Бауман урамында узган пикетка Фәрит Зәкиев, “Мэр Метшин! Олуг Мөхәммәд һәйкәле урынына килбәтсез курчак-атны (“Ил-Ат”) кую – татар тарихын мыскыл итү”, дигән шигар күтәреп чыкты.

Зәкиев, Казанда татарның борынгы тарихына кагылышлы бер һәйкәлнең дә булмавы Казан мэриясе һәм Татарстан хөкүмәте өчен хурлык, дип белдерде.

“Татарларның башкаласы урамына чыкса туристлар, кайда соң монда татарлар, кайда соң монда татарларның башкаласы, дип эзләп йөриләр. Чыннан да, Казан урамнарында татарча игъланнар юк, татарча сөйләшмиләр, татарча һәйкәлләр юк.

Олуг Мөхәммәдкә һәйкәл кую өчен Татарстан рәссамнар берлеге Казан хакимиятенә мөрәҗәгать итте, әмма аны кире кактылар. Ә ниндидер шикле жирафка охшаган җанвар һәйкәлен Бауман урамына куймакчы булалар.

Бауманга чыксаң, монда татарлыкның эзе дә юк. Ул ниндидер бер урыс шәһәренең урыс урамы”, дип белдерде ул Азатлыкка.

14 ноябрьдән 14 декабргә кадәр Казанның архитектура һәм шәһәр төзелеше идарәсе сайтында “Ил-Ат” сынына карата тавыш бирү барды. Тавыш бирүчеләрдән сынның кирәклеге һәм кирәк булган очракта аны урнаштыру урынын сайлауны да сорадылар. Интернетта тавыш биргән казаннарның күпчелеге “Ил-Ат” дип аталган сынны башкаланың Бауман урамында урнаштыруны яклап тавыш бирде.

“Ил-Ат” композициясенең авторы, Финляндиядә яшәүче татар сынчысы Рафаил Сәйфулин үз иҗат җимешенең туган якка мәхәббәтне чагылдыруын белдерде. “Ат үзенең сыртына кечерәйтелеп ясалган тулы бер дөньяны күтәргән – менә татар кешесенең җанына кадерле авылы, авыл уртасында манаралы мәчет”, ди ул.

Сын ачык төстәге җизгә ялтыравык һәм тонык итеп алтын йөгертеп ясалачак. Автор әйтүенчә, бу сын – бизәнү әйберләре эшләгәндәге кебек зур нечкәлек белән оста итеп башкарылырга тиешле сәнгать әсәре. Атның өстендә урын алачак кечкенә кеше сыннары, җанварлар, кошлар, музыка уен кораллары да бик нәфис эшләнергә тиеш.

Омскида яшәүче Пурехан Сыбырны 28 июль полициягә чакырып “Мин шәһәр көнендә хакимиятләр белән килешетерелмәгән урам чаралары оештыруда катнашмаячакмын”, дигән аңлатма яздырганнар. Полициягә чакыруны өлкәнең экстремизмга каршы тору үзәге җитәкчесе Павел Ларичев имзалаган.

Сыбыр фикеренчә, Омскида Ермакка һәйкәл куюга протест белдергән себертатарлар урам чаралары да үткәрер дип хакимиятләр шүрләп калган. “Әле моңа кадәр Омскида “идиотларча” Ермакка һәйкәл кую эшләре башланмаган иде”, ди Сыбыр.

25 июльдә интернетта таралган вдиео-мөрәҗәгатьтә себертатар активистлар: “Бу һәйкәлне кую Себернең асаба халкы булган себертатарларның милли хисләрен мыскыллау булып тора. Бу һәйкәлне куеп халык күңелендәге авыр кичерешләрне искә төшермәскә, ә узара аңлашып һәм хөрмәттә яшәүгә чакырган мемориаллар ачарга кирәк”, дип белдергән иде. Сыбыр бу видеоны әзерләгән активист. Ул Омски шәһәре татар автономиясе әгъзасы.

Хакимиятләрнең җирле себертатарлар белән килештермичә Ермакка һәйкәл куярга җыенуына Русиядәге кайбер татар иҗтимагый оешмалары да каршы икәнлеген белдерде.

Төмән өлкәсе себертатар милли мәдәнияте мохтарияте Омски губернаторы Виктор Назаров һәм Омски шәһәре башлыгы Вячеслав Двораковский исеменә хат юллады. Әлеге хатта төмәннәрнең Омски себертатарларына теләктәш булуы әйтелә.

“Тарихи җирләрендә яшәгән себертатарлар мондый һәйкәлне куюга каршы, бу безнең милли хисләребезне мыскыл итү булып тора”, “бер халыкны икенче халыкның басып алуын искә төшергән һәйкәлләр кую кирәкми”, дип тә ассызыклана әлеге мөрәҗәгатьтә.

Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты да Назаров исеменә ачык хат хат юллады. “Ермакның асаба себертатарларга нинди явызлыклар кылганы тарихтан билгеле. Шул сәбәпле узган гасырларда каршылыклы шәхесләргә һәйкәл кую беркемнең дә башына килмәде. Бу һәйкәл кую җәмгыятьтә милләтара киеренкелекне арттырачак”, диелә конгресс хатында.

28 июль Дөнья татар конгрессы башкарма комитеты рәисе урынбасары Данис Шакиров та конгрессның Омскида Ермакка һәйкәл куюга каршы булуын белдереп, губернатор исеменә ачык хат җибәргәннәрен раслады.

Омски өлкәсе себертатарлары 11 июльдә үк Омски шәһәре башлыгы Вячеслав Двораковский исеменә хат юллаган иде. Анда “Чуаш борынында булган бәрелештән соң үткән 434 ел дәверендә без, Себердә яшәүче төрле милләт вәкилләре, туганлашып беттек, “тарихи кутырларны актармыйча”, дус һәм тыныч яшәргә өйрәндек. Һәм бу “кутырларны” сыннар рәвешендә мәңгеләштерү кирәкме?” дигән сорау куела.

Омски башлыгы, ике атна вакыт узуга карамастан, әлеге хатка җавап бирмәгән. Активистларга “хатларга, мөрәҗәгатьләргә җаваплар бер ай дәвамында бирелә”, дип аңлатканнар.

Хакимиятләр Омскида Ермакка һәйкәлнең кайчан куелачагын яшерә. Алдан 29 июльдә булачак дип игълан итлегән иде. 31 июльдә куелачак дигән хәбәрләр дә бар. Шулай ук 4 һәм 6 августлар да атала. Хакимиятләр бу эшне, себертатарлар белми калсын өчен, яшертен генә башкарып чыгарга мөмкин дигән шик тә туа.

Дүшәмбе көнне Орел шәһәрендә Явыз Иванга һәйкәл урнаштыруга каршы пикет узды. Патша сынын Яшь тамашачылар театры бинасы каршына 3 август куярга ниятлиләр. 450 ел элек әлеге шәһәр Явыз Иван фәрманы белән булдырылган. Бу Русиядә Явыз Иванга куелган беренче һәйкәл булачак.

Шәһәрдә яшәүчеләрнең бер өлеше бу теләккә каршы петиция төзеп, имзалар җыя башлады. Кичәге пикетка, оештыручылар белдергәнчә, 100 гә якын кеше килгән. Полиция 4 мәртәбә кимрәк кеше санаган.

“Шәһәр җитәкчелеге үзләре үк рөхсәт биргән пикетны уздыруга комачауларга маташты: ике сәгать кала вакытын һәм урынын үзгәртүне таләп иттеләр, имеш, мәйданда тиз арада җыештыру эшләре башларга кирәк, күпсанлы техника кулланылачак, диделәр”, дип сөйләгән оештыручыларның берсе ТАССка.

Һәйкәл турында җәмәгатьчелек фикерен белешү булмаган. Бу турыда шәһәр активистлары губернаторга мөрәҗәгать язып, аның астында имзалар җыйган иде. change.org сайтында бу мөрәҗәгатьне 500ләп кеше имзалады. Элегрәк шәһәр халкы һәйкәлне урнаштырмауны таләп итеп мәхкәмәгә дә биргән иде. Тик шикаять билгесез сәбәпләр аркасында эшкә алынмады. “Аны кире кайтардылар”, – ди Орелның Заводской мәхкәмәсе вәкилләре.

Соңгы вакытта Русиядә патшаларга һәйкәл кую белән мавыгулар артты. Казанда Әби-патшага һәйкәл куюга бер төркем җәмәгатьчелек каршычыгудан соң, шәһәр мэры Илсур Метшин бу мәсьәләдә шәһәр халкы белән киңәшү кирәк дип танырга мәҗбүр булды.

Уразавыл халкы, милли мохит тудыручы шушындый чараларга сусаган икән. Һәйкәл ачу тантанасына килгән татарстаннарны каршы алганда сөенеч-шатлыклары йөзләренә чыккан иде. Рәшит Ваһапов белән Хәйдәр Бигичевне мәңгеләштерү тантанасындагы йөзләп кеше, шул исәптән Мәскәүдән кайткан Рушания Габдрахимова да бу вакыйганы күптән көткән.

“Без Рәшит Ваһапов һәм Хәйдәр Бигичевнең җырында, аларның мәдәниятендә үстек. Әлеге вакыйга мине яшьлегемә алып кайтты”, диде ул.

Чараның төп авторы, Рәшит Ваһапов вакыфы башлыгы Рифат Фәттахов, Уразавылда атаклы якташларга багышланган тулы бер тарихи-мемориал комплекс булдыру нияте бар дип белдереп, проектның дәвамлы булачагына ишарәләде.

“Башта Рәшит Ваһапов белән Хәйдәр Бигичевкә багышланган зур гына һәйкәл куярга иде исәп, аннары киңәшә торгач, аерым бюстлар куеп, территорияне тарихи-мемориаль комплекс итү отышлы дип килешенде.

Милләтне саклау һәм үстерү коры сүз белән генә хәл ителми, ул эшләрдән тора. Шушы бөек шәхесләр мисалында яшьләрне тәрбияләү, аларның күнелендә горурлык уяту – ул инде милләтне үстерү юлында конкрет эш”, диде Фәттахов.

Кызыл Октябрь районының мәдәният бүлеге җитәкчесе Максуд Яруллин сүзләренчә, алга таба яшьләрнең язылышуы да шушы урында үтәчәк. Әлеге аллея мәдәни чараларның үзәге булыр дип көтелә.

Тантананың иң башында да, барышында Рәшит Ваһапов һәм Хәйдәр Бигичев җырлары яңгырап торды, тормыш иптәше Зөһрә Сәхәбиева да монда иде. Әлеге шәхесләр белән якташларының горурлануы сизелде. Һәйкәл ачу бәйрәмендәге халыкны татарлык, туганлык хисе берләштерде. Бигрәк тә бу Татарстан президенты Рөстәм Миңнехановның сәламләвен алкышлауда күренде. Түбән Новгород татарлары аңа дәррәү кул чапты. Төбәк губернаторы Валерий Шанцев та, “Исәнмесез, кадерле дуслар!” дип сүзен татарча исәнләшүдән башлады.

“Түбән Новгород җирлегендә туган талантлы шәхесләр бик күп. Тик алар сафында Рәшит Ваһапов һәм Хәйдәр Бигичев аерым урын алып тора. Татар мәдәнияте Новгород өлкәсен генә түгел, ә бөтен Идел буе төбәген баетты”, диде губернатор.

Рөстәм Миңнеханов үз чыгышында, әлеге бөек җырчыларның татар халкының рухи мирасына гына түгел, Русия мәдәниятенә дә зур өлеш кертүен әйтте. Һәйкәл куюга, татар гореф-гадәтләрен саклауга, үстерүгә өлеш керткәне өчен Валерий Шанцевка рәхмәтләрен җиткерде.

Ваһапов белән Бигичека бюстларны күренекле татар сынчысы Мәхмүт Гасыймов ясаган иде. Казанда әлеге авторның Салих Сәйдәшев, Бакый Урманче һәм Державин һәйкәлләрен күрергә була. Проектның архитекторы – Герман Бакулин.

Рәшит Ваһапов белән Хәйдәр Бигичевкә бюстлар Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов һәм Түбән Новгород губернаторы Валерий Шанцев, өлкә татар конгрессы, Кызыл Октябрь районы хакимияте, Ваһапов вакыфы ярдәмендә булдырылган.