Илсөя 8 айлык булып дөньяга килә. Табиблар ул вакытта баланың исән калачагына өмет бирмиләр. “Теләсәң өеңә алып кайтып кит, бүгеннән дә калмас кызың” – диләр Илсөянең әнисенә. Баласының өзгәләнеп елаганы йөрәген телгәч, өметен өзә ана. Күрше хатынының сүзен тыңлап, кызын самогонлы чүпрәккә төреп бишегенә сала да, бәхилләшеп чыгып китә. 1,8 кило авырлыкта ярым үле тууы, 6 сәгать самогон эчендә ятып исән калуы турында Илсөя быел беренче мәртәбә тамашачыга ачылып сөйләде. “Күңел куша” тамашасы Филармониядә 3 көн дәвам итте. Залда утырган халык күз яшьләрен тыя алмыйча авыз ачып Илсөяны тыңлап утырды. Анда без дә булдык.

View this post on Instagram

A post shared by Tatarstan News. Tatar (@tatnews.tatar)

“Үзәк өзгеч салкын көн иде. Өйгә кайтсам, әтиең дә, әбиең дә минем белән сөйләшмиләр. Әкрен генә эчтәге бүлмәгә үттем. Сине бишеккә салдым да, тыела алмый еладым. Күрше хатыны кергән. “Гөлсинә, син болай азаплама сабыйны. Самогонны җылыт та, шунда чүпрәкләреңне батырып тот. Аннары балаңны шул чүпрәккә төреп яткыр. Спирт бала тәненә бик тиз сеңә. Азапланып ятмасын, әкрен генә китсен” – ди. Әни күрше хатынының сүзен тыңлап, мине самогонлы чүпрәккә төрә дә юрган белән каплап калдыра, үзе  чыгып китә. 6 сәгать буе өйгә керә алмыйча урамда тилмереп, елап йөри. “Караңгы төшеп беткәч кенә кердем. Бишегең янына утырдым да: “Кызым, бәхил бул, яме?!” дидем. Юрганыңны ачып җибәрсәм, акырып ашарга сорап ятасың бит!?” – диеп елап сөйли иде әни. Әни, ашыйсы килми иде, эчәсем килә иде минем. Алты сәгать самогонда ятып карале син!” – дип мышык-мышык елап утырган тамашачыны көлдереп куйды Илсөя.

Оливерга акча җитмәгән?

Еллар узган саен төркем үзгәрә, яшьләр киләләр дә китәләр. Бары Сергей Тихонов кына Илсөягә тугъры булып кала бирә. Бәдретдинованыкы кебек үзенчәлекле иҗат төркеме татар эстрадасында бер кемдә дә юк. Состав быел тагын яңарган, ишәйгән. Элек эшләгән баянчылары Илшат Хисәметдинов кире кайткан. Палестинадан Хамза Истатия исемле рэп укучы егет өстәлгән. Оливер киткән. “Йолдыз чире” йоккан дип аңладык. “Оливер безнең төркемдә эшләсен дисәк, билет бәяләрен 2 меңнән дә түбән куеп булмаячак” – диде Илсөя. Кара егет бәясен күтәргән күрәсең. Аның урынына менә дигән Саба егетен алганнар. Фәнзил Шәрифуллин әллә ничә төрле уен коралында уйный, оста итеп бии дә белә.

Башкортостан егете Илнур Колахмәтов 5 ел Айдар Фәйзрахманов җитәкчелегендә эшләгәннән соң, Илсөя Бәдретдинова төркеменә күчә. “Күп нәрсәгә өйрәндем, рәхмәт. Әмма дәүләт ансамблендә киләчәгемне күрмим. Үз исемем белән үсәсем, камилләшәсем килә” – дип сөйләгән иде ул чагында. Бүген ул Казан тамашачысы алдында үзенең уникаль артист булуын тагын бер кат исбатлады. Илнур татар һәм башкорт эстрадасында тамак төбе белән җырлый белүче бердән-бер җырчы әлегә. Андыйлар башка юк, диде Илсөя.

Якутиядән кайткан Айсхана – шаманнар нәселеннән. Караңгы урманда әбисе карамагында үскән бала. Күңелсезләнгән вакытларында урманга чыгып, кошлар, җәнлекләр белән сөйләшеп йөри торган була. Илсөя аны бик үзенчәлекеле кеше, ди. “Концерт беткәч 10-15 минут үзе янына якын җибәрми, беркем белән дә сөйләшми. Чөнки аңа бик авыр. “Бөтен көчемне тамашачыларга биреп керәм” – ди.  Кичә концерт алдыннан килеп хәлемне сорады. “Мин борчылам. Сез сизмисез, яныгызда арагыздан киткән якын кешеләрегезнең рухлары йөри, алар сезнең өчен борчыла” – диде. Телсез калдым” – дип сөйләде Илсөя Айсхананың үзенчәлекле сәләтләре турында.

“Кияүгә чыккач җырлаудан туктармын бәлки…”

Илсөягә һәрвакыттагыча тамашачыларның сораулары күп иде. Концертта дүрт почмаклап төрелгән “сәлам хатлары”ның чиге булмады.

“Бер көнне җитәкчеләрне сүккән идегез. Сүзе булмадымы?” – дип борчылып язганнар. “Мин аларны көн саен сүгәм. Әле берсе концертка 15-20 чакыру билеты сорап килгән. 7 миллионлык машинада йөри үзе. Әби миңа: “Кызым, кул-аягың исән чакта бөтен хәерчеләргә дә ярдәм итеп яшә” – дип әйтә иде. Менә шул хәерчеләргә ярдәм итеп яшәп ятабыз” – диде Илсөя.

“Кайчан кияүгә чыгасың, җырлаудан кайчан туктыйсың?” – кебек сорауларны да җавапсыз калдырмады җырчы.

“Кияүгә чыккач җырлаудан туктармын бәлки. Тик әлегә чират торып чакырып торучылар юк. Дөресен әйтәм, киләләр, матур итеп сүз катып карыйлар да, хатыннары янына очтырып кайтып китәләр. Килеп алып китә торган бөркет чыкмасмы дип көтеп утырам әле, туйдым бу бозаулардан” – дип җебегән ирләрдән зарланып алды җырчы. Шулай да ул ялгыз кебек тоелмады. Сәхнәдә бер кочак чәчәк бәйләме күргәч, халык аһ итте. “Букет турында сорап язмагыз, барыбер җавап бирмәячәкмен. Әлегә әйтмим. Берәр кайчан сөйләрмен” – диде.

“Мин бит әткәй синең малаең”

“Кыска гына вакыт эчендә нәрсәләр генә булып бетмәде. Әни китте, Илфак китте, әти китте… Мин малай булырга тиеш булган әти кызы. Кунаклар килгәч табын артында әтигә сүз бирәләр иде. Әти шул вакыт: “Миңа мени инде ул сүз әйтергә? Кәкре тәпиле малаем, әйдәле, Илсөя, әйт әле бер матур сүз” – дип мине чакырып китерә. Кечкенәдән Урал мотоциклының бензобагына утыртып йөртеп кәкрәйтеп бетерде ул минем аякларны. Әти лесник иде. Төнге сәгать икеләргә кадәр аның белән пилорамада такта яра идек. Арып беткәннән соң әти: “Малай, анаңа күрсәтмичә генә гармунны алып чык әле” – дип мине өйгә кертеп җибәрә иде. Төннәр буе җырлашып утыра идек. Әтигә багышлап җыр язасым килде. Соңгы көннәре иде. Әтине мендәр арасына терәп утырттык та, җыр тыңлатам. Күзеннән мөлдерәп яшь ага. Мин тыңлатам, әти елый. Карават башына чытырдатып ябышты да, күземә туп-туры карап аягын шуыштырып китереп, минем аякны кәкрәйтеп куйды. Үзе елмаймакчы була. Мин сине таныдым, Илсөям, дигән сүзе иде бу. Шуннан соң озак тормады, әти китте” – дип әтисенең соңгы көннәре турында сөйләде Илсөя.

Илсөя кинода төшәчәк!

Популяр җырчы Илсөя Бәдретдинова Казанда 3 көн рәттән шаулатып концерт куйды. “Татаркино” җитәкчесе Миләүшә Айтуганова Илсөягә кинода төшергә тәкъдим ясады. Әлеге тәкъдимне тамашачы да хуплады. Шуннан соң Илсөя ризалык белдерде. “Илсөя риза, димәк, киләсе елга Илсөяле киноны кинотеатрларда күрә алачакбыз” – дип вәгъдә бирде Миләүшә ханым. 3 сәгатьтән артык барган тамаша элеккеге заман җырларыннан торган тезмә белән тәмамлады. Концерт алдан төзелгән сценарий буенча бармады. Барысы да нәкъ Илсөячә булды, аның күңеле кушканча…

P.S. Тиздән Татар тудей порталында Илсөя Бәдретдинованың Казандагы ахыргы концертыннан Илшат Вакказов алып баруында махсус видео тапшыру да чыгачак. 

Запись “Бишегең янына утырдым да:”Кызым, бәхил бул, яме?!” дидем”- Илсөя Бәдретдинова Казан концертында үзәк өзгеч хәтирәләрен сөйләде [репортаж] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

– Айдар абый, килешәсездер, мәктәпләрдә татар теле кысрык­ланган заманда сәнгать әһел­лә­ренең дә җаваплылыгы арта. Бу җәһәттән татар филармониясе нинди яңа программалар әзер­ләде?

– Музыкада бернинди чикләр юк. Аның ярдәмендә теләсә нинди милләт вәкиле белән теләсә нинди урында – концерт мәйданы буламы ул, башкасымы – рәхәтләнеп аралашып була. Чөнки музыка теле – халыкара тел. Бу тел белән мин Монголия балалары белән аралаштым, мине шушы тел ярдәмендә Кытай балалары да аңлады. Фольклор музыка ансамбле чыгышын гарәп балаларының ничек кабул иткәнен күрсәң иде!

Инде үз балаларыбызга әй­ләнеп кайтыйк. Минем күңелемдә бер мизгел уелып калды. Туксанынчы еллар иде ул, Уфа опера театрында концерт куйдык. Чыгышыбызны тәмам­лаганнан соң сәхнә артына мөфти Тәлгат Таҗетдин килеп керде. Ул, сез – артистлар мил­ләтне, телне саклауда безгә караганда да күб­рәк эшлисез, диде. Бу фикер күңе­лемә уелып калды. Сәнгать өлкә­сендә 40 елдан артык эшлим, кайда гына барсам да, нинди генә чыгыш ясасам да, иң әүвәл үз-үземә, бу безнең мил­ләтебезгә отышлымы, балаларыбызга нинди тәрбия бирә, дигән сорау бирәм. Шәхсән үзем шушы юнә­лешне төп эшем итеп бил­геләдем. Яңалык­ларга килгәндә, икенче сезон инде Татарстан районнарында, мәк­тәп балалары алдында чыгыш ясыйбыз. Узган елны 10 районны иңләп-буйлап чыктык, быел тагын 10 районны билгеләп куйдык. Бу эшебезне Мәгариф министрлыгы белән берлектә эшлибез. Бала кү­ңеленә татар образы, гореф-гадәт, йолалары сеңеп кала. Ул аны гомер буена алып барачак. Без үзебез дә шулай үстек. Без милли горурлык оеткысын радио аша Илһам Шакиров җырларын, Г.Камал театры спектакльләренең радиопостановкаларын тыңлый-тың­лый алдык. Шул чыгышлар тәэ­си­рендә тальян гармун уйнарга өй­рән­дем. Үсә-үсә бу хис Опера һәм балет театры сәх­нәсенә алып менде. Хәзер исә үзем авыл балаларына шушындый йогынты ясый алуыма сөенәм. Бу эшне Энгель Фәттахов фатихасы белән башлап җибәргән идек, хәзерге министр Рафис Борһанов та авылларга йөрүебезне хуплады һәм юл чыгымнарын министрлык үз өстенә алды. Быел ерак районнарны алдык. Күптән түгел Ютазыга барып кайттык, Актанышка барырга җые­нып йөрибез. Якынрак районнардан Аксубайда, Тукай, Теләче районнарында булдык. Теләче район үзә­гендә шәһәр балаларына, аннан авыл балаларын җыеп концерт бирдек. Ике тамашачы арасында аерма сизелерлек. Авыл балалары ита­гать­лерәк, тыйнаграк, музыкага мөнәсә­бәте дә икенче төрле. Дөрес, шәһәр­некеләр дә тәртипле, әмма инде үз­лә­рен иркенрәк тота, шуг­рак­лар.

– Авылларда йөргәндә балаларга тәрбия бирү уңаеннан нинди проблемаларга юлыктыгыз?

– Әлбәттә, күңелне борчыган әйберләр дә бар. Мәсәлән, балалар язучы, шагыйрьләрне, композиторларны белеп бетерми. Бу юнәлештә укытучыларга да, безгә дә яхшырак эшләргә кирәк икән әле. Хәзер мәк­тәп карар әле яисә үзләре өйрә­нер­ләр әле дияргә ярамый. Һәр­бе­ре­безгә җиң сызганып эшләргә кирәк. Нәҗип Җиһановны беләсеңме дип сорасам, аптырап калалар. Әлфинәне беләләр, Әлфияне – юк. Бәлкем очрашуларны ешрак оештырырга, викториналар үткәрергә кирәктер. Тел дип борчылабыз икән, киләчәк буынга илчеләр булып алдан без – сәнгать әһелләре барырга тиеш. Композиторлар берлегендә эш­чән­лек бара, сүз дә юк. Әмма мин бу эш­чәнлекне балалар алдында да эш­ләр идем. Бу чыгышлар югары сән­гати дәрәҗәдә, милли рухта булырга тиеш дип саныйм. Һәм әлеге эш­чәнлек даими рәвештә барырга тиеш. Дәресләр саны кыскаргандыр, мин белеп бетермим. Ул кыскарган дәресләрне шушы чаралар белән дә тулыландырып була бит. Менә сез минем сөйләшүемдә бе­рәр хилафлык сизәсезме? Ана те­лендә рәхәт­лә­неп аралашам, гәрчә 5 сыйныфтан рус мәктәбендә укыган булсам да. Башта “3ле”ләр дә булды, чыгарылыш имтиханнарын исә гел “5ле”гә биреп чыктым. Әмма Такташ, Җәлил, Туфанны тиешле дәрә­җәдә укый алмадым. Бу бушлыкны музыка факультетында укыганда тутырдым. Чөнки тәрбия һәм белем нигезе ана те­лендә салынган иде.

– Мәктәп бирә алмаган бушлыкны яшьләр оешмалары да тутыра. Соңгы вакытта алар би­г­рәк тә активлашты.

– Яшьләрнең төрле-төрле оешмалары барлыкка килүенә бик сөенәм. Бәлкем аларның бөтенесе дә милли рухыбызга туры да килеп бетмидер. Әмма алар анда ана те­лендә аралаша. “Калеб” оешмасы матур гына эшләп килә. Альтернатив музыка тарафдарлары активлашты. Мин аларны заман музыкасы тарафдарлары дип атыйм. Шул ук вакытта колагына, борынына алка таккан, ертык ыштан кигән бу яшьләрне бик үк кабул итеп тә бетермим. Безнең татар шушындыймыни? Гомерендә дә татар андый кыяфәттә булмаган. Ул иң авыр заманнарда да пөхтә киенергә тырышкан. Заманча татар музыкасы дип шул кыяфәттә чыгыш ясыйлар икән, алар зур хилафлык кыла. Безнең татар музыкасы андый түгел. Безнең музыка нигезендә татар аһәңе ята. Син ул аһәңне бернинди шалтыравык һәм электрон музыка уен кораллары, ертык ыштан һәм борынга элгән боҗралар белән боза алмыйсың. Ул – татар аһәңе! Альтернатив дигән булып башка мил­ләткә, зәвыкка авышу яңалык була алмый. Яңалык ул – камил­ләштерү. Син аны заманчалаштыр, камил­ләш­тер, әмма нигезен бетер­мә.

– Филармония 81 нче сезонын нинди яңалыклар белән ачты?

– Соңгы 10 ел эшчәнлегебезне генә күзәтсәк тә, филармониянең яңалыкларга бай икәне күренер. Беренчедән, төрле ансамбль-лек­то­рийларны үз эченә алган бинабыз сәламәт. Ул төзекләндерелде, яңа җиһазларга баеды. Читтән караганда яхшырак күренә дигәннәре хак. Йортың ерактан балкып торгач, халыкара чараларны кабул итүе дә оят түгел. Атаклы җырчы Иосиф Кобзон үзенең бер киле­шендә сәх­нәдән: “Бу залны Мәс­кәүнең колонналы залы белән тиңләр идем. Рәх­мәт филармонияне шушы дә­рәҗәгә күтәрүегезгә”, – диде. Хә­тер­ләсәгез, 2007 елда Президент яр­дәме белән төзеклән­дереп, шушы бинага кердек. Шуннан соң ул ка­милләш­кәннән-ка­мил­ләшә барды. Һәм калган эшләрне үзе эшләп тапкан акчага башкарды. Бүген филармония үзен-үзе карап тота алган оешмага әйләнгән икән, бу инде нык­лы хуҗа кулында булу билгесе. Эчтәлеккә күз салыйк. Иң әүвәл Филармониада фестиваленә тукталу кирәк. Бу фестиваль беренче үз коллективлары чыгышлары белән башланды. Бүген исә анда катнашырга дөнь­я­күләм танылган шәхесләр теләк белдерә. Быелгы программада, мә­сәлән, Мәскәү камера оркестры, Петербург балеты йолдызлары, Фран­циянең джаз квартеты, милләт­тәшебез кырымтатар Энвер Измайлов концерты да көтелә. Анатолий Шутиков оркест­рының исә “Халык көйләре” дигән үз фестивале бар. Филармония композитор Рөс­тәм Яхин фес­ти­валенә дә җентекләп әзерләнә. Ул төрле темаларга багышлана. Башланып киткәндә фортепиано музыкасына да мөрәҗәгать иттек, романсларга багышланган фестиваль дә үткәрдек. Джаз оркестры да сезонга буш кул белән кермәде. Ул “Джазлы Казан” фестивален әзер­ләде. Минем дә хыялым бар. Фольклор музыкасы дәүләт ансамбле нигезендә дөньякүләм фольклор фестиваль оештырасым килә. Моңа матди чыганак таләп ителә. Президентыбыз бу идеяне хуп­ласа, аның исеме дә, эчтәлеге дә уйланган инде. Әлегә серләрне ачмый торыйк. Тагын бер юнәлешне билгеләп үтик. Филармониядә 3 ел рәттән “Олы юл әйтте” дигән цикл бара. Аны классик белемле яшь җыр­чыларны җәлеп итү максатыннан да оештырдык. Әйтик, Филүс Каһиров, Айгөл Хәйри, Рөстәм Насыйбуллин. Саный китсәң, талантлы яшьләр байтак безнең. Тик күбесе бүгенге көндә мәҗлес җырчылары булып йөрергә мәҗ­бүр. Минем аларны халыкка күрсә­тәсем килде. Моннан тыш дөнья­күләм билгеле җырчыларыбыз Аида Гарифуллина, Альбина Ша­һиморатова, Рүзил Гатиннарны да филармония сәхнә­сендә күр­сәтәсем килә. Татар җыр сәнгате югары дәрәҗәдә. Чөнки Илһам Шакировлардан соң менә нинди алмашларыбыз бар. Аларны тамашачыга күрсәтергә кирәк. “Олы юл әйтте” төрле шагыйрьләрнең иҗат­ларына багышлана. Быел, мә­сәлән, Равил Фәйзуллин шигырь­лә­рен сөйләячәкмен. Шигырь уку сәх­нәдән, гомумән, югалды. Та­ма­шачының аны тансыклаганы сизелеп тора. Шуңа күрә телевидение хезмәткәрләренә дә шушындый цикл ачу тәкъдиме белән чыктым. Ятлаган шигырьләрем дә байтак, телевизор караучылар да юксынадыр дип уйлыйм. Алар мине “Җырлыйк әле” тапшыруы аша белеп калды, тагын кайчан күрербез дип сораучылар әле дә бар.

– Нәфис сүз сәнгате бүген ни хәлдә?

– Нәфис сүз сәнгате юк дә­рә­җәсендә. Бердәнбер дәвамчысы – Рәшит Сабиров. Әмма яшьләр арасында күрмим. Уку йортларында милләтпәрвәр сәнгать әһелләрен әзерләү тиешле дәрәҗәдә куелмаган. Кайбер уку йортларыннан хәтта нота грамотасы белмәгән җыр­чылар, музыкантлар чыга. Җыр­лар­га килә, нота грамотасын белми. Бу бит коточкыч. Консер­ваториягә ыша­нычым бар, башка уку йортларына сагаеп карыйм. Заманында педагогика институтының музыка факультетында эшләве бик кызык иде. Гаҗәеп тавышлы балалар килә иде, алардан яхшы бел­гечләр әзерли ала идем. Кайбер­ләрен хәтта кон­сер­ваториянең 3 нче курсына кабул итәргә әзерләр иде. Тик аларның җырлау сәләт­ләрен камилләш­те­рәсе килмәде. Соңгы елларда уку йортына тәрбия ягыннан да, сәләт ягыннан да калышкан балалар килә башлады. Шуңа күрә институттан китеп, көчемне филармониядәге мохитне саклауга юнәлттем. Монда дүрт коллективка да директор Кадим Нуруллин тарафыннан да бө­тен шартлар тудырылган. Уен кораллары, костюмнар яңартыла, репертуарга хилафлык китерүче юк. Ә бу бик мөһим. Тамашачыларыбыз – авыл балаларыннан алып, төрле илләр вәкилләренә кадәр.

– Фольклор музыка дәүләт ансамбле чыннан да татарлар яшәгән төрле илләргә илче сыйфатында җибәрелә. Сезне еш кына Татарстанның визит карточкасы дип атыйлар. Татарстанның йөзе булган коллективка дәүләт ярдәме җитәрлекме?

– Мөмкинчелек табып дәүләт ярдәме 2-3 мәртәбә арттырылса, татарлар яшәгән төбәк, илләргә татар cәнгате белән таныштыру күләме тагын да артыр иде. Кайвакыт чакыру килә, без матди нигез булмаганлыктан бара алмыйбыз.

– Бер утырышта сез үзе­гез­нең, әйтик, Ваһапов фондыннан 3 мәртәбә кимрәк финанс ярдәме алуыгызны әйттегез.

– Ваһапов феcтиваленә дәүләт ярдәме безнекеннән чыннан да 3 мәртәбә күбрәк күрсәтелә. Мин күпсенмим, ләкин фестивальдән үсеп чыккан аз сандагы җырчылар татар халкын дөнья күләмендә таныта алмый. Ничек кенә тырышсалар да. Чөнки татар халкын танытыр өчен, нигездә милли сәнгать булырга тиеш. Бу фольклор сәнгать ансамбле кысаларында эшләнә. Безнең продукт бар, аны бары тик тәкъдим итәргә генә кирәк. Фольклор дәүләт ансамбленең иҗади эшчәнлеге, ар­тистларның килеш-килбәте, үз-үзен тотышы, тәртибе дә милләтне таныту кысаларына сыя. Бу мәсь­әләне берничә тапкыр күтәрдем. Дәүләт Советында комиссия утырышында да әйттем. Чөнки булган әй­берне күрә белергә кирәк.

– Фольклор ансамбленең нин­ди яңалыклары бар?

– Безнең хореографыбыз үз­гәрде, чыгышларыбыз камил­ләште. Артистлар составы да тулыланды. Хәзер без 25 кеше булдык. Минем курайчы егетем киткән иде, аның урынына яңа курайчы алдык. Хик­мәт беләсезме нәрсәдә: яшьләр югары уку йортында алмаган белемне монда ала, тәҗрибә туплый, камил­ләшәләр дә, зуррак хезмәт хакына өмет итеп, эстрада артистлары командасында эшли башлыйлар. Мисал өчен, Илсөя Бәдретдиновага, Раяз Фасыйховка, Иркәгә һәм башкаларына ялланалар. Бу проблема һәм аның чишелешен мин фәкать дәүләт ярдәмендә күрәм. Дәүләт ан­самблендә эшләгән артист дәүләт тарафыннан каралырга тиеш дип саныйм. Монда ике-өч мәртәбә артыграк хезмәт хакы алып эшлә­сә­ләр, алар сул концертларга кызыгырлар идеме? Бүген ансамбльдә бер дигән курайчыбыз бар. Аны Башкортстаннан чакырып китердек. Башта укытучысы килеп, танышып китте. Курай мәсьәләсендә дә гәпләшеп утыр­дык. Мин аларның курайны дәүләт дәрәҗәсенә күтә­реп, Европага алып чыкканнары өчен сөенәм. Ә безгә шулай эшләр­гә нәрсә комачаулый? Бүген фольклор ансамбле Европа коллективлары белән бер сәхнәдә чыгыш ясарлык дәрәҗәдә. Шуңа күрә мин дөнья­күләм фольклор фестивале оештырасым килә дә инде.

– Фестиваль дигәннән, “Үз­гәреш җиле” бар бит әле. Татар музыкасына үзгәрү кирәкме соң?

– Андый фестиваль да булсын, үзгәреп карасыннар. Әмма, әйттем бит инде, аһәңгә хилафлык китерү ул үзгәрү түгел, бозу була. Үзгә­реш­не нигезгә таянып башларга кирәк. Ә нигез ул – милли тәрбия. Менә шушы тәрбиягә таянып, шушы аһәңне камилләштерергә ки­рәк. Аһәң юк икән, сүзләре татарча булса да, ул татар музыкасы була алмый. Хәзер татар җырларын инглиз телендә җыр­лап үзгәрмәкче булалар. Үзгә­рәсең килә икән, син аның музыка телен, аранжировкасын камилләш­тер, аһәңен югалтма. Менә шунда булыр ул үзгәреш.

Гөлинә Гыймадова, Ватаным Татарстан

Запись Айдар Фәйзрахманов: “Дәүләт безгә Ваһапов фондына караганда 3 тапкыр азрак ярдәм күрсәтә” впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Әлегә бу мәгълүмат расланмаган – филармония хезмәткәрләре бу хакта белмәүләрен әйтә. Әмма бездәге мәгълүмат буенча, яңа директор исеме шушы көннәрдә игълан ителәчәк.

Айрат Җаббаров Казан дәүләт көллиятен 2009 елдан бирле җитәкли. 2000-2009 елларда ул Татарстан мәдәният министры урынбасары иде. Белеме буенча – музыкант. Хор дирижеры белгечлеге буенча Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаган.

Шушы көннәрдә Татар Дәүләт филармониясен 2003 елдан бирле җитәкләгән Кадим Нуруллинның Казан Дәүләт циркы директоры итеп куелачагы билгеле булган иде. Казан циркын 1993 елдан бирле Дамир Шәрифуллин җитәкли иде.

“Татар-информ”, Рузилә Мөхәммәтова

Запись Циркта татар концертлары башланырга мөмкин, Филармония директорын шунда куялар ди впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

85 еллыгына багышланган концертта эстраданың шактый күп җырчылары, артистлар, музыкантлар катнашты.

https://www.instagram.com/p/BeBYB-yHjDs/?taken-by=gulsik93

https://www.instagram.com/p/BeBWfVkj2sf/?tagged=альфияавзалова

View this post on Instagram

A post shared by Рафиль һәм Эльмира иҗаты (@rafil_elmira)

View this post on Instagram

A post shared by ГУЛЬНАЗ ШАРИПЖАНОВА(Халимова) (@gulnazshrp)

Запись 89 яшьлек Әлфия Авзалованың 85 еллыгына багышлап концерт куйдылар [фото] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Кичә Салаватның туган көне гөрләп узды. Котлаучылар арасында “энекәш” тә бар. Элвин Грейның видеокотлавын экраннар аша күрсәткәннәр.

View this post on Instagram

A post shared by Elvin Grey (@elvin_grey_music)

Запись Салаватны «энекәше» туган көне белән котлый [видео] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Хәния Фәрхинең стилисты Рамилә Гайнетдинова легендар җырчының “прическа”сын аның сеңлесенә кабатлап ясаган. “Фирүзәнең чәчен ясаганда, Хәния үзе утырган кебек булды. Мин аның юклыгына һәм аның стилендә башка чәч ясамавыма һаман ышана алмыйм”, – дип язган Рамилә Гайнетдинова.

Фирүзә ханымның үзе белән элемтәгә кердек.

– Концертка барыр алдыннан бик куп уйландым. “Барыргамы, юкмы?”, дип? – дип башлады ул сүзен. – Хәния апам, күземнең нуры, юк бит инде анда, дип бик ярсыдым. Әмма чынбарлык мине жиңде. Чөнки Казанда минем апамның йөрәк парәләре – Алиям, Алсуым, аның оныклары һәм газиз кешемнең зираты көтеп тора. Тормыш иптәшем Илшатыма рәхмәт, Галия кызым белән икебезне Тәтешледән озатып куйды. Хәния апамның фани дөньяда юклыгын ул да бик авыр кичерә. Безне Казанда Габделхәй җизни каршы алды һәм концертка озатты. 

– Фирүзә ханым, Хәния апа төшегезгә керәме?

– Барлык кешеләрнең дә диярлек төшләренә керә. Якын кешеләренә дә, танышларыны да. Әмма әниемнең дә, минем дә төшебезгә бер тапкыр да кермәде. Хәерләр биргәндә хәзрәттән сорыйм: “Нигә бер дә төшкә керми икән соң? – дип. “Сездән риза ул, шуңа керми”, – ди. Амин! Шулай гына була күрсен, Ходаем. Уйламаган, сагынмаган бер генә секунд та, минут та юк . Концертта кигән күлмәкләрен дә кочып йоклап карыйм, югыйсә. Без гел бергә идек, йөрәкләребез генә аерым, җаннарыбыз бер иде. Ярый әле исән чагында мин аны өзелеп яратуымны, гел аны сагынып яшәвемне әйтеп калдым. 

– Концертта утыруы авыр булгандыр…

– Концерттагы хис-тойгыларны тел белән генә әйтеп булмыйдыр. Тамашачылар аның моңлы тавышын, төс-кыяфәтен, матурлыгын яратсалар, без бит аның якыннары, кан кардәшләре, бер тәлгәштән өзелеп төшкән бер-бөртекләре. Халәтебезне без үзебез генә аңлыйбыз. Менә аннан башка ике ай гомер үтте дә китте. Исәннәргә яшәргә кирәк, әмма минем яшәү өчен бүгенге көндә көчем дә, гайрәтем дә юк шикелле…

Ни генә уйласам да, ни генә эшләсәм дә – барлык уйларым кадерлемә, апама барып тоташа. Ни өчен? Ничек? Без сакламадыкмы сине, әллә үз-үзеңне сакламадыңмы? Гел изгелек, мәрхәмәт, барлык кешеләргә матурлык кына өләшә торган йөрәк парәбезнең безнең арадан бик тиз, бик вакытсыз киткәненә акыл ышанса да, йөрәгем ышанмый. Мин күптән түгел генә дәү әни булдым. Улым Илсур, кызым Гөлназ Камиләбезне бүләк иттеләр. Бәхетебезне уртаклашыр өчен Хәния апам гына юк. Балалар йортыннан ике кызым – Галия белән Гүзәлемне Казаннан кайтып, ул каршы алды. Исән-сау булсам, Аллах кушса, бәлки шатлык-бәхетләрем алдагы көннәрдә дә булыр. Әмма минем янда, безнең бәхетләрне уртаклашырга син генә булмассың шул кадерлем, күз нурым, йөрәк пәрам!

– Ходай сабырлык бирсен сезгә!

Румия СӘЙФУЛЛИНА

Запись Хәния Фәрхинең сеңлесе: «Уйламаган секунд та юк, кигән күлмәкләрен дә кочып йоклыйм» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Кеше китә, җыры кала! – бүген Г. Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә Хәния Фәрхи истәлегенә үткәрелгән концертта җырларының онытылмас, күңелдә мәңгегә җуелып калырдай булуына тагын бер кат инанды тамашачы.

Хәния Фәрхи соңгы концертлары белән май азагында филармониядә чыгыш ясаган иде. Бүген дә татар эстрадасы патшабикәсе филармония залына “килеп керде” һәм җырлый башлады, әмма, ни кызганыч, видеоэкраннарда гына. 30 нчы май концертыннан күренеш иде бу. “Истә калсын” дигән юлларына тамашачы күз яшен тыеп кала алмады. Гомумән, концерт дәвамында бәгырьләрне телем-телем телгәләгән мизгелләр, авыр тәэсирләр күп булды. Алып баручы Замирә Гәрәева Хәния Фәрхине елап түгел, елмаеп искә алырга өндәсә дә, хисләрне йөгәнләп була ди мени, күңел чиләге тулып чайпалырга гына тора.

Аннары җырчының иң беренче тапкыр сәхнәгә чыккан еллары, аны таныткан җырлары, соңгы еллардагы иң популяр җырларыннан өзекләр видеоэкрандагы күренешләргә төреп яңгыратылды. 

Концерт Хәния Фәрхинең иң популяр җырларының берсе “Онытылыр димә” җыры белән ачылды. Элегрәк “Бәйрәм” ансамблендә аның белән дуэт башкарган Ришат Шәйхетдинов башкарды җырны, видеоэкраннардан аңа Хәния Фәрхи кушылды. Тамашачылар тагын бер яраткан җырларының берсе “Соңгы тукталышта” җырын Айгөл һәм Ришат Шәйхетдиновларның икесе башкаруында ишетте.

Концертта, шулай ук, Илһам Шәриф, Лилия Муллагалиева, “Бәйрәм” ансамбле җырчылары Фидәил Вәлиуллин, Фәннүр Нәҗипов, “Зөләйлә” төркеме, Илсаф, Гүзәл Идрисова һәм башкалар чыгыш ясады. Аларның һәммәсенең җырларында кадерле кешене югалтуны төсмерләп, аның турында якты хәтер саклану мәгънәсе ята иде. Җыр барышында – видеоэкраннарда кич буе Хәния Фәрхинең сәхнәдә, гаиләдәге мизгелләре, клипларыннан күренешләр. 

Җыр чыгышлары Хәния Фәрхинең тормыш юлы турында сөйләм белән үрелеп барды, тамашачы җырчының биографиясеннән күп кенә фактларны ишетте. Әнисе янына кайткач, киткәндә бакчасыннан “сагынганда карармын” дип әйтеп, бер чәчәк өзгән булган. Ярты сәгатьләп вакыттан соң үзе чәчәк кебек өзелгән. 

Хәния Фәрхи Буа театры директоры Раил Садриев белән дә дустанә мөнәсәбәттә булган. Аларның концертларның берсендә сәхнәдә үзара дусларча сөйләшүеннән өзек тә күрсәтелде. “Хәния – үзе бер дөнья, үзе бер моң иде. Андый татар хатын-кызы сәхнәгә менәрме-юкмы – анысы тарих. Әмма ул инде меңләгән тамашачысының энергиясен, куәтен татып, зур заллар тутыруы, Ходай биргән моңы белән күтәрелгән кеше. Без аның белән сәгатьләп сөйләшкән вакытлар бар иде…” – дип искә алды Раил Садриев. Хәния Фәрхи Арча шагыйрәсе Гөлия Шәрәпованың “Күп көч кирәк!” шигырен ошаткан булган. Аңа багышлап, Раил Садриев бүгенге концертта шул шигырьне сөйләде.

Замирә Гәрәева Хәния Фәрхи турында газета-журналларда мәкаләләр булса да, аның турында китап булмавын билгеләп узды. Аны искә алуга багышланган шушы өч көнлек (24-25 сентябрь көнннәрендә дә филармониядә шушы концерт кабатлап күрсәтелә) концертлардан кергән керемне гаиләсе Хәния Фәрхи истәлегенә китап чыгаруга тотачак. 30 нчы майда, җырчының туган көнендә, шушы китапны презентацияләү ниятләнә.

Концертның кульминация ноктасы Хәния Фәрхинең кызы Алия чыгу булды. Халык көчле алкышлар белән каршы алды аны. Беренче итеп, ул “Утыр әле әни, яннарыма!” җырын башкарды. Җыр азагында “нык бул, балам, яшәргә тырыш” дип әнисенең видеоэкраннан эндәшүенә беркем битараф кала алмагандыр.

 “Әниемне яратып, хөрмәт итеп килгән тамашачылар! Рәхмәт сезгә бик зур! Мондый авыр минутларда безгә таяныч булганыгыз өчен рәхмәт сезгә! Әниемнең урыннары җәннәттә булсын!” – дип мөрәҗәгать итте Алия тамашачыларга. “Кайтам әле Әлдермешкә” җырын халык аягүрә тыңлады. Җырның аерым урыннарында Алиянең тавышын әнисенекеннән аеру мөмкин дә түгел кебек.

Концерт Хәния Фәрхинең соңгы концертында әйткән сүзләре белән тәмамланды. “Туган көнемне мин үземнең концертларым белән үткәреп җибәрәм. Сезнең белән! Сез минем иң зур бүләгем гомер юлымда!” – дигән сүзләрен җиткерә ул яраткан тамашачысына. Шулай ук, коллективында эшләүче хезмәттәшләренә рәхмәтен белдерә. “Кадерле дуслар! Бүгенге көнем минем истә калачак, сезнең дә күңелләрегездә сакланыр дип уйлыйм! Һәрберегезгә исәнлек-саулык! Сау бул, Казан!” – дигән сүзләр белән хушлаша ул тамашачысы белән. Аның “Истә калсын!” җыры тулысынча яңгыратылды, җыр беткәч тә, залдан тамашачы әле тиз генә чыгып китәргә ашыкмады.

Концертта чыгыш ясаган кайбер җырчылар белән аралашып алырга җай таптык. “Зөләйлә” триосы җырчысы Ләйсән Мәхмүтова “Хәния апаны күптән беләм”, – диде:

– Мин кечкенә чакта ул Тинчурин театрында уйнаган иде. Әти-әниләр белән без дә шунда бит инде. Мин аның белән бер спектакльдә дә уйнадым хәтта. “Без бит авыл малайлары” спектаклендә мин малай, ул минем олы апа ролендә уйнады. Балачактан бик ягымлы, ачык ханым булып йөрәккә кереп калган ул. Тормышта да аннары “Ай, апам” дип шаярып сөйләшә идек. Халыкка да мондый концертлар кирәктер дип уйлыйм мин, озаткан вакытта да бар кеше дә күрә алмады, шуңа күрә ниндидер әйтеп бетермәгән сүзләр калган кебек. Безнең тарафтан да шулай искә алу кирәк.

Ришат Шәйхетдинов Хәния Фәрхи белән алты елга якын бергә эшләүләрен әйтте.

– Бу безнең өчен зур югалту булды. Әле аңлап та бетермибез кебек, ишек артыннан Хәния апа килеп керер төсле. Бик әйбәт кеше иде, бар кешегә булышып яшәде. Аның турында гайбәтләр дә булды, ул аларга игътибар итмәде, үз гомерендә бер кешегә дә авыр сүз әйтмәде ул. Бик изге кеше иде ул, шуңа күрә Аллаһы Тәгалә аны иртә алып китте, анда да яхшы кешеләр кирәк.

Тамашачылар җырчының самими, саф күңелле булуын билгеләп үтә.

– Бик сагынабыз Хәния Фәрхине, ул безгә җитми. Һәр концертына барырга тырыша идек. Аның юклыгына һаман ышанмыйбыз, диләр Казаннан Кадрия һәм Зарина Хәкимовалар.

Алексеевск районы Юеш көрнәле авылыннан Рәис абзый белән Әлфия апа махсус шушы концертка дип килгәннәр. “Бик ярата идек Хәнияне. Кызыбыз гел аның концертына билет ала торган иде. Бу юлы да алдан алып куйды. Нишләтәсең бит, адәм баласы шулай яратылган, иртә китте, әрәм булды. Ходай калганнарына – иренә, балаларына исәнлек бирсен! Кызы әнкәсе урынына җырласа, яхшы булыр иде”, – ди алар.

– Җаныбыз белән ярата идек Хәнияне. Миндә аритмия, йөрәк авыруы, йөрергә ярамый, машина белән китерделәр. Без яшьләй китүенә бик борчылдык. Яткан җире җәннәт булсын! Исән чагында бер концертын калдырмый идек. Өйдә дә телевизордан гаиләбез белән карадык, бүген дә гаиләбез белән килдек. Бик зур югалту безнең өчен. Сәхнәдә үз-үзен тотышы, костюмнары, сабырлыгы, матурлыгы, кешегә ягымлыгы – барысы да искиткеч иде. Үлеме турында ишеткәч, үз авыруыма тагын авыру өстәлде”, – ди Казахстаннан Казанга күченеп кайткан Хәмдия апа.

Ханты-Мансийски автоном округының Уральск шәһәреннән килгән Рәйсә Шиһапова Хәния Фәрхинең Себердәге марттагы концертлары турында хатирәләрен яңартты. “Ул вакытта ике туганы үлеп китсә дә, концертларын туктатмады, өзмәде. Шулкадәр яхшы концертлар булды ул. Ул әле минем оныгым белән фотога да төште анда. Ул бер кешене төртмәде, фотога төшәсе килгән бер кешене дә кире какмады. Мин аның “Китмик әле, китмик, яшьлек иленнән” җырын гел җырлап йөрим”, – дип белдерде ул.

Концерт тәмамлангач, Хәния Фәрхинең үзенә бик тә охшаган бертуган сеңлесе Фирүзә ханым белән фотога төшәргә ашыкты кайбер тамашачылар. “Мин сезнең Хәниягез түгел бит!” дип көрсенсә дә, Фирүзә ханым беркемне кире какмады.

Гөлнар ГАРИФУЛЛИНА

Запись Хәния Фәрхинең тамашачылары: «Бик сагынабыз, ул безгә җитми» [фото+видео] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Татарстанның һәм Башкортстанның халык артисты Хәния Фәрхи вафат. Ул туган ягы Тәтешле районына кайткан булган. Җырчыга 57 яшь тулган иде. //Азатлык//

27 июль Татарстанның һәм Башкортстанның халык артисты Хәния Фәрхи вафат булды. Бу хакта Азатлыкка аның тормыш иптәше Габделхәй Биктаһиров раслады. “Йөрәк өянәге кузгалган, хастаханәгә алып барып җиткерә алмаганнар”, диде ул.

Хәния Фәрхи халыкка “Әлдермешкә кайтам әле”, “Сагынам сине, Питрәч”, “Үпкәләсәң, әйдә үпкәлә”, “Онытылыр, димә”, “Казан кичләре”, “Кышкы чия” җырлары белән танылды. Аның репертуарында 300дән артык җыр бар. Җырчы тамашачысына һәрвакыт рәхмәтле булды. “Тамашачы концертка җыр тыңларга килә, рухи көч туплар өчен килә. Аларның һәрберсенең күзенә карыйм да, рәхмәт сиңа, дим”, дигән иде ул Азатлыкка.

Ә җырчының үзенә бәясе гади булды. “Бүген ир хатыны, бала анасы булып тулы тормыш белән яши торган җырчы. Беркайчан да тамашачы алдында мескен җырчы булырга теләмим. Горур булып чыгасым килә. Матди яктан да, гаилә ягыннан да ул мине кызганмасын”, дигән иде парашют белән сикереп җырлый-җырлый төшәргә, “Чибәрлек салоны” ачарга, “Җыр театры” бинасы төзергә, татарча мюзикл куярга хыялланган Хәния Фәрхи.

Хәния ханым җырлары белән генә сәхнә тотып калмады, тормыштагы үзгәрешләргә, ямьсез күренешләргә, хокукларны чикләүләргә карата да үз фикерен әйтә килде.

Русиядә концертлар куюны контрольгә алачак канун өлгесенә карата ризасызлык белдереп: “Ирекле иҗатчы дип әйтәләр бит әле, мин эшемне шулай башлап җибәрдем һәм, Аллага шөкер, бүгенгә кадәр җырлыйбыз. Мин артистларның бер оешмага берләшүләрен, үзара аралашуларын һәм хөкүмәтнең безне яклавын хуп күрер идем. Җырчы үзенең бөтен мөмкинлеген, акылын, соңгы көчләрен иҗатына багышлый. Бу канун акча ягыннан җырчыны чикләү булачак”, дигән иде.

“Туганнарның хәсрәтле язмышын өйрәнәсем килә”

2015 елда Хәния Фәрхи 55 яшь тулу уңаеннан “Үткәннәрдән киләчәккә сезнең белән җырлап барам” дигән концерт програмы әзерләп Казанда, Мәскәүдә чыгышлар ясады һәм Себер, Урал шәһәрләре буйлап иҗади сәфәргә чыкты.

Омскидагы концерттан соң ул: “Тетрәндергән мизгелләр булды. Әтием-әнием сөйләвенә күрә, минем әтиемнең туганнан-туган абыйлары “кулак” тамгасы белән Себер ягына сөрелгән булганнар. Прокопьевски шәһәрендә Зөләйха исемле апаның елый-елый, 1931 елны аларны ничек әтиләре алып килгәнен, вагон-вагон – 50 меңләп кеше сөрелгән ул вакытта, күпме кешенең вакытсыз үлеп калганнарын сөйләве тетрәндерде. Залда исән калган иң көчлеләренең балалары, оныклары утырды бит инде, бәлки анда минем туганнарым да булгандыр”, дип Азатлыкка сөйләгән иде.

Казанга кайткач архивта утырырга, әтисенең туганнарының хәсрәтле, гыйбрәтле язмышларын өйрәнергә, дөньяга чыгарырга теләге барлыгын да әйткән иде.

Хәния Фәрхи оныгы Әминә белән

Җырчының туган авылы Салаюаның тарихын өйрәнергә дә теләге бар иде. Бу хакта ул Азатлыкка “История башкирских родов. Танып” дигән китап дөнья күреп һәм анда Фәрхинең нәселе тикшерелеп, һәм ул башкорт булып чыга дип язылгач белдергән иде.

“Авылыбыз 15 ел элек юкка чыккан анысы. Тик анда башкортча сөйләшүче гомергә дә булмады. Дәү әнинең сөйләгәне истә: элек авыл икегә бүленгән булган, бер ягында – типтәрләр, икенче ягында мишәрләр яшәгән. Нәселемне тикшереп язганнар икән – нишлисең инде… Кешене мәҗбүр итеп теге яки бу милләт вәкиле итеп булмый шул. Көлке бит! Сүз дә юк, башкорт халкын бик яратам, хөрмәт итәм. Үзем исә күңелем белән чеп-чи татармын. Үземне чын татар дип саныйм”, дигән иде җырчы.

Хәния Фәрхи 1960 елның 30 маенда Башкортстанның Тәтешле районында туган. Ул татар эстрадасының иң якты йолдызларының берсе иде.

Хәния Фәрхи ике кыз тәрбияләп үстерде. Бауман урамындагы Йолдызлар аллеясендә аның да исемле йолдызы бар. “Татар җыры” бәйгесендә ул 15 “Алтын барс” сынына лаек булды.

Интернет челтәрендә күп кенә артистларда легендар җырчының үлүе турында ишеткәннән соң, постлар элә башлады. Гүзәл Уразова, Илгиз Шәйхеразиев, Ландыш Нигъмәтҗанова һ.б.  Хәния Фәрхинең фотосын “Ышанасы да килми!”, “Урының оҗмахта булсын” кебек сүзләр язып, битләренә элде.   Хәния Фәрхигә 57 яшь иде.

View this post on Instagram

A post shared by Гузель Уразова певица (@guzelurazova)

View this post on Instagram

A post shared by Ilgiz (@ilgiz_shaihraziev)

View this post on Instagram

A post shared by LandyshNigmatjanova (@landyshnigmatjanova)

Запись Хәния Фәрхи нигә вафат була? [видео] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Килгәннәрнең күзендә яшь иде. «Әлфиясез ничек яшәрбез», «Әлфияне яратып тыңлый идек», «Бу бик зур кайгы» кебек сүзләр һәр тарафтан ишетелде. Санаулы минутлар эчендә филармониядә алма төшәрлек урын да калмады. Җырчыны соңгы юлга озатырга якынча ике меңнән артык кеше килгәне мәгълүм булды.

«Авыр тормыш кичерсә дә, югалып калмаган». Күпләр аның турында әнә шулай дип искә алды. Тик бу тормышын яраткан ул. Әлфия апаның биргән соңгы интервьюларының берсеннән өзек: «Бик авырлык күреп, салкын мич башында үстем, әни үлгәч… Шул яшьлегем кире кайтса, шул авыр тормышка кире кайтыр идем! Үлмәдем бит! Тырыштым! Кемгә кер, кемгә идән юдым. Шул салам түбәле ятим өебезгә кайтыр идем… Үкенмимен! Ризамын! Яшьлегем кире кайтса… тормышның кадерен белер идем. Җиңел тормыш – сөенеч тормыш түгел ул. Аллага шөкер, эшләп алдым, димен. Тәмсез булса да, тәмле дидем. Аллага шөкер, бу бар, дидем. Риза мин. Хәзерге тормышымнан да риза! Элеккеге тормышымны да сагынам».

Әлфия апа Авзалованың яраткан тамашачысына, халкына юату һәм хушлашу язмасы әзерлисебез килде. Әлеге уңайдан җырчының кызы Зөлфия ханым белән Әлфия апа яшәгән фатирда очраштык.

– Зөлфия апа, әниегезнең соңгы көннәре кайда узды, кайчан авырый башлады ул?

– 5нче майда әнигә инсульт булды. Без аны шулай булыр дип уйламадык та. Әни иртән торды, юынды, ботка ашап алды, чәй эчте. Аның эте бар. Мин этне урамга алып чыгып киттем. Иртәнге унынчы яртылар иде. 7 минут та вакыт узмагандыр, тиз урап кердем, ә керүемә ул идәндә ята. Урындыкка утырттым, сәер итеп салынып төште. «Әни, әни!» – дим, әле сөйләшә иде. «Әү», – ди. «Берәр җирең авыртамы?» – дип сорадым. «Юк авыртмый», – диде. Сөйләме үзгәргәнен сизеп алдым. Табиблар чакырттык. Аны 7нче хастаханәгә урнаштырдылар. Әни кешеләрне бик яратты, ләкин чирле килеш алар күзенә күренәсе килмәде. Шуңа аерым палата сорадык. Бер генә минутка да әнине ялгыз калдырмадык. Чиратлашып карадык. Табиблар әйтә: «Сиделка»лар яллагыз, үзегезгә җиңел булыр», – диләр. Баш тарттык. Әниебез алдындагы бурычыбызны үтәргә тиеш идек. Әни белән күрешкән соңгы көн… Иртәнге тугызга килдем хастаханәгә. «Әни», – дим. Таныган да кебек үзе, ләкин барыбер ничектер сәеррәк. «Йоклама, әйдә, хәрәкәтлән әле», – дим. Күзләрен ача да, шундук йома. Табибларны чакырдым, реанимациягә алып киттеләр, берникадәр вакыттан кабат палатага китерделәр. Мине алмаштыру өчен, кич белән апам Гүзәл килде. Мин үзем китсәм дә, 15 минут саен аңа шалтыратып тордым. Гүзәл әйтә: «Әни ничектер сәер итеп сулый». «Табибларны чакырт!» – дидем дә, үзем больницага килдем. Әни мин килгәндә реанимациядә иде. «Әни», – дип, кулларын үбә башладым. «Тизрәк чыгыгыз», – диделәр. Ул бу вакытта үлә башлаган икән, мин аңламаган идем. Шушы хәлләрдән соң 10 минут вакыт үткәч, ул үлгән, диделәр. Әни инсульттан соң 40 көн яшәде. Аның элек тә инсультлары булган иде. Микроинсультларны күп кичергән ул. Табиблар шулай диде. Монысы көчлерәк булып чыкты.

– Әлфия апа ничә ел элек бирешә башлады?

– 4 ел элек. Ул сөйләшә иде, хәрәкәтләнә иде, тик аяклары акрынрак йөри башлады. Тик ул беркайчан зарланмады: «Ай үләм, егылам хәзер», – дигәне булмады. Авырса да әйтми иде ул. Безне борчымаска тырышты. Әни беркайчан берүзе булмады, без гел аның янында идек. Бу 4 ел эчендә без аны гел күзәтеп тордык.

– Әниегезнең исән чакта әйтеп калдырган нинди сүзләре әле дә колагыгызда яңгырый?

– Безнең әнине бик яраттылар, аның иптәшләре күп иде. Тик шулай булса да, ул безгә һәрчак әйтте: «Чын дус күп булырга тиеш түгел, берәү генә була ул», – диде. Ә үзенең чын дусты – шагыйрә Гөлшат Зәйнәшева иде. Алар бергә җырлар яздылар, әни үзенең кичерешләрен, хисләрен аңлата, Гөлшат апа исә шуннан шигырь итеп яза. Алар бер-берсен аңлап иҗат иттеләр. Безнең гаиләләр дә дус булды. Без Гөлшат Зәйнәшеваны «гөл әни» дип йөрттек, аның балалары Әлфия Авзаловага «әннәкә» дип дәште. Бу ике дус икесе дә оҗмахтадыр. Беркайчан кешегә начарлык эшләгәннәре булмады. Әни гел әйтте безгә дә: «Дошманнарыңны беркайчан да каргый күрмә. «Исән-сау булыгыз, кайгы-хәсрәтләр күрмәгез», – дип әйт», – дия иде. Үзе дә һәрвакыт шулай эшләде. Әнинең яраткан киңәшләре мондый иде: «Алдашмагыз, урлашмагыз, бер-берегезне кадерләп яшәгез, көнләшмәгез, барына риза булыгыз. Сезгә мин дә бирәм, Аллаһы Тәгалә дә бирә, зарланмагыз!» Аннан соң әгәр без әни белән әзрәк сүзгә керсәк, ул гел бу сүзләрне әйтә иде: «Син миңа алай димә! Минем халкым бар! Халкым минем белән, мин халык кешесе!»

– Әлфия апа гаиләдә нинди кеше иде?

– Ире булмагач, әни безне үзе генә тәрбияләде. Икешәр-өчәр айга гастрольгә китә. «Кызларым, мин ир дә, ана да, сезне үстерергә кирәк, акча да кирәк, мөмкинлек бирегез миңа», – дип чыгып китә иде ул мондый сәфәрләргә. Ул безгә әтине дә алыштырды. Үзе кырыс та, ләкин гадел дә, шул ук вакытта аналарга хас йомшак күңелле дә иде ул. Без әнигә тупас сүз әйтмәдек. Әйтүдән Аллаһ сакласын!!! Усал иде бит ул.

Әни алдашканны сөймәде. Ул алдашуны гафу итә алмады. Аннан соң гайбәт сатмады беркайчан да. Берәрсе турында сүз сөйли башласалар: «Белмим мин күрмәдем, ишетмәдем, берни әйтә алмыйм», – дип, тизрәк теманы борып җибәрү ягын карый иде. Гел юлда булуы сәбәпле, без әнине өзелеп көтә идек. Ул атнага бер мәртәбә шалтырата, без, почтага чабып барып, аның белән телефоннан сөйләшәбез – шундый чорлар иде бит. «Кызларым, хәлләрегез ничек?» – дип сорый иде. Әни бик чиста хатын иде. Җыештырылмаган фатирга кайтмасын дип, без апам Гүзәл белән алдан ук өйдә генераль уборка үткәрә идек. Зур савытларда керләргә чаклы кайнатып, үтүкләп куябыз. Ничек пешмәгәнбез – шаккатмалы! Өйләр ялт иткән була, әни кайтып керә. «Ай молодцы, кызларым, и балакайларым, и тәтиләр, и бәбекәйләрем минем…!» Һәм шулвакыт розетка өстендәге сөртелмәгән тузанны күреп ала. Әни кырыс кына сорап куя: «Ә бу нәрсә?!» Әни безнең максималист иде, эшлисең икән – җиренә җиткереп эшлә, эшләмәсәң – бар кит. Әни безне яшьли хезмәткә өйрәтеп үстерде. Мине үзе янына костюмерша итеп алган иде ул. Ирләр күлмәге юа идем. Беркайчан да: «Китер, үзем юам», – димәде. «Син моның өчен акча аласың, син аны юарга тиеш», – диде. Ул искиткеч гадел кеше иде.

– 1996нчы елда Әлфия Авзалованың тамагында рак икән дигән сүз чыккан иде. Бу чирне ничек җиңә алды ул?

– Ул вакытта әни өч атнага гастрольгә киткән иде. Кайтты, карасак – муенында страус йомыркасы чаклы шеш асылынып тора. Шаккаттык. Ә минем ирем доктор. «Нәрсә бу?» – дип сорый әнидән. Карлыккан тавыш белән, әни җавап бирә: «Тамагым утырды минем, сөйләшә алмыйм», – ди. Салкын тигән дә, тамагы шешкән дип белгән. Әле шул килеш концертта җырлап кайткан ул. Юлда вакытта тавышы гел беткән инде. Икенче көнне үк ирем аны мәҗбүри диярлек больницага алып китте. Табиблар калкансыман бизендә лимфосоркома дигән диагноз куйдылар. Операция ясардай түгел, дип, алдан ук кисәттеләр безне. Без Гүзәл апам белән еладык та еладык шул вакытта. Шуннан бу диагноз турында Минтимер Шәймиев белеп алган. Ул бөтенесен аякка бастырды: «Акча табарга, Әлфия Авзвлованы дәваларга!» Без әнигә яман шеш булуын әйтмәдек. «Доброкачественный», дип алдадык. Дөресен әйтсәк, ул үләчәк, бирешәчәк иде. Соңгы көннәренә чаклы да ул үзенең ракны җиңүен белмәде. Аңа берничә мәртәбә химия алырга туры килде. Чәче коелачагын белә идек, Гүзәл апам белән әнигә парик эзләргә киттек. Ул вакытта кибеттә юк иде париклар, көчкә таптык. Өстәлгә алып кайтып куйдым да, әни сорый: «Ни бу?» – ди. Үземчә йомшак кына аңлаткан булам: «Әни, чәчләрең коелачак инде бераз, шуңа сатып алдык», – дим. Шул мизгелдә әни бер аваз да чыгармады, бары тик күзеннән мөлдерәп яшьләре акты. Тавышсыз елады ул. Шуннан утырды да, тиз генә яшьләрен сөртеп алды да, парикны киде. «Ә нәрсә, бу минем чәчемә охшаган икән, төсе дә минеке икән!» – ди үзе. Берникадәр вакыттан соң әнинең чәчләре коела башлады. Учлам-учлам коела бит, түз генә!!! Чакырып алды мине янына. Карасам, кырынгыч тоткан, җылы су әзерләгән, үзе урындыкка утырган. «Кыр», – ди. Чәчен алдырды. Бу эшне эшләгәндә үлә яздым мин, шундый авыр булды. Химияләр алып йөрсә дә, әни җырлавын ташламады. «Мин теге колхозга барам, сүз биргән идем чөнки. Мин монда җырлыйм, чөнки анда көтәләр», – дип, чыкты да йөгерде. Әни үзенә операция эшләнде дип уйлады гел. Юк, эшләнмәде. Аның калкансыман бизеннән бераз биоматериал гына алганнар иде. Ракны ул табиблар ярдәме белән үзе җиңде.

– Әлфия апаның булмавы үзен нәрсәләрдә сиздерә?

– Ой, шуның кадәр сагынабыз, белсәгез иде. Аның юклыгына әле дә ышанасы килми. Әни телевизор карарга бик ярата иде, «Йокыга китте бугай бит, телевизорның тавышын акрынайтыйк әле», – дип йөри беркөнне Гүзәл. Үзем дә: «Бүген әни янына больницага барасы бар», – дип уйлыйм. Әни юк бит инде. Җирләдек бит инде. Әнигә Америкадан үсми торган токымлы кечкенә эт алып кайткан идек без. Ул аның белән 3 ел ярым яшәде, бергә йокладылар. Сез ул этнең күзендәге моңсулыкны күрсәгез! Әни больницада ятканда 40 көн буе өрде, улады, елады ул. Әнинең үле гәүдәсен күрсәткәч кенә тавыш чыгаруыннан туктады. Сагына, бик сагына әнине. Нәкъ безнең кебек юксына. Әнинең каберенә көн саен барабыз. Сандугачлар сайрый! Үзәкләрне өздереп сайрый сандугачлар аның кабере янында. Әнине җирләгәч, икенче көнне Илһам ага Шакиров янына бардык. Әнинең үлүен җиткердек. Ул әнине, яратып, Әпиләү дип йөртә иде. «Әпиләү үлде, Илһам абый», – дибез. «Кит аннан, кайчан? – диде дә, – Эхххх», – дип авыр сулады. Аннан башка темаларга сөйләшергә тырыштык, Илһам аганы артык борчыйсыбыз килмәде. Алар әни белән гел аралашып яшәде. Соңгы мәртәбә узган елның июлендә очраштылар. И сөйләшкән булалар, и җырлаган булалар. Шундый матур булды бу очрашу. Үткәннәрне искә алган булалар…

– Соңгы елларда Әлфия апаның сәхнәгә чыгасы килдеме? Ул җырлап яшәдеме?

– Ул гел җырлады. Аның сәхнәгә чыгасы да бик килде. Тик соңгы елларда ихтыяҗ юк иде аңа. Картайгач, кеше кемгә кирәк…

– Аңа ихтыяҗ булмадымы, әллә үзегез сәхнәгә чыгармадыгызмы?

– Чыгардык. Ул безнең тыеп торуларны тыңлап та карамаячак иде. Ул беркайчан кеше сүзен тыңламады, үзенчә эшләде. Соңгы тапкыр сәхнәгә 5 ел элек Салават белән чыкты әни. Ул анда тулы бер җырны да түгел, 4 сүз генә җырлады: «Картайган йөрәк тә сызлана». Салават белән сәхнәгә бергә чыгып җырлады. Һәм менә бу аның гомерен бик күпкә озайтты дип уйлыйм. Шундый дәртләнеп, канатланып кайтты ул. Аның сәхнәне сагынуы ярты елга басылып торды. Салават халыкка әнине онытырга мөмкинлек бирмәде.

– Әниегезнең сәхнәгә чыкмый башлавы нәрсә белән бәйле булды?

– Ул инде үзе дә: «Җитте сәхнәдә кәкрәеп йөрергә», – дип шаярта иде. Имеш: «Тагын бер мәртәбә җырлап кайтам да, вәссаләм!» Берәрсе шалтыратып, чыгыш ясарга дәшсә: «Ну ярый, менә монысы точно соңгысы!» – дип, тагын чыгып китә. Шулай тагын җырлап йөрер иде әле, тик сүзләрен оныта башлады җырларның. Көйне исә һич онытмады. Үләр алдыннан мин, палатага кереп, аңа телефоннан үзенең концертларын күрсәттем. Шунда «Сагыну җыры» бар иде. Беләсездер ул җырны: «Ак чәчәкләр кебек кар ява, хәтерләтеп җәйге май кичен…» Исегездә булса, җырның кушымтасыннан соң, әни болай дип җырлый: «Лиллә-лиллә-лилләләүүүү». Әнә шул урынына килеп җиткән иде җыр, инсультлы әниебез кушылып, карлыккан тавыш белән үзенчә җырлап җибәрмәсенме! Бу 12нче июнь көнне булган хәл. Әнинең сөйләме үзгәргән иде, борынында зонт бар иде, без аны шуның аша ашаттык, ләкин ул барыбер җырларга тырышып ятты. Шуннан моңа Илһам абыйның чыгышларын күрсәттем. «Сандугач! Сандугач! Китмә, китмә, сандугач» дигән җирендә мәрхүмкәем: «Шә-ә-әп!» – дип, сузып әйтеп куйды. Салаватка да шулай дип әйтте. Аннан башка бер яшь җырчы чыккан иде, башын читкә борды да куйды. Ул соңгы минутларына кадәр җыр белән яшәде.

Әгәр исән булса, киләсе елның 15нче гыйнварында Әлфия апага 85 яшь тулган булыр иде. Тик бу түгәрәк датаны бәйрәм итәргә өлгермәде. Балалары, туганнары әлеге уңайдан моң патшабикәсен искә алу чарасы, концерт уздыруны планлаштыра. Әлегә мәрхүмәнең Коръән ашларын уздыру мәшәкатьләре белән йөриләр. Әлфия апа яшәгән фатирда аның 3есен, 7есен, 40ын уздырачаклар. Шундый авыр вакытларында, вакыт табып, безнең белән аралашканы өчен Зөлфия ханымга рәхмәтебезне белдерәбез. Чын күңелдән кайгыларын уртаклашабыз. Үз чиратында исә ул да әңгәмәбезне әнисенең сүзләре белән тәмамлады: «Халкыма рәхмәт. Әнине зурлаганнары өчен, кайгыбызны уртаклашканнары өчен. Рәхмәт, халкым!»

Әңгәмәдәш – Айгөл ЗАКИРОВА

Запись Әлфия Авзалованың кызы: «Илһам Шакиров әнине Әпиләү дип йөртә иде» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Татарның легендар җырчысы Әлфия Авзалова кызы Зөлфиягә вафатыннан соң үзе белән ничек хушлашырга икәнен сөйләп калдырган. Зөлфия ханым “Интертат” электрон газетасы хәбәрчесе белән әңгәмәдә шул хакта әйтте.

Рузилә МӨХӘММӘТОВА

Запись Әлфия Авзалованың кызы:«Әни үзенең кызыл күлмәген ярата иде – шуны кидертергә кушты» впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..