны тулысынча әнигә алып кайтып бирәм, ә ул миңа әбәт ашарга дип көн саен 50 тиен тоттыра да калганын үзенчә тота. Үзләре гаилә белән ял паркына, кунакка, кинога чыгып киткәндә, мине ияртмәүләре, өстемнән бикләп, өйдә калдырулары истә калган. Бригадабыздагы хатын-кызлар мине үз итте, хәлемә кереп, өйләреннән ризык алып килеп ашатулары хәтердә. «Сеңлем, тырышлыгың, зиһенең бар, сиңа укырга, белем алып, һөнәр үзләштерергә кирәк», – дип, акыллы киңәш бирделәр. Әниләрнең йорты янәшәсендә генә кичке мәктәп булса да, анда укырга керергә ниятләвемә өйдәгеләр бик нык каршы торды. Ә минем укып кеше буласым килә! Хезмәттәшләрем бу хакта белеп алды. Зәйнәп исемле мәрхәмәтле хатын бу авыр хәлдән чыгуның җаен тапты. Нагорныйда яшәүче бер танышы урын өстендә ята икән. Шуны карау шарты белән мине фатирга илтеп урнаштырды. Көндез ут өертеп заводта эшлим, йөгереп кайтып, авыру хатынның астын алыштырам, юындырам, ашатам, идәнен-керен юам да кичке мәктәпкә укырга чыгып йөгерәм. Шул чаклы яратып, мавыгып укыдым, математика, физиканы су урынына эчтем. Балачактан хисапчы булырга хыяллана идем, укуны бик әйбәт билгеләренә тәмамлагач, техникумга барып кердем. Булачак һөнәремне тырышып, күңел биреп үзләштердем, эшемдә дә сынатмадым. Тырышлыгымны бәяләп, заводның тулай торагыннан урын бирделәр. И, шул чактагы сөенүләрем! Ниһаять, күңелле яшьләр тормышы белән үземчә яши башладым. Үз гомеремдә беренче мәртәбә өр-яңа киемнәр: затлы кызыл күлмәк, алсу чәчәкле ялтыравыклы чегән яулыгы сатып алып кидем. Алар миңа бик килешә иде.

МӘХӘББӘТ КЫЙССАСЫ

Ялларда, бәйрәмнәрдә әтинең бертуган Зәйтүнә апасы яшәгән Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылына кунакка кайтып йөрим. Туганнарым мине ихластан якын күрә, алар янында үземне бәхетле хис итәм. Яшьлек – яшьлек инде, күрше кызлары белән клубка чыккач, үземне кара күзле, бөдрә чәчле, уртачадан озынрак буйлы, какча гәүдәле бер егет озата кайтты. Мин аның моңарчы ике мәртәбә өйләнеп аерылган ир икәнлеген белмәдем. Белгәч, янымнан пыраклатып, куып җибәрдем. «Мин – намуслы, саф кыз бала, берәүгә дә үз-үземне түбәнсетергә юл куймаячакмын!» – дип каты тордым. Икенче юлы кайтуымда мине уртача буйлы, оялчан карашлы, тәртипле бер егет озата кайтты. Бердәнбер сөйгән ярым, баламның әтисе, ышанычлы гомерлек парым булачак Мәсхүтнең үземне клубтан беренче кайтуда озаткан, хатын аерган ир затының бертуган энесе икәнлеген кияүгә чыккач кына белдем. Күп балалы зур гаилә әгъзасы булуыма сөенеп туймадым, иремнең әти-әнисен, туган-тумачасын беренче көннән үз иттем, алар да миңа хөрмәт белән карады. Быел миңа алтмыш яшь, Мәсхүт белән яши башлавыбызга 40 ел тула.

ҮР АРТЫНДА ҮРЛӘР БАР

Мәсхүт Волжск шәһәрендә яши иде. Энә кайда, җеп шунда, дип, Казаннан ирем янына кайтып урнаштым. Бер иске шәхси йортның чарлагындагы кысан бүлмәне арендалап, текә баскычтан су ташып, утын алып менеп мич ягып, керосинкада ризык әзерләп, үзебезчә яши башладык. Ирем – алтын куллы төзүче, ташчы, калайчы, балта остасы, штукатур-буяучы, слесарь, токарь, монтер, машина йөртүче – аның белмәгән эше юк, нәрсәгә тотынса, шуны коеп кына куя. Шулчаклы уңган, булдыклы, ярдәмчел, кайгыртучан ул. Бер дигән гаилә башлыгы, ышанычлы ир булып чыкты. Бәхетемә туган, күрәсең. Шулай да, күңелемә ятышсыз бер гадәте эчемне пошыра: эштән соң салгалап кайта иде. Мин янәдән укып, Банк мәктәбе тәмамладым. Әүвәле банкка гади хезмәткәр булып урнаштым, соңрак хисапчы итеп куйдылар. Мари дәүләт университетында читтән торып укып, финанс-икътисад бүлеген тәмамлагач, эшемдә карьера ясадым, үз тырышлыгым, намуслы хезмәтем белән баш хисапчы дәрәҗәсенә кадәр күтәрелдем. Ике бүлмәле фатир алдык, кызыбыз Гөлнара матур гына үсеп җитте, уңышлары белән сөендерә килде. Түгәрәк дөньябызның бер чите көтмәгәндә кителде – җаваплы эштә чиктән тыш аруым, талчыгуым сәбәпле, эш урынымда мине инсульт бәрде…

ӘЙ, РАББЫМ, ҮЗЕҢ ТАШЛАМА!

Мине аякка бастыру өчен табиблар биш ай көрәште. Невропатолог Владислав Фомичовка аеруча рәхмәтлемен, ул минем киләчәк язмышым турында ихластан кайгыртып, тернәкләндерүгә бик күп көч куйды, төпле киңәшләр бирде. Тормышның көйле арбасыннан төшеп калу өчен бер минут җитә, янәдән тулы канлы тормышка әйләнеп кайту өчен бик күп тырышлык, үҗәтлек, якыннарыңның кайгыртучанлыгын, мәрхәмәтле мөнәсәбәтен тою, үз-үзеңнән кул селтәмәү кирәк икән. Дерелдәгән аякларыма көч-хәлгә басып, мәчеткә юл тоттым. Анда күңел тынычлыгы таптым. Бер Ходаема сыгынып, ярдәм сорадым. Ун елдан бирле мәчеткә йөрим. Башта гарәп хәрефләрен, догаларны бик авырлык белән ятласам да, соңрак изге Коръәнне оригиналда укырлык булып өлгереп җиттем. Биш вакыт намазны калдырмыйм, гаиләбез кеременнән сәдака, зәкят бирәм, ураза тотам. Исламның бишенче баганасы булган Хаҗга барып, Кәгъбәтуллага баш орып, Мәккә, Мәдинә шәһәрләрендә Мөхәммәт пәйгамбәребез (с.г.в.) йөргән сукмаклардан узып, Гарәфәт тауларына менсәм, Мәздәлифәдә изге гамәл кылсам иде, дип намаз арты саен дога кылып, Аллаһтан ярдәм сорадым. Теләгем кабул булды – Хаҗга барып, зәмзәм сулары эчеп, күңелемне сафландырып кайтуыма сөенеп туя алмыйм. Мәсхүтем дә туры юлга күнде, аңлашып яшибез. Иремнең төп йортындагы абыйсы үлгәч, нигез таралмасын дигән нияттән чыгып, авылдагы өйне төзекләндердек тә, җәйләрен шунда яши башладык. Туганнар янәшәсендә, саф һавада яшелчәләр үстереп, тавык-чебеш карап, тыныч авыл тормышында көн күрү үземә дә, иремә дә ошый. Тормышта сынаулар күп була, беркайчан да өметне өзмәскә, Аллага сыгынудан туктамаска кирәк, – дип елмая ак яулыклы, пакь күңелле мөслимә ханым.

Хәмидә ГАРИПОВА,

Казан–Кайбыч–Иске Чәчкаб

Запись «Миңа тугыз ай чагында әти белән әни аерылышкан, мин берсенә дә кирәкмәгәнмен» [тормыш хәле] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Икен­че тап­кыр ки­я­ү­гә чык­тым. Бе­рен­че ирем­нән кы­зым бар – аңа 5 яшь. Икен­че ирем­нән бик уң­дым, ул бар як­тан да бик әй­бәт. Ул без­не яра­та, ак­ча­га да кыт­лык юк, гел кай­гыр­та. Бе­рен­че­се ара­кы эчә, тар­та, хы­я­нәт итә, эш­лә­ми­чә ми­нем өс­тән ге­нә яши иде. Ба­лам­ны имез­гән­дә исе­рек баш­тан су­гып җи­бәр­гәч, мин 3 ай­лык ба­лам бе­лән өй­дән чы­гып кит­тем. //Сираҗи сүзе//

Әле ярый җәй иде. Юл бу­ен­да ма­ши­на тук­та­тып, ба­рып җит­кәч, ак­ча­ны апам тү­лә­я­чәк дип ки­ле­шеп, ту­ган­на­ры­ма ки­теп бар­дым. Бик авыр­дан ае­ры­лыш­тык. Ул без­не подъ­езд тө­бен­дә ка­ра­выл­лап то­ра иде, ба­ла­га бер яшь бул­ган­да аны ур­лар­га да ты­ры­шып ка­ра­ды, исе­рек ки­леш ки­леп кый­ный да иде… Акы­рып ела­ган ба­лам күз ал­дын­да ни­чә тап­кыр аның бе­лән су­гыш­тык. Шу­шы авыр­лык­лар­дан соң гы­на без Ка­зан­га кү­чеп кил­дек. Ал­ла­га шө­кер, ин­де күп­ме ва­кыт ты­ныч кү­ңел бе­лән яшим. Үз ата­сы­на кы­зым күп­тән ки­рәк тү­гел, ул яңа­дан га­и­лә кор­ды, ба­ла­ла­ры ту­ды… Ми­нем икен­че ирем кы­зым­ны үз фа­ми­ли­я­се­нә кү­че­рер­гә, аны үз кы­зы итеп рәс­ми­ләш­те­рер­гә те­ли. Лә­кин мин сез­гә баш­ка проб­ле­ма ха­кын­да яз­мак­чы идем…

Без бик күп эш­ли­без. Ки­чен кы­зым­ны бак­ча­дан алам да өй­гә кай­тып ашар­га әзер­лим, ирем эш­тән кай­та… Ба­ла­га әни­се бе­лән ара­ла­шу җит­мә­вен кү­реп, йө­рәк тел­гә­лә­нә. Ире­мә дә ха­тын-кыз на­зы җит­ми, шу­ңа кү­рә ул кич­лә­рен кы­зым­ны тиз­рәк үз бүл­мә­се­нә оза­тып, икәү­дән-икәү ге­нә ка­лыр­га те­ли. Мин ба­ла­га үз игъ­ти­ба­рым­ны, яра­ту­ым­ны би­рер­гә ты­ры­шам, лә­кин бер көн­не ми­не бик рән­җет­кән ва­кый­га бул­ды.

Ирем бе­лән ки­чен чәй эчеп утыр­ган­да, кы­зым үз бүл­мә­сен­нән ча­бып чык­ты да, нәр­сә­гә­дер кө­лә-кө­лә без­нең ян­га йө­ге­реп кер­де. Нәр­сә­дер сөй­ләр­гә те­лә­ве кү­ре­неп то­ра иде. Бу ва­кыт­та ирем тез­лә­рем­нән сый­пап уты­ра иде. Шул­чак ул ки­сәк ке­нә:  «Бар, бүл­мә­ңә ке­реп муль­тик­лар ка­ра!» – дип кыч­кы­рып җи­бәр­де. Ба­лам­ның шул миз­гел­дә­ге ка­ра­шын­нан чүт ке­нә елап җи­бәр­мә­дем, ан­да шул­ка­дәр ти­рән са­гыш, ял­гыз­лык иде. Бер миз­гел­дә күз яшь­лә­ре бә­реп чык­ты. Әгәр ул без­нең ур­так ба­ла­быз бул­са, бәл­ки, мин бу ва­кый­га­га игъ­ти­бар да ит­мәс идем, лә­кин ул ба­ла ми­не­ке ге­нә бул­гач, кы­зым өчен йө­рә­гем авырт­ты.

Икен­че көн­не без җәй­ге ял­лар ту­рын­да сөй­лә­шеп утыр­ган­да, ирем төр­ле ва­ри­ант­лар тәкъ­дим ит­те. Шун­да кы­зым:  «Диң­гез­гә ба­ра­быз! Диң­гез! Диң­гез! Ми­нем ку­паль­ник та бар!» – дип кыч­кы­рып си­ке­рә баш­ла­ды. Ирем:  «Син без­нең бе­лән бар­мый­сың, син авыл­га әби­е­ңә кай­та­сың!» – ди­де. Күп­ләр ба­ла­ла­рын үзе бе­лән диң­гез­гә ал­мый, икәү­дән-икәү ге­нә ял итәр­гә те­ли­ләр, тик сез бу ва­кыт­та кы­зым­ның ка­ра­шын күр­сә­гез иде… Ул әле бик кеч­ке­нә бул­са да, аны­кы ке­бек са­гыш­лы ти­рән ка­раш хәт­та го­мер бу­е авыр­лык кү­реп яшә­гән әби­ләр­дә дә юк­тыр. Ул әти­се­нең үзе­не­ке тү­гел­ле­ген бе­лә һәм ул, һич­шик­сез:  «Әгәр үз әти­ем бул­са, ул ми­не диң­гез­гә алып ба­рыр иде, кич­лә­рен муль­тик ка­рар­га ку­шып аш бүл­мә­сен­нән ку­ып чы­гар­мас иде», – дип уй­лый­дыр.

Ирем ба­ла бе­лән уй­ный, укыр­га өй­рә­тә, зо­о­парк­ка, цирк­ка алып ба­ра, һәр ял са­ен ка­я­дыр ба­ра­быз… Ул үзе­нең ба­ла­ны үп­кә­лә­тә алу­ы ту­рын­да гы­на бө­тен­ләй уй­ла­мый бу­гай…

Җәй кө­не ба­ла­ны да үзе­без бе­лән диң­гез­гә алып ба­рыйк, дип әйт­кәч, үп­кә­лә­де хәт­та.  «Бар ке­ше дә ан­дый ял­лар­га бар­ган­да ба­ла­сын әби­гә кал­ды­ра бит, ниш­ләп без­гә ге­нә кал­ды­рыр­га яра­мый соң?» – ди­де. Кы­зым яса­ган рә­сем­нәр­гә ка­рыйм да елый­сы ки­лә. Ан­да ул әти­сен, әни­сен зур итеп ясый, ә үзен поч­мак­ка кеч­ке­нә ге­нә йом­гак итеп бу­яп ку­я. Мин ба­лам­ны да го­ме­рем­нән ар­тык кү­реп яра­там, аны үзе­без бе­лән ял итәр­гә ала­сым да ки­лә, ирем­не дә югал­та­сым кил­ми. Ирем үз ба­ла­быз­ны бул­ды­рыр­га те­ли. Тик ул ба­ла да бул­са, кы­зы­ма мө­нә­сә­бә­те та­гын да на­чар­ла­ныр ке­бек.

Запись «Ба­лам­ның ка­ра­шын­нан чүт ке­нә елап җи­бәр­мә­дем, ан­да шул­ка­дәр ти­рән са­гыш, ял­гыз­лык иде…» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Ике тәүлеккә якын үлем белән тартышкач, аны хәрәкәтсез, телсез хәлдә, палатага чыгардылар. Табиб реаниматологларга, шәфкать туташларына рәхмәттән үзгә сүз юк, ярымүле хәлдәге карчыкны бер ай дигәндә терелтеп аякка бастыра алдылар. Шөкер, күз тимәсен, әнкәй бүгенге көндә үз акылында, үз аягында, чәен куеп эчә, сөйләшә, кибеткә дә үзе чыгып керә, уткагазга да үзе түли. Сүз дә юк, без аны язмыш кочагында ялгыз калдырмыйбыз. Кадер-хөрмәттә яшиләр, үги әти белән икесенә ярыйсы гына пенсия алалар. Сеңелләрем көнаралаш кереп хәлләрен беләләр. Керләрен, идәннәрен юып, кирәкле даруларын, азык-төлекне китереп кенә торабыз.

Авырганда әнкәйне чиратлашып сакладык. Кысан палатада өч авыру, аларны карап, тагын өч кеше кизү тора. Көне ярый әле, ничек тә үтә, тик баш төртеп хәл алырга урыны булмаган кысан бүлмәдә төннәр яман озын тоела. Җитмәсә, каты чирлеләрнең көен көйләве читен. 78 яшьлек Клавдия әбекәйне караучы Людмилага аеруча авыр: өендә балалары көтә, ә аны сырхауханәдә алыштырырлык якын кешесе юк. Миңа Люда әнисенә кырысрак мөнәсәбәттә кебек тоелды. Беркөнне, әнкәй янында сеңлем калгач, без Люда белән автобус тукталышына бергә бардык. Шунда, түбәндәгеләрне сөйләп, ул мине шаккатырды.

— Ашыйсын ашаган, яшисен яшәгән, мәңгелеккә китәргә вакыт инде аңа, тагын күпме интектерергә инде мине? — диде ул, әнисе турында. — Моңарчы да нервымны күп ашады. Аның даими каныгуы, бөтен җиргә кысылуы аркасында быел ирем ташлап чыгып китте. Иремә үпкәләр хәлем юк, чөнки әнинең ачы теленә, зәһәрлегенә түзәрлек түгел. Ирем химия заводында, зарарлы цехта эшли, акчасын тулысынча алып кайтып бирә иде. Ацетон белән эшләгәнлектән, киеменә, тәненә шуның исе сеңеп беткән иде. Әни аны: “Кайттыңмы, фу, вонючий козел”, — дип каршы ала, табын янында: “Күп ашыйсың, сине ашатып туйдырганчы бәреп үтерәсе җиңелрәк”, — дип мыгырдана. Авыр эштә интеккән таза ир нишләп аз ашарга тиеш соң әле? Үзе эшләп тапкан ризык, теләсә-күпме, туйганчы ашасын! Әнигә ярар хәл юк, әле — мышный, әле — гырлый, әле төчкерә дип, иремнән гел гаеп таба. “Ярты акчасын яшереп калдыргандыр әле!” — дип, аның кесә төпләрен актарып йөри. Тапмагач, аты-юлы белән сүгенә-сүгенә: “Утыз мең дә булдымы акча?! Ник эштән соң калып яки ял көннәрендә чумара эшләмисең? Эштән шөреп булса да кыстырып кайтырга кайчан өйрәнәсең инде син?” — дип бәйләнә. Ә мин ике ут арасында. Авыр холыклы әнине дә ярсытасы килми, иремне дә кызганам. Берәр явыз бәндә булса, әбисенең авызын яптырыр, телен тешләтер иде дә, ирем йомшак, тәртипле-тәрбияле йортта үскән авыл малае. Шулай да берзаман аның да түземлеге төкәнде, әни котырынып өстенә килгән мәлдә, башын аска иеп чыкты да китте. Миңа рәнҗүле караш ташлады, тик авыр сүз әйтмәде. Артыннан чыкмакчы идем, әни изүемнән умырып тотты да: “Йә ул — авыл мокыты, йә мин!” — дип кычкырды.

Үскән чакта да рәхәт күрсәтмәде ул безгә. Апам авариягә эләгеп яшьли үлде, энем армиягә киткән җирендә өйләнеп, Чита өлкәсендә төпләнеп калды. Аның читләшүенә дә әни гаепле, хатынын башта аңа алып кайтып күр- сәтмичә генә өйләнгән өчен: “Өйгә кайтып басасы булмагыз, ул әнчегеңне барыбер кертмим!” — дип хат язды. Әтиле килеш әтисез үстек без. Әти сугыштан яраланып кайткан, җитмәсә, торыр җирләре дә начар булган: салкын баракның кысан бүлмәсендә яшәгәннәр. Әти, беренче баласы тугач: “Клава, бераз тернәкләнеп, аякка басыйк инде, яме, үз йортыбыз булгач, балаларны күп итеп табарсың”, — дигән. Әнигә шул сүз җитә калган: “Теләсәм, елга икене табармын, синнән булмаса, баланы күрше Степаннан алып кайтырмын!” — дип, әтине мыскыл иткән. Өч баласы тугач, өендә җылы сүз ишетмәгән, наз, хөрмәт күрмәгән әткәй үзләре цехында эшләүче ялгыз хатынга йортка кергән. Озак тормыйча, икәүләп казах даласына чыгып киткәннәр. Бәлки алай ук ерак китмәгән дә булырлар иде, әни аларның эштән кайтуларын сагалап торып, өсләренә керосин сипкән. “Шырпы сызып, ут төртергә өлгерми калдым, ул ике падланы яндырып көл итә алмавыма үкенәм”, — дип сөйләде ул соңыннан безгә. Әти еракка киткәч безгә көн бетте. “Әй, сез, Харитон калдыклары, нәрсә дип җәелеп йоклап ятасыз? Хәзер үк торып эшкә керешегез!” — иртәнге дүрттә барыбызны да салкын урамга кар көрәргә куып чыгара иде. Дворник булып эшләде ул. Дөресрәге, эшли дип саналды, ә авыр эш газабы безнең ябык җилкәләргә, нечкә беләкләргә төште. Үзебезгә тиешле участокны җыештырып бетереп өйгә керәбез, ә аркалар чеп-чи су. Юынып-киенеп мәктәпкә чабасы бар бит. Ә әни: “Ач дуңгызлар кебек ризыкка ябырылма- гыз, ачка үлмәслек тамак ялгасагыз шул җиткән! Сез Харитон калдыкларын күпме генә ашатсам да, симертеп иткә тапшырып булмас!” — дип кычкыра.

Без кимсенеп үстек, рәтле кием күрмәдек. Саран әни әтидән килгән алимент акчаларын саклык кассасында җыеп барган булган. 1992 елда 20 мең сумга якын акчабыз “янганын” күптән түгел генә белдем. “Атагыз сезне ташлады, бар дип тә белми, булышмый”, — дип, гомер буе җаныбызны талады ул. Әтинең икенче хатыны бала тапмаган. Ул үлгәч, инфаркт кичергән әти ялгызы калган. Миңа бу хакта тәфсилләп язган хаты килде. Җан тартмаса да, кан тарта диләрме әле? Тәвәккәлләп чыгып киттем дә, әткәйне кайчандыр үзе эшләп алган фатирының түр башына алып кайтып салдым. Әни кара коелды. “Үзе дөмекмәсә, агу эчертеп үтерәм!” — дип янады. Әти безгә ничек ярдәм итеп яшәвен сөйләп өлгерде. Баксаң, һәр уку елы алдыннан сатып алынган кием-салым, апа белән мине вузга укырга кертү өчен түләнгән акчаларны әти җибәргән булган, туй чыгымнарын да ул каплаган булган икән. Ир белән хатын, үзара килешә алмыйча, аерылышсыннар да ди, ә нигә балаларны газиз әтиләренә каршы куярга, аңарга карата нәфрәт тәрбияләргә? Әни безгә: “Сез иң юньсез кеше балалары, үзегез дә бер тиенгә тормыйсыз, имгәкләр”, — дип кимсетеп үстерде. Беренче ягымлы сүзне булачак иремнән ишеттем. Матур, сөйкемле, булдыклы булуымны ул күрде һәм шул хакта сөйләп, үз бәямне күтәрергә, үз кадеремне белергә өйрәтте.

Теләсә-кем, теләсә-ни әйтсен, әмма мин әнине яратмыйм. Ана хакын хаклап аны үлгәнче тәрбияләячәкмен, тик күңелемдә аңа карата аз гына да җылылык юк. Әни булган җирдә бөтен кешегә кыен. Әле хәзер дә, рәхмәт укыйсы урында, мыгырданып, үзен үлемнән алып калган табибны, шәфкать туташларын сүгеп ята. Ярый әле сөйләшүен чит кеше аңларлык түгел…

Хәмидә ГАРИПОВА. Казан.

Запись «Ана хакын хаклап әнине үлгәнче тәрбияләячәкмен, тик күңелемдә аңа карата җылылык юк…» [гыйбрәт өчен] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..