ТАТАР ТУДЕЙ / ТАТАР БҮГЕН – Эльвира ФАТЫЙХОВА

15 июньдә, Уфаның “Башкортостан” дәүләт концертлар залында TMTV музыкаль премия концерты булды. Моңарчы гел Казанда узган чара, быел беренче тапкыр, Башкортстанда үтте. “Ни өчен анда?” дип аптыраучылар күп булды, шуңа башыннан ук ачыклык кертик.

Бу сорауга концерт башында ук танылган алып баручы Гөлназ Сәфәрова җавап бирде.

­– Хәтерләсәгез, моннан күпмедер вакыт элек, бик нык шаулаштылар. Татар артистларын Башкортстанга кертмиләр икән, диделәр. Аларны монда кертәләрме икән? Без моны тикшереп карарга булдык, – диде ул.

– Гөлназ, кертәләр генәме соң?! Без бит бүген 3 автобус, ике самолет, дүрт пароход, 4 поезд, 32 машина, бер көтү артист килде. Барысы да монда, сәхнә артында, сезне яратып килде, – диде икенче алып баручы Айрат Ильясов.

Арттырып җибәрсә дә, алай ук күп кеше килмәсәк тә, чынлап та, куып кайтармадылар. Тик Халык санын алу алдыннан булган ул чактагы вәзгыять белән хәзергесен чагыштырырга ярамый. Аннан соң, безнең артистлар Башкортстанга күп чыкты инде. Җитмәсә, әле генә, 25 майда – Уфада, 8 июньдә Казанның Пирамида концертлар залында, татар һәм башкорт артистларының “Бергә” хәйрия концертлары гөрләде. Шул рәвешле алар Донецк һәм Луганск шәһәренә ярдәм итәргә алынды. Мондый шартларда куып чыгармаячаклары болай да мәгълүм иде. Тирәнәеп тормыйм, әмма халык санын алу вакыйгасыннан соң, бу TMTV музыкаль премиясе тантанасы – үзе бер спектакль, матур сәяси адым булып балкып алды. Өстәвенә, башкорт артистларына да премиядән өлеш чыкты.

TMTV каналы директоры Лилия Кадыйрова әйтүенчә, концертка билетлар ике атна эчендә сатылып беткән. Бәяләре 1000-1200 сум булган. “Билетсыз керүче берәү дә юк”, диде Кадыйрова. Журналистлар өчен, баскычларга аерым урындыклар тезеп чыкканнар, зал шыгрым тулы иде. Башкорстан тамашачысы мондый концертларга сусаганлыгы сизелде. Алар һәр җырчыны гөрләтеп алкышлады. 

Концерт турында әллә ни күп сөйләмәм, аны TMTV каналы турыдан-туры трансляция ясап күрсәтте.

Ә менә тамашага кадәр булган вакыйгаларны языйм. Төне буе автобусларда килеп, иртәнге якта ук концертлар залын басып алган артистлар, көне буе репетиция ясады. 16:00 сәгатьтә Кызыл келәм тамашасы башланды. Иң беренче булып, тамашачы алдына Иркә чыкты.

ВИДЕОЛАР БЕЗНЕҢ ТЕЛЕГРАМ КАНАЛДА, МОНДА БАСЫП КЕРЕГЕЗ!

https://t.me/tatartoday/21649

Ландыш Нигъмәтҗанова белән Иркә арасында булып, хәзергә онытылып бетә язган гаугадан соң, “Барс Медиа”ның Иркәне кызыл келәмгә беренче чыгаруы үзе бер символик мәгънәгә ия иде шикелле.

Келәмнән узган җырчыларга алып баручылар төрле сораулар бирде, образлары турында кызыксынды. Мәсәлән, Иркәнең командасында 15 кеше эшли икән. Ул үзенә дә, аларга да ел дәвамында 8-9 тапкыр образ үзгәртә, киемнәр тектерә, ди. Иркә ковбой стилендәрәк булгач, алып баручының аңа киеме турында сорау бирүен бераз аңлыйм. Әмма ак күлмәк белән кара чалбар кигән Илнат Фәрхуллин һәм аның командасына да “образыгызны ничек сайладыгыз, кем булышты” дигән сорау бирүләре кимсеткән төслерәк булды. Илнат үзе дә сәерсенде бугай: “Беркем дә булышмады. Өске якка акны киябез, аска караны дип сөйләштек тә, кидек тә килдек”, дип җавап бирде.

Җырчылар кызыл келәмгә машина белән каян киләләр микән дип, машина артыннан эзләп киттем. Ә алар 100 метрда, шул бинаның икенче ягында басып тора булып чыкты. Кызык икән, дидем дә, яңадан келәм янына барып бастым. Алар шул 100 метрны машина белән килеп, келәмнән күтәрелә торды, журналистлар кул чабып каршы ала торды. “Куан күңел! Бу шатлыкны әле аңлар кеше җирдә тумаган”…

Бу хәл-әхвәлләрдән соң, журналистлар өчен кечкенә генә матбугат очрашу ясадылар. Анда “Барс Медиа” компанияләре төркеме идарәсе рәисе Камил Гәрәев, Айдар Галимов, Әнвәр Нургалиев, Элвин Грэй, Илнат Фәрхуллин катнаштылар. “Барс Медиа”ның телне саклауда зур эш башкаруы турындагы сүзләр күп булды.

Бу ягын, чынлап та, инкарь итеп булмый. “Барс” булмаса, аны һичшиксез уйлап табарга кирәк иде. 22 ел дәвамында “Татар җыры” фестивален оештыруы гына да ни тора. Радио, телеканал эшенең әһәмияте, тәүлек буе татарча сөйләп торуы, нинди генә булса да, татарча контент тудыруы турында артыгын сөйлисе дә юк. Татар дөньясында грандиоз шоу-тамашалар ясаган, татар талантларыннан да, бөтенләй талант булмаганнарыннан да йолдыз ясый алган бу компаниянең милләткә файдасы барыбер зур булды.  

– Уфада булуыбыз – яңалык. TMTV музыкаль премиясе тантанасын җиденче тапкыр үткәрәбез, быел Уфага килдек. Бу беренче тапкыр гына булмас, татар-башкорт һәрчак бергә яшәгән, бу фестиваль аша безгә берләшергә, шундый чаралар аша да безгә телне сакларга һәм матур итеп яшәргә кирәк, – диде Камил Гәрәев.

“Сезнең асыл максатыгыз нидә соң?” дип кызыксынды бер башкорт журналисты. 

– Бу безнең өчен яңа тәҗрибә һәм бездә күп еллар дәвамында эшләгән, хезмәттәшлек иткән Башкортстан җырчыларына рәхмәт сүзебез дә. Татар эстрадасында сезнең җирләрдән булган җырчылар бик күп, – дип, зирәк кенә җавап бирде Камил әфәнде.

“Ни өчен татар-башкорт шагыйрьләре, язучылары үзләре бастырган китабы гонорарына яши алмый, ә эстрада вәкилләре гөрләтеп яши? Бу татар-башкорт халкының китап укымыйча, күңел ачып яшәүгә генә кайтып калуы сәбәплеме, әллә башка сәбәбе дә бармы?” дип сорадым Айдар Галимовтан. Башта калган җырчылар көлгән булдылар, аннары шул сорауга күмәкләшеп җавап эзләделәр.

– Шигърият, проза белән эстраданы чагыштырып ярыштыру урынлы да, матур да булмас кебек. Бер карасаң, шигъриятсез эстрада яши алмый, икенче карасаң, алар барысы да үз тормышы белән яши. Әйе, финанс яклары шулайрак инде. Тик бу шагыйрьләрдән яки җырчылардан гына да тормый. Без, җырчылар, бүген бер шигырьне дә бушка алмыйбыз. Элек аның коммерция ягы юк иде, хәзер менә көйне генә түгел, шигырьне дә сатып алабыз, – диде Айдар Галимов.

– Безнең телне, сәнгатьне саклауда эшләгән бер генә эш тә артык түгел. Бу юнәлештә эш бар кешегә дә җитә, президентка да, җитәкчеләргә дә, халыкка да. Кем ничек булдыра ала – шулай эшли. Без дә, үзебезнең яктан, эшли алган кадәрен эшлибез, – диде Камил Гәрәев.

– Глобализация шаукымыдыр бу. Кеше җиңелрәк тормыш ярата. Интернет булмаса, бәлки, китап укыр идек. Хәер, заманында интернет булмаса да, мин унлап китап укыганмындыр инде. Шагыйрьләр булмаса, җырлар да булмас иде, – диде Әнвәр Нургалиев.

Кыскасы, нигә бүген язучыларның матди хәле шулай ук түбән тәгәрәп, артистларныкы күкләргә күтәрелеп китүе барыбер бик аңлашылмады. 

Концерт башланды. Аны, иң элек, башкорт музыканты ZAINETDIN шушы ачылышка дип махсус язган көй белән ачып җибәрде. Татар-башкорт дуслыгы турында сөйләнде. Аннан, Айдар Галимов “Җырлыйм туган якта” дигән җырын башкарды. Тантананы ул башлады, ул япты.

Гомумән алганда, дүрт сәгатьтән артык барган концерттагы 32 чыгышның дистәдән артыгы Башкортстаннан чыккан җырчыларныкы булды. Мәсәлән, Ябай-малай, Азалия Вәлиевалар үзләрендә бик популяр, алар шунда яши дә. Гөлназ Асаева да Казанга әле күптән түгел генә күченде. Айдар Галимов, Филүс Каһиров, Радик Динәхмәтов, Ринас Шиһапов, Әнвәр Нургалиев, Зинира Рамазанова, Элвин Грэй – бар да чыгышлары белән Башкортстанныкы. Элвин Грэй дигәннән, ул татар җырчыларының Уфага килеп концерт ясавына рәхмәт сүзләре дә сөйләде бит әле. Бу хәлгә бик куануын әйтте. Мөгаен, бу башкалар өчен дә “юл ачык” дигән сигнал булгандыр.

Запись “Маршрутный лист” белән куркыткан Башкортстан TMTV премиясенә килгән татар җырчыларын ничек каршылый?[сәфәрдән язма] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Әйтик, Башкортстанның Баймак районында нодуляр дерматит эпидемиясе белән бәйле рәвештә мөгезле эре терлекләрне юк итү бара. Кадрларда Төрекмән авылы.

Запись Башкортстанның Баймак районында күпләп мөгезле эре терлекне юк итәләр [видео] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Татарстанның атказанган артисты Әлфия Хәсәнова аның турындагы хатирәләре белән уртаклашкан. Аларны “Ватаным Татарстан” сайты бастырган.

“1979 елда мин күчмә театрга эшкә урнаштым. Авылдан-авылга йөреп спектакльләр куябыз. Туган ягым – Саба районының Сатмыш авылына да килеп чыктык. Клуб янына зур афиша эленгән. Габдулла Рәхимкулов белән Хәмдүнә Тимергалиева киләчәк икән. Габдулла абый инде һәрберебезгә дә яхшы таныш, Хәмдүнәсе кем икән? Шунда Исламия апа белән Хәлил абый Мәхмүтовлар аңа бик яхшы бәя бирделәр, исебез-акылыбыз китеп тыңлап тордык. Аны күрәсе килү, тыңлау теләге уянды.

Мин Батыршин урамындагы 63нче йортның тулай торагында яши идем. Көннәрдән бер көнне җырчы Хәмдүнә дә безнең тулай торакта яши икән, дигән хәбәр таралды һәм ул тиз арада үз кеше булып китте. Менә мине тыңлагыз дигән сыман коридорда да, аш бүлмәсендә дә җыр сузып җибәрә, безгә «апаем» дип дәшә, миңа «озын чәч» дигән кушамат та такты. Артист артистны тиз аңлады булса кирәк, безнең фикерләр, серләр килеште. Мин исә аңа, каян башыма килгәндер, Ханна дип дәшә идем. Бу исемне ул ошатты. Тулай торактагыларның күңеленә дә якын булды бу исем. Без аны Олеся Френкельга да охшата идек. Хәмдүнәнең дә чәче үзенә бер төрле – ак та түгел, сары да түгел. Озын буйлы, ябыграк гәүдәле. Ап-ак кофта, ап-ак юбка киеп йөрүчән. Иртән иртүк уяна да: «Апаем, чәй кайнады, әйдә чәй эчәргә», – дип чакырып йөри башлый. Коридорда иртән иртүк җырлап йөрүенә дә күнегеп бара идек инде. Мине кайбер тантаналарда, аеруча сабантуйларда чыгыш ясарга үзе белән ала иде, синдә Наҗия Минкина тавышы, дип, үсендереп тә җибәрә. Наҗиянең ул вакытларда Әлфия апа Авзалова бригадасында эшләгән вакытлары.

Тора-бара аңа «Хәмдүш», – дип дәшү гадәткә кереп китте, бернинди ризасызлык белдермәде, киресенчә: «Әү-әү, апаем», – дип канәгать елмая иде. Аның бертуган сеңлесе Әлфинәгә тун тектереп йөрүләре дә күңелгә нык уелган. «Сеңлемне сөендерәсем килә, ул бит әнине тәрбияли», – дип әйтә иде Хәмдүнә. Гомумән, ул туганнарына нык булышты. Бүләкләрне алганда да, монысы җиңгәчәйгә, монысы Азаматка (абыйсының улы), дип тәгаенли иде.

Миңа тора-бара иркенрәк бүлмәле тулай торакка күчү насыйп булды. Хәмдүнә истәлек бүләкләре әзерләгән: пластмасса ләгән, берсе зур, икенчесе кечерәк ике чүмеч һәм дә бик матур рәсемнәр төшерелгән калын тәлинкә. Аларны Ханна – Хәмдүш – Хәмдүнә истәлеге итеп бүген дә саклыйм һәм кулланам. Яшәү урыннары үзгәргәч тә аралар өзелмәде, кунакка йөрештек.

Хәмдүнә берара Башкортстанда Флорит белән яшәп алды бит инде. Шул вакытта мине, сабантуйда чыгыш ясарга дип, кунакка чакырдылар. Бардым. Башкортстан табигате белән хозурланырга дип машинада чыгып киттек. Рульдә – Флорит. Мул сулы күл буендагы текә тауга күтәреләбез. Көтмәгәндә-уйламаганда, артка тәгәри башладык. Артта исә – күл. Машина тәгәрәпме-тәгәри. Шул мәлдә Хәмдүнә Флоритның аякларын читкә этәрде дә куллары белән тормозга басты. Флоритка исә «Тизлеккә куй», – дип әмер бирде. Ходайның рәхмәте, машинабыз түбәнгә тәгәрәүдән туктады. Хәмдүнәнең тәвәккәллеге безне фаҗигадән саклап калды.

Яшәештә аңа Илһам Шәриф ныклы таяныч булды. Хәмдүнә апасының һәр гозерен җиренә җиткереп үтәде, иҗатта да, тормышта да ярдәменнән ташламады. Бергәләп сәхнәгә күтәрелделәр, алар башкарган дуэтлар халык күңелендә лаеклы урынын алды. Хәмдүнә туры сүзле иде. Фикерен кәнфит кәгазенә төрмичә генә җиткерде, шул гадәте аркасында ул кайвакыт кыенлыклар да күрде, әмма нинди генә халәттә дә чын мәгънәсендә Кеше булып калды…”

Чыганак: https://kiziltan.ru/articles/kultura/2021-10-07/hanna-h-md-sh-h-md-n-2533365

Запись “Ханна, Хәмдүш, Хәмдүнә…” впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Ул иң беренчеләрдән булып училищеда намуслы эшли, аннары шәһәргә күчү белән, пенсиягә чыкканчы Башкортстан дәүләт аграр университетында тырыш, зур хезмәт куя.

Уфаның мәгариф үсеше Лия Фазылҗан кызы эпохасы хакында сагынып искә ала. Ул бик ихтирамлы, ярдәмчел, кешелекле булуы белән коллегалары тарафыннан зур хөрмәт казана. Студентлары белән бер “дулкында” булуы, аларның фикерләрен аңлавы һәрчак аңа ярдәм итә килә. Шәкертләргә төпле белем бирү генә түгел, ә аларның талантларын ачуны, аларны үстерүне дә хуп күрә абруйлы педагог.
Хәзерге вакытта Исламия Фазылҗан кызы сафта, хаклы ялга чыккач та журналистика юнәлеше буенча белем туплый, РФ, БР һәм ТРның Журналистлар берлекләре әгъзасы, ике мәртәбә хаҗия. Моннан тыш мөгаллимә гөлләр үстерә, туган якны өйрәнү белән шөгыльләнә.
Юлай Низаев, китапханәче.

Запись Студентлары белән бер “дулкында” ул впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Бөрҗән районында Шүлгәнташ мәгарәсеннән ерак түгел Ыгышма күле җир астына киткән. Бу хакта “Шүлгәнташ” табигый тыюлыгының экологик секторы башлыгы Ләлә Хәйбуллина хәбәр итте. Белгеч бу очракны “сенсацион” дип атады.

– Мондый хәл корылыклы елларда булырга мөмкин, һәм тарихта шундый ике хәл турында билгеле. Бу 1921 һәм 1975 елларда була. Бервакыт су киткәч, күл төбендә каен һәм тал үскән. Күл янә су белән тулгач, агачлар, грунт белән бергә, өскә күтәрелгән һәм җил уңаена әкрен генә йөзә башлаган. Күлнең атамасы да шуннан, – ди Хәйбуллина.

Ул Ыгышманың корылык аркасында кабат җир астына китүен билгели. Исегезгә төшерәбез, быел җәй Башкортстанда аномаль эсселек торды, ә синоптиклар берьюлы берничә температура рекордын теркәде.

Чыганак: https://kiziltan.ru/articles/republic/2021-09-29/k-l-ir-astyna-t-shep-kitk-n-2525136

Запись Күл җир астына ничек төшеп киткән? впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Әлеге вакыйга уңаеннан Фирдүс Тямаев социаль челтәрдә видео урнаштырды. Аны Башкорстан тамашачысы дәррәү күтәреп алып, флешмоб оештырды. Күпчелек Башкортстан хакимиятенең бу адымын хупламады. “Мин Башкортстанда туганыма беренче тапкыр оялам”, дип язучылар да булды хәтта.

Бүген Фирдүс Тямаев Башкортстанның мәдәният министры Әминә Шәфиковага мөрәҗәгать белән чыкты. Чөнки Фирдүснең 2 апрельдә Стәрлетамакта булачак гастрольләре дә өзелергә мөмкин икән.

Кичәге хәлләрне исәпкә алып, мин дә Башкортстан Мәдәният министрлыгына мөрәҗәгать иттем.

“Муниципалитетларда концертлар оештыру җирле хакимият вәкаләтләренә керә. Миякә районы хакимияте мәгълүматлары буенча, 22 мартта Кыргыз-Миякәнең Үзәк мәдәният сарае подвалында, торба тишелү сәбәпле, электр челтәрендә кыска ялганыш барлыкка китергән.

Бәхетсезлек очрагы килеп чыкмасын өчен Мәдәният сараенда электр уты бөтенләй сүндерелгән. Нәтиҗәдә, Фирдүс Тямаевның концерты булмый калган. Тулырак мәгълүматны сез Миякә районы хакимиятеннән белешә аласыз.

“Маршрут” кәгазьләренә килгәндә, Башкортстанда Мәдәни программалар һәм гастрольләр эшчәнлеге дирекциясе эшли. Теге яисә бу артистның гастроль эшчәнлеге законлымы дигән сорау туган очракта, концерт уза торган муниципаль берәмлек Дирекциягә мөрәҗәгать итеп, эксперт бәяләмәсе алырга хокуклы.

Бу бәяләмә мәҗбүри түгел һәм муниципалитет яисә артистларның үзләре теләге белән генә үткәрелә”, диелә Мәдәният министрлыгының матбугат хезмәтеннән “Шәһри Казан”га килгән хатта.

Лилия ЛОКМАНОВА

Чыганак: "Шәһри Казан" сайты

Запись Башкортстан Мәдәният министрлыгы Фирдүс Тямаев концертына бәйле рәвештә аңлатма бирде впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Башкортстан һәм Татарстан умартачылары быел җәй бал уңышы өчен уртача булды ди, бал бәяләренең инде ун еллап бер дә үзгәрмәвенә зарлана. “Татар балы” бренды да кирәк дип сөйләде умартачылар.

“Татарча подкаст”ның чираттагы чыгарылышы умартачылыкка багышланды. Аның текстын да тәкъдим итәбез. Башкортстанның Бөрҗән райныннан солыкчылык, ягъни кыргый бал җыю белән шөгыльләнүче Юнир Ибраһимов, Татарстанның Лаеш районыннан танылган умартачылар нәселе вәкиле Нурия Зарипова, Әлмәт районында “Интех-лес” ширкәтендә умартчы булып эшләүче Хәмит Муллагалиев белән быелгы бал уңышы, умартачылык проблемнары турында сөйләштек.

— Быелгы җәй бал кортлары, бал җыю өчен әйбәт булдымы?

Нурия Зарипова: Беренче балны без Питрауга алып карадык. Өлгергән кәрәзләрне июль ахырында аерта башладык. Балавыз капкач белән каплангач, өлгерде дип исәпләнә. Июнь ае гадәттәгедән кызурак килде, бу бераз зыян итте дисәк тә була. Ләкин безнең умарта күп, бал ала алабыз дип әйтергә мөмкин.

Юнир Ибраһимов: Ел уртача булды, нык эссе булды, бал җыю вакыты кыскарак булды бүтән елларга караганда, чөнки эсседә юкә чәчәге тиз кипте.

— Юнир ага, сезнең шөгыль турында күбрәк беләсе килә, чөнки кыргый бал кортлары белән эшләү, кыргый бал җыю сирәк очрый торган кәсеп. Белүемчә, бу солыкчылык дип атала.

— Әйе, солык балы диелә. Бал кортлары урманда, карагай агачларында чокып эшләнгән ояларда яшиләр, аны язын бер тикшереп чыгасың да, көзен балын җыеп аласың. Елына ике тапкыр карап чыгасың. Солык балын шул сентябрь башларында җыя башлыйсың, ул бер ай чамасы дәвам итә, кар яуганга кадәр җыеп өлгерәбез. Солык балын җыю шул бер сезон гына.

Юнир Ибраһимов

— Дөресен генә әйткәндә, читтән караганда бу аучылык кебек күренә, киек бал кортлары балны җыя, ә кеше бара да ала. Сез ул бал кортларын ел дәвамында карап, күзәтеп, ашатып торасызмы, аларга куышлар ясыйсызмы?

— Солыкны язын без кортлымы-кортсызмы, ничек кыш чыккан – шуны карыйбыз. Үлгәннәреннән чистартып, корт кунырлык итеп куябыз. Аннары юкә чәчәк атканчы кортлар аерып беткәч тикшереп чыгабыз – кайсына кунган, кайсы кортлы, кайсы кортсыз. Сентябрь башларында чыгабыз җыярга. Безнең солыклар төрле якларда, күп, территория зур, безгә бер ай чамасы китә инде җыеп алыр өчен.

— Солыкларыгыз күпме? Аларның тамгалары бармы?

— Һәркемнең солыгы үзенә билгеле. Алар безнең атайлар, олатайлардан буынннан буынга күчеп килгән солыклар. Яраклы юан гына агачлар эзләп табып, солык итеп әзерлибез, ел саен унар солык тирәсе юнып барабыз. Әлеге мәлдә безнең бер 50-60 кортлы солыгыбыз бар, гомуми саны йөздән артык. Барысын да карап та бетереп булмый, шуңа күрә төгәл генә аның санын әйтеп булмый. Һәр гаилә солыклы агачларына үз тамгасын суга.

—Сез ул солыкларда балның бер өлешен кышкылыкка калдырасызмы? Солыктан күпме бал чыга?

— Кыш чыгарга җитәрлек итеп, 10 кг чамасы калдырабыз. Бер солыктан уртача 10-15 кг бал чыга. Бу бал җыю урыныннан да, солыкларның зурлыгыннан да тора. Бал уңган елда зур солыклардан утызар кило алып була. Әле бу кышкылыкка калдырганнан тыш. Әгәр дә көннәре әйбәт торса, бал кортларының юкәдән бал җыю вакыты егерме көн дәвам итә, чөнки таулы районнарда юкә бер үк вакытта атмый, тау башларында иртәрәк чәчәк ата, астагы урыннарда соңгарак кала, шулай итеп 20ләп көнгә сузыла. Быел бу чор кыска булды, бер атна чамасы гына җыеп өлгерделәр.

Кыргый бал кортлары җыйган бал

— Солыктан чыккан балны аертасызмы, әллә ул кәрәзле генә буламы?

— Солыктан чыккан балны аертып булмый, чөнки аны балавызы белән бергә аласың. Вак-вак кына кисәкләргә кыркып батманга салабыз, аны шунда изәбез, анда бөтенесе ботка кебек бергә кушыла. Аны аертып булмый.

— Сезнең тирәдә моның белән шөгыльләнүчеләр шактый дисез. Бу бит инде бик авыр һәм куркыныч эш – биек агачларга менәргә кирәк, киек җанварлар да килеп чыгарга мөмкин. Шул бал кортларын йортлаштырып булмыймы? Иглин районында түмәрле умартачылык белән шөгыльләнүчеләр бар. Ул да шуңа охшаган түгелме?

— Солыктагы бал кортларын алып кайтып була әлбәттә, аны өйдәге умарталарга да бикләп була. Ләкин ул солык кортлары башлыча шул авыллардан аерылып чыккан күчләр. Чиста кыргый кортлар төпкел урманнарда, авыллар булмаган җирләрдә генә сакланып кала. Авыллар тирәсендә катнаш токымлы бар кортлары. Чиста бөрҗән токылмы кортлар әз калды.

— Бу чын бөрҗән кортларын саклау буенча берәр програм бармы? Югалып баралар бит?

Кыргый бал кортлары

— Мондый програмны ел саен кабул итәләр. Сөйләшәләр, умартачылар җыела, читтән корт кертмәскә, бөрҗән популяциясен саклап калырга диләр, ләкин ул буш сүз генә булып кала. Чөнки бөрҗән корты хәзер юк кимәлендә, юкка чыгып бетеп бара, әнә шул мин әйткән төпкел авылларда гына сакланып калды. Кайбер авылларда читтән корт кертмиләр. Ләкин нигездә катнашып бетеп бара, бөрҗән корты бетеп бара дисәк тә дөрес була. Шүлгән-Таш тыюлыгы тырышып карый сакларга. Әмма кешегә аңлатып бик булмый, алар кайда арзанрак, шуннан төрле корт сатып алырга тырыша. Бөрҗән корты кыйммәтрәк, әлбәттә.

— Хәмит ага, Татарстанда нинди токымнар үрчетәсез?

— Бездә кортлар бүгенге көндә ике төркемгә бүленә. Җирле кортлар бик шәп җыя алмады. Чиста урыс токымлы кортлар калмады бит инде ул. Кавказдан, Карпаттан алып кайтканнары белән кушылып беттеләр. “Помесь” дибез инде без аларны. Алар әйбәт эшләми. Без карника токымына күчә башладык. Алар бик яхшы эшлиләр. Киләсе елга күчеп бетәргә уйлыйбыз. Германиядән, Австриядән аналар сатып алып кайтып бирделәр. Быел шулардан аналар чыгардым. Бик яхшы эшләделәр. Оешмада 240 чамасы умарта бар, шуның 120се бездә.

— Нурия ханым, үз хуҗалыгыгыз турында сөйләп китегезче. Күпме умартагыз бар, эшләшергә кешеләр дә аласызмы?

— Безнең эшебез 2004 елда 30 оя умартадан башланып киткән иде, бүгенге көндә 350 баш умарта бар. Умартачылыктан тыш игенчелек, терлекчелек блән дә шөгыльләнәбез. Шулай ук без үзебезнең умарталык янында баллы культуралар да чәчәбез. Сезон беткәч тә бал кортларына тупларга нектар була. Умарталыкта гаиләбез белән эшлибез, туганнарыбыз җәйгә ял алып, ярдәмләшә. Нәселебез белән умартачылар, әтиләр җиде бертуган, бишесендә зур умарталык. Нәселебезгә 700-800 чамасы умарта.

Нурия Зарипова әтисе Гафур Зарипов белән

— Бик күп бал җитештерәсез дигән сүз бит инде, тонналап. Аны кая куясыз, ничек сатасыз, үзегез базарларга барып йөрисезме, күпләп сатып алучылар бармы?

— Иң беренче чиратта бу элеккедән, әби-бабайларыбыздан килгән эш булганга күрә, сатып алучыларбыз да буыннан-буынга күчеп килә, күбрәк белгән кешеләр ала. Икенче урында – үзебезнең тамга сугылган каплар белән эшләвебезне әйтер идем. Бүләк итеп төрелгән хәлдә бик яратып алалар. Бүгенге көндә табигый, чиста ризык табу бик авыр булганда, мондый күчтәнәчкә бер кеше дә битараф калмый.

— Юнир ага, башкорт балын 300 долларга да саталар дип ишеткән бар. Русиядә интернетта бер килосы якынча дүрт мең сумга сатыла. Сез ничек сатасыз, сатасызмы гомумән һәм ничек оештырасыз бу эшне?

— Безнең төп сатып алучыбыз бар. Бәясе дүрт меңгә үк барып җитми, без килосын ике мең сумга сатабыз. Уртача бәясе ике мең. Бөрҗән районында шулай йөри ул. Бар кыйбатракка сатканнар да, әлбәттә. Шүлгән-Таш тыюлыгы өч мең, дүрт мең сумга сата килосын. Без “Башкорт балы” дигән Уфадагы ширкәткә тапшырабыз. Үзләре килеп алалар. Бал уңган елларда 500 килограммнан бер тоннага кадәр җыябыз. Начаррак елларны 300 килограмм чыга.

— Нурия ханым, балга бәяне каян чыгып билгелисез, үзкыйммәте аның күпме һәм быел сез аны ничә сумга сатасыз?

— Балның үзкыйммәтен сөйләсәң озак, ул күп әйберләрдән тора. Әмма шуны әйтәсем килә, ун еллап инде балга бәя үзгәрми. Өч литрлы банка белән сатылган балның бәясе уртача мең ярым сум тора. Аның килограммы 350 сумнан чыга инде. Дөрес, юкә балы кыйммәтрәк, аның килосы 400 сумнан, банкасы 1800 сум чыга.

Безнең хезмәттә чыгымнар да күп, чөнки без бөтен стандартларга да яраклашырга тырышабыз, заман белән бергә атларга тырышабыз, безнең умартада ояларыбыз да үзенчәлекле. Бүгенге көндә балның бәясен санлап бетермиләр дияр идем. Балның бәясен күтәрергә дип сүз кузгаталар еш кына. Әйе, дөресен әйтергә кирәк, бал күп, ләкин ул натураль ризык, аның бәясе дә булырга тиеш, кибеттәге зыянлы тауарлар белән чагыштырганда балның бәясе бик түбән. Аңа куелган хезмәт, кешенең генә түгел, бал кортының да бик зур. Әле бит ул табигать шартлары белән дә бәйле. Дөрес, сүз монда чын бал турында бара, соңгы араларда ясалма, “бал продуктлары” да күренә. Кыйбат икән бал – димәк, ул яхшы дигән сүз булырга мөмкин, шуңа балны умартачылардан алырга кирәк, яхшы сыйфатлы бал ул арзан була алмый.

— Нурия ханым, сезнеңчә ничек, ялган бал, фальсификат еш очрыймы Татарстанда, һәм аны төсеннән, тәменнән генә аерып буламы?

— Аны болай карап торышка гына аеру кыен да булырга мөмкин, базарларда сак булырга кирәк. Бигрәк тә бик күп төрле бал тәкъдим иткәндә. Мәсәлән, ана корт сөте (маточное молочко) белән кушылган бал дип саталар. Әмма, беренчедән, безнең якларда ана корт сөтен аерым җыю белән шөгыльләнүчеләр аз, юк диярлек, һәм ул бал белән кушылып сатарлык дәрәҗәдә күп булмый. Андый төрле исемнәр кушылган балларны алганда сак булырга кирәк. Чын умартачының балы бик аз төрле була. Безнең төбәкләрдә юкә балына бәя күбрәк бирелә, көнбагыш, рапс балларын арзанрак бәягә дә табарга була.

— Бал сайлаганда тагын нинди киңәшләр бирер идегез?

— Нурия Зарипова: Белгән умартачыдан алырга тырышырга кирәк. Базарда бәяләр төрле булырга мөмкин, бәяләрне чагыштыру өчен анда барып карарга була, ләкин базардан алырга киңәш итмәс идем. Әгәр дә ул сезнең белгән кешегез икән, чын умартачы икән, рәхим итеп алыгыз аннан. Күп очракта умартачыларның базар буйлап йөрерлекләре калмый, алар умарталыкта көне-төне хезмәт куя.

Хәмит Муллагалиев: Мин шуны гына әйтәм: агызып карарга кирәк. Кашык алырга һәм агызып карарга. Нечкә булып агып төшкәндә генә өзелергә тиеш яхшы бал. Оекбаш бәйләү өчен җеп эрлиләр иде бит? Шуннан да нечкәргәндә генә өзелеп төшә яхшы бал. Ә инде оятсызлык күрсәтеп, бер фляга балдан өч фляга ясап сатучыларның балы шунда ук өзелә. Татарстан халкына әйтәсе килә: читтән китерелгән балны алмагыз. Татарстанда умартачылар авыл саен бар, алар күп. Үзебезнекеләрдән алыгыз. Аларның 99%ы чиста бал сата. Ә читтән китерүчеләр әллә нинди бал дип язып бетерәләр.

— Былтыр Татарстанда бал кортлары басуларга сибелгән агулардан күпләп үлде. Быел андый хәлләр турында хәбәрләр булды. Сезгә бу кагылмадымы? Һәм кортларны, гомумән, ничек сакларга, якын-тирә фермерлар, басу хуҗалары белән аңлашып эшләү бармы?

— Нурия Зарипова: Аллага шөкер, андый бәлаләр безне урап узды, андый аяныч хәлләр булмасын иде инде. Бездә бу эшләр алдан сөйләшенеп башкарыла.

Хәмит Муллаглаиев: Бездә игеннәргә агулар, ашламалар сипмәделәр. Татнефть җитәкчелеге дә, башка җитәкчелләр дә умартачыларны бик нык саклый. Күршедә Габдрахман авылы бар. Аларның колхоз җитәкчесе күп кенә эспарцет чәчтергән, чәчәге атып бетми торып, аны чапмый торган. Бик күп эспарцет балы алган умартачылар. Ә ул юкә балы белән бер дияргә була. Чапканда да төнлә генә чаптырган – кортларны имгәтмәс өчен.

— Юнир ага, сездәге бал кортларына нинди зыяннар була, кышларын ничек чыгалар, күп үләләрме?

— Бездә чәчүлекләр юк кимәлендә, иген чәчмиләр, агуламыйлар, ул яктан әйбәт. Соңгы чорда кортлар күпләп үлде, аның сәбәбен ачыклыйлар, ләкин төгәл бу авырудан үлде дип әйткән кеше юк әле. Үлү очраклары күп булды, безнекеләр дә кырылды, яңадан тергездек, байтак кеше зыян күрде. Нәрсә сәбәп булгандыр, аңлатуы бик кыен. Үлгән кортларны экспертизага Уфага җибәрәбез, анык кына җавап
алганыбыз юк әле.

— Умартачылык белән шөгыльләнүчеләргә дәүләттән нинди дә булса ярдәм бармы?

— Нурия Зарипова: Татарстанда дәүләттән ярдәм бар, берничә ел агростартап дигән програм эшләп килә. Башлап җибәргән умартачылар өчен бик уңай програм. Умартачылык буенча бу програмга керүчеләр елдан-ел арта.

— Юнир Ибраһимов: Ярдәм бик аз инде ул. Бәлки, Башкортстанның бүтән районнарында күбрәктер, бездә мактанырлык түгел. Бөрҗән кортын саклау, аның балы өчен дәүләт ярдәме бар әлбәттә, соңгы чорда бигрәк тә көчәйде игътибар, чөнки бөрҗән популяциясе бетеп бара, аны сакларга кирәк дип ел саен умартачылар киңәшләшә, җыеннар була.

— “Башкорт балы” дигән бренд бар, аның өчен патент та алынган. Ничек уйлыйсыз Нурия ханым, “татар балы” бренды булдыру кирәкмиме? Ләкин икенче яктан, “Башкорт балы” атамасы шулай ук бәхәсле. Кыргый балны да, Башкортстанның теләсә кайсы районындагы умартадан алынган балны да “Башкорт балы” дип сатып, төшенчәләр бутала.

— Татарстанда умарталык идарәсе белән берлектә без бу өлкәдә эшли башладык. Логотибы бар. Татарстанда башлап җибәрергә телиләр дип әйтсәк була. Бу, әлбәттә, күмәк эшләнергә тиеш, аерым гына чит төбәкләргә безнең продукцияне чыгару файдалы түгел, керемле түгел, күмәк эшләгәндә әйбәт булыр иде. “Татарстан балы” бренды булырга тиеш, чөнки бездә сыйфатлы бал бар һәм ул күп җитештерелә.

Зариповлар Татарстан президенты Рөстәм Миңнехановка “Татарстан балы” брендын тәкъдим итә

Әлеге вакытта безнең дә баллар күчтәнәч вариантта чит төбәкләргә чыга, бик яратып алалар, сораучылар да күп, ләкин ул әз күләмдә чыгарыла. Табигый продукт, ризыкларга сорау артты, дөрестән дә шулай, соңгы елларны карасак, бал гына түгел, умартачылыкның башка продуктларын да күбрәк белә башладылар, сорый башладылар, әйтик, бал икмәге – перга, бүгенге көн проблемнары белән бигрәк тә актуальләште, аны бездән быел килолап алып бетерделәр. Ул гранулалар рәвешендә генә эшләнә. Бал икмәге иммунитетны ныгыта, гемоглобинны күтәрә, ул чәчәк серкәсе, аны бал кортлары ояга алып кайтып эшкәртәләр, ул тагын да файдалырак продуктка әйләнә.

Чыганак: Азатлык Радиосы сайты

Запись Балны ничек сайларга? Кайдан алырга? впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Алар – Туймазыдан ирле-хатынлы Миләүшә белән Руслан – бу иртәдә Ишембайга кызлары янына китеп барган. Биш яшьлек сабый Миләүшәнең әти-әнисендә кунакта булган. Һәм бу көнне иртәдән аларны көткән. Тик аларга барып җитү язмаган.

-Руслан белән авария булуына без ышанмыйбыз… Бу аңлашылмый… Ул – бик яхшы машина йөртүче, күп еллар ерак араларга йөрде… Аның икенче йорты юл һәм руль иде… Ә монда шундый авария, – дип сөйләгән аларның якыннары Эльвина.

Руслан һәм Миләүшә 16 ел бергә гомер кичергәннәр, бер кыз үстергәннәр. Ир соңгы 8-9 елда теш технигы булып эшләгән, шәһәрдә аны барысы да белә һәм хөрмәт итә.

Миләүшәне бүген соңгы юлга озаттылар. Хатынны Дәүләкәндә җирләгәннәр. Руслан тумышы белән Дагстаннан, аның гәүдәсен туган якларына алып китәчәкләр.

Иртәгә Руслан һәм Миләүшәнең кызларына алты яшь тула.

Әйткәндәй, икенче водитель дәваханәдә. Кайбер мәгълүматлар буенча, аның машина йөртү таныклыгы булмаган һәм ул исерек булган.

Корбаннарның туганнары әлеге авариянең шаһитларын эзли. 

Чыганак: Кызыл Таң сайты

Запись 6 яшьлек кыз туган көнендә әти-әнисен мәңгегә югалта впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

9 август, Элвин Грей үзенең инстаграм битендә “VILLI проекты юк” дип язма кертеп, анда Виллиның нәрсәгә хокукы булмавын язган иде. Бүген, 11 август, Вильдан Шәмсетдинов туры эфирга чыгып, әлеге пост буенча үзенең фикерен җиткерде.

Вильдан: ” Проектка кадәр дә, проекттан соң да Вилли булып калачакмын, Вилли ул – мин” , дип җавап бирде.

Видео Вильдан Шәмсетдинов инстаграмыннан

Запись Вильдан Шәмсетдинов / Вилли Элвин Грей куйган постка туры эфирда үз фикерен белдерде [видео] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Башкортстандагы Куштауны яклаучы активистлар 3 августта җыелып тауга менде һәм анда урманны кисү эшләрен туктатты.

Башкорт сода ширкәтенә сода җитештерү өчен чимал алу урыны буларак бирелгән бу шиханда урманны кисү хәбәре узган атна ахырында, Корбан бәйрәме көннәрендә үк таралган иде. Әмма ул чакта киселгән урманны күрүчеләр урман кисүчеләрне очрата алмаган. Тауны чималга бирүгә каршылар эшнең дүшәмбе ныклап башланачагын сизеп алып 3 августта урман кисүчеләр янына барган.

Активистлар урман кисүчеләрнең нинди ширкәттән һәм кемнәр булуын ачыкларга теләгән, урманны кисү өчен рөхсәт кәгазьләрен күрсәтүне таләп иткән. Нәтиҗәдә активистлар полиция чакырган һәм урман кисүчеләр эшләрен ташлап китеп барырга мәҗбүр булган.

Азатлык шиханны яклаучылар белән анда булган хәлләр турында сөйләште. “Башкорт” төркеме җитәкчеләренең берсе Фаил Алчынов без шалтыратканда Куштау түбәсендә иде.

Фаил Алчынов Куштауны яклаучы активистлар белән

Алчынов Азатлыкка белдерүенчә, дүшәмбе тау башына шиханны яклаучы 30лап активист күтәрелгән һәм урманны кисүчеләр өчен тау башыннан аска таба юл ачу эше башланганлыгын ачыклаган. Моның өчен 30 метрлап киңлектә агачларны кисеп аска таба төшә башлаганнар. Алчынов әйтүенчә, гадәттә таудагы урманны астан өскә таба кисеп менәләр, әмма бу юлы эшне оештыручылар астан кисә башлау халыкта зур шау-шу кубарыр дип куркып эшкә тау башыннан керешкән. Алчынов урманның тоташ түгел, ә урыны-урыны белән киселгәнлеген күрүләрен әйтә. Урман кисүчеләр шул рәвешле ике тау кушылган урында Үрнәк авылына якын бер җиргә төшеп юл ачарга тели, ди ул.

Куштауда киселгән агачлар

Рим Абдулнасыров

“Алар һәрвакыттагыча бу юлы да халык бәйрәм иткәндә тыныч һәм астыртын рәвештә эш итте, кешеләр бәйрәм итүдән файдаланып урманны кисүгә кереште. Әмма дүшәмбе инде без аларга эшләү мөмкинлеге бирмәдек. Без алардан бу урманны кисү өчен рөхсәт кәгазен таләп иттек. Ә Куштаудагы урман тыюлык санала, аны кисәргә рөхсәт ителгән урманнар рәтенә бары Русия авыл хуҗалыгы министрлыгы карары нигезендә генә күчереп була. Әмма әлегә андый карар юк. Тәмам оятсызларча эш итәләр. Моны бандитизм дип атарга була һәм без дүшәмбе бандитларны туктаттык дип әйтер идем”, ди Абдулнасыров.

Аның әйтүенчә, урман кисүне туктату өчен әлегә 30 кешенең җыелуы җиткән, әмма кешеләр социаль челтәрләр аша аралашып тора, кирәк булса мең кеше дә җыела ала.

Куштауда урманның киселгән өлеше

Урманны юк итәргә теләсәләр, моңа безнең җәсәдләребез аша гына ирешә алачаклар, монда җыелганнарның күбесе өлкән яшьтәге кешеләр ди Абдунасыров. Аңа хәзер 64 яшь. Шулай ук Үрнәк авылында яшәүче икенче бер активист Рәис Мусаваровка 70 яшь.

Рим Абдулнасыровның күршесе, Куштауны яклаучы өлкән яшьтәге тагын бер активист Любовь Ануфриевага 81 яшь. Июль уртасында Любовь Ануфриева өенә экстремизмга каршы көрәш бүлеге хезмәткәрләре килгән. Бу хәлдән соң Абдулнасыров Ануфриева белән полиция бүлегенә барган һәм ахыр чиктә полиция хезмәткәрләре гафу үтенергә мәҗбүр булган.

Ануфриева 40 еллап гомерен Башкорт сода ширкәтендә эшләп уздырган. Хәзер исә ул Куштауны яклап көрәшүче иң өлкән активистларның берсе.

“31 июльдә Куштау итәгендә башкортлар белән татарлар пылау пешереп Корбан бәйрәме уздырды. Монда яшәүчеләр дә катнашты, Уфадан да 15ләп машина белән кешеләр килде. Анда җәядән ук ату, шашка уеннары һәм башка шундый ярышлар узды. Аннан соң шунда ук мөселманнар намаз укыды. Намаздан соң ашарга утырдык, ә кайберәүләр тауга менеп китте. Тауга менсәләр, йөзләп агач киселгән. Ягъни тауның бер ягында намаз укып Аллаһтан шиханны саклауны сорыйлар, ә шул ук вакытта шундый ук башкортлар тауның икенче ягында кыргыйларча кыйммәтле агачларны кискән. Моның ни кадәр кызганыч хәл булуын һич аңлатып бетерерлек түгел. Мин анда бердәнбер урыс кешесе идем, мин бернинди милләткә карамыйча бөтен кеше белән дус. Безнең өчен бу биредә тиздән эш кайный башлаячагы турында беренче ишарә булды”, ди Ануфриева.

Куштау итәгендә активистларның Корбан бәйрәме

Өлкән яшьтә булу сәбәпле дүшәмбе ул шиханга менә алмаган. “Мин тау итәгендә калган идем, тауга менүче урман кисүчеләрне туктатып тирә якка күз салуларын сорадым, Башкорт сода ширкәтенең Стәрлетамак тирәсен ничек агулап бетергәне һавадан да күренә дип аңлаттым, чыннан да суларлык түгел иде һава”, ди ул.

12 июльдә Куштауны яклау флешмобында 500ләп кеше катнашты

12 июльдәге флэшмобтан соң экстремизмда гаепләргә маташуга бик нык рәнҗүен әйтә Ануфриева.

“Экстремистлар дигән тамганы безгә Радий Хәбиров такты. Ул безнең белән очрашмый да, сөйләшми дә, без аның өчен берни түгел. Ул безне акча өчен эшләүчеләр, экстремистлар һәм маргиналлар дип атый. Мин — Ленинград блокадасын кичергән кеше, өч сугышны узган, Берлинга барып җиткән солдат кызы. Мин үземне экстремист дип атарга рөхсәт итмәячәкмен.

Минем өйгә подполковник, майор һәм өлкән лейтенант килде. Мин андый кунакларны каршыларга әзер түгел идем. Безнең флэшмоб 12 июльдә узды, ә ике-өч көн узуга алар килеп төште. Мине уратып алып хакимият белән килештерелмәгән ул чараның төп оештыручысы булуда гаепли башладылар. Көн бик кызу иде, шулай итеп кояшта мине 40 минутлап кыздырдылар, яшем зур булса да, бик кыздырып бетерә алмадылар. Гәрчә артымдагы койманың кояшта ничек кызуыннан тиздән инде тормышның чиге якынлашуын сизә башлаган идем. Алар ниндидер протокол тутыра башлады, мин ул протоколны тутырудан баш тарттым”, ди Любовь Ануфриева.

Активистлар әйтүенчә, 4 август иртәсендә урман кисүчеләр тагын тау башына менәргә теләгән, әмма төне буе сакта торган активистлар аларның машиналарын туктаткан һәм юл буенда озак кына кайнар, әмма көч кулланусыз сөйләшүләр булган.

Куштау – Башкортстандагы известь яткылыгына бай иң зур тау-шихан. 2017 елда анда геологик эзләнүләр уздыруга рөхсәт бирелгән иде. Узган елның августында аны эшкәртү өчен дә рөхсәт бирелде. Ул рөхсәт 2039 елга кадәр бирелгән.

Җәмәгатьчелек Йөрәктау һәм Торатауга табигать һәйкәле буларак саклау статусы бирелгән кебек, Куштауны да саклап калу өчен көрәшә. Башкортстан башлыгы Радий Хәбиров Куштауның эшкәртеләчәге турында күп тапкыр кабатлап, “Мин меңнәрчә кешене эшсез калдыра алмыйм. Ул ил өчен стратегик тармак. Мине сындыру, журналистларны, милләтчеләрне сатып алу файдасыз”, дигән иде.

Чыганак: Азатлык Радиосы сайты

Запись Башкортстанда активистлар урман кисүчеләр белән көрәшә [видео] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..