Русия халкының паспортларында «милләт» графасы кире кайтырга мөмкин. Мондый идея белән Дәүләт Думасы депутаты Виталий Милонов чыгыш ясаган.⠀

View this post on Instagram

A post shared by ⚡️TATAR TODAY агентлыгы⚡️🌍 🔊📺 (@tatar_today)

Ул Минюст башлыгына да мөрәҗәгать иткән.
– Конституциядә без күпмилләтле халык, дип язылган. Күпмилләтле халык, ә беребезнең дә милләте юк, – дигән ул. – Һәм кайбер халык юкка чыкмасын һәм телләре саклансын өчен бу яхшы этәргеч булырга мөмкин.
⠀
Депутат, үзенең тәкъдиме аркасында, милләтләр арасында бернинди дошманлык та башланмаячагына ышана һәм бу яңалыктан беркем дә курыкмаячак, дип уйлый.

Чыганак: "Өмет" гәҗите сайты

Запись Халыкны шаулатып паспортка үзгәреш кертмәкчеләр впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Татарстанның Дәүләт Советы Рәисе урынбасары Ратникова Римма Атлас кызы үзенең инстаграм битендә үзенчәлекле татар кызлары сувенирлары фотосын урнаштыра. “Сезгә мондый сувенирлар ошыймы? Үзем күрмәдем, дуслар Кремльдә сатыла дип җибәрделәр,” – ди ул фото астындагы язмасында. 

Язылучылары да бу турыда үз фикерләрен язып калдыра: “Коточкыч! Милләтне шулай мәсхәрәләргә кемнең башына килде икән? Мондый зәвыксыз һәм халкыбызны ямьсез, әхлаксыз итеп күрсәтә торган сувенирлар бер җирдә дә сатылырга тиеш түгел бит!”

View this post on Instagram

A post shared by Римма Ратникова (@rratnikova)

Фото pinterest.ru сайтыннан, мәгълүмат Римма Ратникованың инстаграм битеннән

Запись “Коточкыч! Милләтне шулай мәсхәрәләргә кемнең башына килде икән?” [Фото] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Актаныш районын татар мохитен саклап кала алган районнарның берсе дип атыйлар. Бүгенге көндә районны янә Энгель Фәттахов җитәкли. Татарстанның мәгариф министры вазифасыннан киткәннән соң ул туган районына кайтты. Энгель әфәнде Азатлыкка татар теле тирәсендәге вазгыятьне даими күзәтеп барганын сөйләде. Мәсьәләнең ничек хәл ителәсен фаразлый алмаса да, бу темага кагылышлы сорауларга җавап бирде.

– Татар теле белән булган вазгыятьне күзәтеп барасызмы?

– Әлбәттә, мин моннан читтә кала алмыйм. Ләкин мин хәзер үземнең туган районымда, ә мондагы халыкның 99 проценты татарлар. Актаныш ул башкалабыздан еракта яшәп ятучы, үзенең вазгыяте белән эшен алып баручы саф татар районы. Шуңа күрә бу районда мин, татарларга гына хас авылларын, эшләрен, кешеләрен, гореф-гадәтен, телен, әдәбиятын, сәнгатен саклау эшен алга таба да алып барачакмын. Безнең районнан Әлфия Авзалова, Миңтимер Шәймиев кебек шәхесләр чыккан. Алга таба да татар дөньясына шундый шәхесләрне чыгару эшен алып барачакбыз. Без моны үзебезнең тарихи миссиябез итеп тә кузаллыйбыз. Бездә барлык мәктәпләрдә беренче сыйныфтан ук татар телендә белем алалар, татар телендә аралашалар, төрле җыелышлар да татар телендә үтә. Актаныш та бирмәсә татар шәхесләрен, кем бирсен? Без моның өчен эшлибез һәм балаларны да шул рухта тәрбиялибез.

– Актанышта сәләтле балалар өчен татар гимназия-интернат эшләп килә. Аны тәмамлаган шәкертләр төрле уку йортларына укырга кереп татар мохитен булдырырга ярдәм иткән проектлар ача. Мондый гимназияне төрле шәһәрләрдә, районнарда да ачтыру эше алып барыламы?

– Президентның андый програмы бар иде, шуңа күрә ул, Аллаһ боерса, киләчәктә тормышка ашырылыр дип ышанам. Чөнки безнең республикабызда 42 татар гимназиясе бар, аларның исемен җисеменә туры китереп эшләп бетерү буенча республикада зур күләмле эш алып барыла. Бигрәк тә материаль-техник база, кадрлар белән тәэмин итү буенча. Әлбәттә аның нәтиҗәсе булырга тиеш. Аның буенча бик күп нәрсә эшләнә, күп акча сарыф ителә, шуңа күрә президентыбыз Рөстәм Миңнеханов куйган максат бар – шундый гимназияләр һәрбер районда барлыкка килер дип минем тулы ышанычым бар.

– Соңгы 25 ел эчендә милли мәгарифтә нинди уңышларга ирешә алдык һәм нәрсәне эшли алмадык дип уйлыйсыз?

– Мин Совет берлеге вакытында яшәгән кеше, шул чорда Казанда укыдым. Ялгышмасам, ул вакытларда Казанда бер генә татар мәктәбе калган иде, ә хәзер күреп торасыз, милли мәгарифкә, татар теленә карата республика тарафыннан, президентыбыз тарафыннан олы караш. Әйе, бүгенге көндә бәхәсләр бара, ләкин бу бәхәсләрнең булуы да зур әйбер, битараф булмаганлыкны күрсәтә. Барыбер үзәк безнең сүзләргә колак салмый кала алмаячак. Шуңа күрә мин безнең туган телебезнең яшәячәгенә ышанам.

Белешмә

Энгель Фәттахов 1961 елның 12 июнендә Актаныш районының Чишмә авылында туган. 1983 елда инженер-механик белгечлеге буенча Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган. Аспирантурада укыган, Авыл хуҗалыгы машиналары кафедрасында укыткан. 9 фәнни хезмәт язган, 2 уйлап табу таныклыгы иясе. Актаныш районы авыл хуҗалыгы идарәсендә баш инженер, Актаныш районы башлыгының икътисад буенча урынбасары булып эшләгән, 1998 елдан алып 2012 елның 1 октябренә кадәр Актаныш муниципаль районына җитәкчелек иткән.

2012 елның 1 октябрендә Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министры итеп билгеләнә һәм шул вазифада 2017 елның 4 декабренә кадәр эшли. 2017 елның 8 декабрендә Актаныш районы башлыгы вазифаларын башкаручы итеп билгеләнә.

Хатыны белән ике кыз, бер малай үстергән.

Азатлык

Запись “Актаныш та бирмәсә, кем бирсен?” – Энгель Фәттахов зур эш алып баруын сөйли [әңгәмә] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

2009 елның 5 ноябрендә Татарстан Дәүләт Советының алтынчы утырышында Туфан Миңнуллин «2050 елда яшәячәк татар кызына ачык хат” дигән чыгыш ясый: “…Эшләр болай барса, 2050 елда яшәгән татар кызы мең еллар сөйләнеп килгән әби-бабай телен дә онытыр, бәлки милләтен дә алыштырыр. Моңа ул гаепле булмас, без – тырыша-тырыша шул юлдан барабыз… Мин эшләнмәгән эшләр өчен 2050 елда яшәячәк татар кызыннан гафу үтенәм…”

Шул ук утырылышның gossov.tatarstan.ru сайтындагы протоколында түбәндәге юлларны таптым: “…Депутат Туфан Миннуллин в своем эмоциональном выступлении сказал: «Который раз я во время принятия бюджета на очередной год поднимаю вопрос о сохранении татарской гимназии для девочек №12, в частности, о приведении ее здания в пригодный вид». Депутат также остановился на вопросах закрытия сельских школ, проблемах развития татарского языка…”

Туфандайлар кирәк бүген! Аның эзен дәвам итүчеләр, аннан үрнәк алучылар, үзе әйтмешли, дөнья турында уйланучылар!..

Мәшһүр драматург, язучы Туфан ага Миңнуллинны барыбыз да яхшы белә. Җәмәгать эшлеклесе дип тә хәтерлибез әле. ТР дәүләт советы депутаты булып торганын да искә төшерергә була. Тел, милләт өчен алгы сафта торучы көрәшче икәнен мәңге истән чыгарасы түгелбез. 2009 елның 5 ноябрендә Татарстан Дәүләт Советының алтынчы утырышында Туфан Миңнуллин «2050 елда яшәячәк татар кызына ачык хат” дигән чыгыш ясый: “…Эшләр болай барса, 2050 елда яшәгән татар кызы мең еллар сөйләнеп килгән әби-бабай телен дә онытыр, бәлки милләтен дә алыштырыр. Моңа ул гаепле булмас, без – тырыша-тырыша шул юлдан барабыз… Мин эшләнмәгән эшләр өчен 2050 елда яшәячәк татар кызыннан гафу үтенәм…” Шул ук утырылышның gossov.tatarstan.ru сайтындагы протоколында түбәндәге юлларны таптым: “…Депутат Туфан Миннуллин в своем эмоциональном выступлении сказал: «Который раз я во время принятия бюджета на очередной год поднимаю вопрос о сохранении татарской гимназии для девочек №12, в частности, о приведении ее здания в пригодный вид». Депутат также остановился на вопросах закрытия сельских школ, проблемах развития татарского языка…” Туфандайлар кирәк бүген! Аның эзен дәвам итүчеләр, аннан үрнәк алучылар, үзе әйтмешли, дөнья турында уйланучылар!.. Бу видеога кинәт тап булдым. Туфан аганың кыска әсәрләрен укыштыргалап, интернетта аның турында материаллар эзләп утырганда. Сезгә дә күрсәтәсе килде. “Туфан – Туфан инде ул” дигән кыска фильмны карарга киңәш итәм, күрмәгән булсагыз.

Публикация от Айваз Садыров (@aivazsadyrov) 17 Июн 2018 в 9:29 PDT

Запись “Татар радиосы” мөхәррире Айваз Садыров Туфан Миңнуллин турында фильм күрсәтә [видео] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Наил Аланны туганнары, дуслары Казан һава аланында ук каршы алды. Туган җире – Теләче районы Алан авылына кайта алмаучылар аны Казанда озатып калды. Филология фәннәре докторы, озак еллар дәвамында татар журналистларын әзерләгән Васыйл Гарифуллин Наил Алан белән югары уку йортында “Каз канаты” ансамблендә бергә биегәннәрен дә искә алды, аның үлем хәбәре барысын да тетрәндерде һәм моңа ышану бик авыр дип сөйләде.

“Наил Аланны югалту – бөтен татар халкы өчен югалту. Татарның мәнфәгатен яклауга тормышын багышлады, милләт өчен җан атып яшәде, гомерен, иҗатын халкыбыз өчен фида кылган шәхес дип беләбез. Ул зур мирас калдырды, аның эшчәнлеген барларга, истәлек итеп сакларга кирәк. Рухы безнең белән яшәр, Аллаһ Тәгалә аңа оҗмах бүләк итсен”, дип әйтте Васыйл әфәнде.

Туган авылына кайту юлында ярты җир шарын әйләнеп кайткан мәрхүмне аның туган нигезе капкалары төбендә бөтен авыл зарыгып көтә иде. Наил Алан лаеклы ялга чыккач туган авылына кайту ниятендә булды. Шуңа күрә дә туган нигезен сүттермәгән, “Алла бирса, кайтып үзем яшим” дигән сүзләрне еш кабатлаган иде. Кайтты, әмма туган авылында картлыгын каршыларга насыйп булмаган Наилгә. Соңгы тапкыр кайтуы апрель аенда булды, анда ул сеңлесенең улын җирләргә дип кайтты. “Матур озаттык балакайны, авылдашларыма рәхмәт, җиренә җиткереп бар эшне башкарырга ярдәм итте”, дип сөйләде. Күп тә узмас, үзе дә туганнарын, авылдашларын кайгыга салып туган туфрагына кереп ятар өчен кайтыр дип кем уйлаган. Ул барысына да ярдәмгә ашыга иде, никадәр эше ярылып ятса да булышырга ашкынды, торып чапты, ашыгыч ярдәм кебек эш итте, әмма үзенә ярдәм итәргә мөмкинлек булмады.

“Наил китү хәбәрен алгач, авыл кешеләре мәчеттә Рамазан аеның Кадер кичәсен каршы алырга дип җыелдык. Наилне искә алдык, аның рухына дога кылдык. Изге айларда китеп барды Наилебез, Аллаһ Тәгалә аңа җәннәт бүләк итсен. Туганнары, дуслары җеназа намазын укып зурлап озатабыз сине, кадерле энебез. Игелекле эшләрең кабул булсын, хата-кимчелекләрне гафу әйләсен. Хуш, бәхил бул!” диде авыл картлары мәрхүмне соңгы юлга озатканда.

Журналистның якын дусты, Төмән өлкәсендәге эшмәкәр Ринат Насыйров та мәрхүмне олылап соңгы юлга озатыр өчен кайткан иде.

“Наил араларны, кыйтгаларны кыскарта торган шәхес иде. Дустыбыз җәннәттә булсын дип дога кылабыз. Бүген аның иң яраткан кешеләре биредә, аны зурлаган кешеләр, кайта алмаучылар да күп, алар да сыкрый. Наил Аланның нинди эз калдырганын хөкүмәт тә, халык та белеп бетермәде. Әле дә аңламый. Гәүдәгә кечкенә булса да, ул бик зур эшләр башкарды. Төмәндә, Прагада Азатлыкта эшләгәндә дә, Казанда да иҗат иткән вакыт аралыгында аның шактый зур мирасы тупланды. Алан авылы мәктәбендә аның шәхесе истәлегенә музей да булдырып булыр иде. Бу эшкә аның авылдашлары алынса, дөрес булыр иде, без аңа бәйле булган мирасны тупларга ярдәм итәр идек”, диде ул.

КДУның татар теле һәм әдәбияты факультетында бергә белем алган дусты, галимә Дания Заһидуллина татар дөньясы ирекле фикерли торган, милләте өчен җанын биреп эшләгән көчле журналистын югалтты дип сөйләде.

“Тора-бара аның нинди шәхес булганын аңларбыз, аның җитмәгәне дә үзен сиздерәчәк. Наил Аланның һәр язмасы татар халкына багышланды, халык яхшырак яшәсен өчен, тел-мәдәниятебез сакланып калсын өчен бертуктаусыз эзләнде, эшләде, үзенең сүзе белән халыкны уятырга омтылды. Туган авылында да, республика, Русия буйлап чәчелгән күп кенә татар авылларының мәктәпләрен саклап калу өчен тырышлык салды. Мәктәпләрдә татар теле сакланып калган икән, Наилнең өлеше бик зур.

Наил Алан халык кешесе булды, һәр кеше белән уртак тел таба белде, һәрберсенә кирәкле тиешле сүзен җиткерә иде. Бик күп кешеләрне үз янына туплады, берләштерде. Күпләребезнең күңелләренә юл таба белеп яшәде. Күрәсең, ул киткәннән соң да безгә бердәм булып халык өчен яшәргә дигән васыятедер бу. Туган туфрагына кайтты Наил, бу эш бик зур авырлык белән барды,әмма тиз арада җәсәден алып кайтуда хезмәттәшләре, дуслары зур тырышлык куйды, Татарстан хөкүмәте дә булышты. Урыны җәннәттә булсын”, диде ул.

Соңгы юлга озатканда имам артыннан авыл халкы, мәрхүмнең туганнары, дуслары җеназа намазына рәт-рәт булып тезелеп басты. Намаз укылды, имам татарның күптәнге гадәте белән халыккка таба борылып: “Вазыйх улы Наил яхшы кеше идеме?” дип сорады, аңа бертавыштан “Яхшы кеше иде!” дип җавап бирелде һәм Наил Алан җәсәде артыннан халык авыл очында урнашкан зиратка юл тотты.

“Батыр йөрәкле, кече күңелле чын кеше иде. Мәктәбебезне саклап калды гына түгел, ул һәрвакыт авылдагы кешеләрнең нәрсә белән яшәгәнен белеп торды. Хокукларны якларга өйрәтте, булыша иде, кешеләрне кайгыртты. Наил чын-чынлап безнең авылны танытты бит. Тәхәллүс итеп авыл исемен алып ул эшчәнлеге аркылы Алан атамасын татар дөньясына яңгыратты. Наил авылдаш кына түгел, аны күпләр туганыдай кабул итә иде. Ул иң кешелекле кешеләренең берсе булды. Наил туганкаебыз өчен бөтен авыл сыкрый. Күңелне бер уй юата – туган җиренә кайтып җитте”, дип үзара сөйләштеләр зират коймасы артында ирләрнең кабер янында Коръән сүрәсен укыганын күзәтеп торган хатын-кызлар.

Бу көнне өлкәне дә, яше дә, ирләр дә, хатыннар да күз яшьләрен тыя алмады. Аны озатуда рәсмиләр, татар конгрессы кебек иҗтимагый оешмаларның вәкилләре дә юк иде. Әмма Наилнең исеме халык белән бәйле. Ул аны яратты, дөньяның төрле почмагандагы кешеләр аның рухына дога кылып искә алып соңгы юлга озатты. Үзе ничек халкын ихлас яратты, милләте дә шул рәвешле бәгырьләре сыкрап җавап кайтарды.

Биш ел элек нәкъ шушы вакытларда 50 яшен тутырган Наил Алан хезмәттәшләренә интервью биреп, үзенең бәхетле булуы турында сөйләгән иде: “Кемдер бу яшьтә нәтиҗә ясый, нинди максатка ирешелде дип уйлый башлый. Шөкер, бервакытта да машина алам, коттедж салам, фәлән кадәр капитал булдырам, хезмәтем өчен медаль, орден алачакмын дигән максат куймадым һәм шуның белән бәхетлемен дә. Булганга шөкер итә белү белән дә бәхетлемен. Мин ирекле шәхес, яраткан эшем бар, сәяхәт итәм, төрле илләргә барам, таныша алам. Мин укучыларыма файдалы мәгълүмат җиткерә алам, аннан җәмгыятькә файда бар икән, Аллаһы Тәгаләгә шуның өчен мең рәхмәтлемен”.

2016 елда инглиз шагыйре һәм драматург Уильям Шекспир үлеменә 400 ел тулу уңаеннан Азатлык аның “Һамлет” әсәреннән танылган өзекне төрле телләрдә яздырып бер тупланма әзерләгән иде. Татарча өзекне Наил Алан укыды.

Азатлык

Запись “Наил Аланның нинди эз калдырганын хөкүмәт тә, халык та белеп бетерми” [соңгы юлга озату видеосы] впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Канун өлгесе авторларының берсе Алена Аршинова үзенең чыгышында төбәкләрдә бик күп зарланулар булды, кайбер төбәкләрдә Русия дәүләт теленә зыян салына иде, чөнки аларда милли республика телләре урыс теленнән күбрәк укытылды, дип сөйләде. Ул үзенең дә ата-аналары гаризасы белән молдован телен өйрәнүен, әле чуаш телен өйрәнүе турында белдерде.

Соңрак сорауларга җавап биреп, кайбер республикаларда туган телләрне укыту мәсьәләсендә хилафлыклар булуы турында да әйтте. Милли телнең урыс теленә караганда, күбрәк укытылуы, ата-аналар фикере исәпкә алынмавы, лицензияләнмәгән дәреслекләр белән укыту кебек бозулар саналды. Татарстан белән Башкортстан бөтен пунктларда да аталды.

Думаның мәгариф һәм фән комитеты рәисе Вячеслав Никонов Русиядә милли телләргә бәйле вазгыять турында сөйләде. Күп телләрнең язмышы кыл өстендә, дәреслекләр генә түгел, гомумән, телләр фән буларак бөтенләй өйрәнелмәгән, бернинди стандартлар юк диде. Әлеге канун телләргә ярдәм итәчәк дип ышандырды.

Ул шулай ук туган телләрне уку програмының мәҗбүри өлешендә калдыру, алар рәтенә урыс телен дә кертүне тәкъдим итте. Республикалар дәүләт телләре бары тик ата-аналар гаризасы белән генә өйрәнеләчәк, диде депутат.

Ул шулай ук туган телләрне өйрәтү концепциясен булдыру, яңа дәреслекләр төзүгә ярдәм итү өчен махсус фонд төзү турында да моңа кадәр әйткән сүзләрен кабатлады.

Шушы ике төп чыгыштан соң депутатлар Аршинина белән Никоновка сораулар бирде, фикерләр әйтелде.

Якутиядән сайланган депутат Федот Тумусов гаризалар республикаларның дәүләт телләрен өйрәнү өчен түгел, “мин өйрәнергә теләмим” дип язылырга тиеш, диде. “Республикаларның дәүләт телләрен укытуны республикаларның кануны хәл итәргә тиеш. Федераль дәүләт стандартларында аның бары тик уку сәгате буенча планкасы гына булырга тиеш”, дигән фикердә Тимусов.

Депутат Олег Шеин “Икенче укылышка республика дәүләт телләре мәҗбүри укытылырга тиеш дигән сүзләрне кертергә кирәк”, дип тәкъдим итте. Ул хәрбиләрнең сан белән халыклар саныннан күпкә кимрәк булуын әйтте.

Татарстаннан сайланган Илдар Гыйлметдинов тәкъдим ителгән карарны хупларга чакырды. Ансыз бу мәсьәләне әлеге сессиядә карап бетереп булмаячак, диде ул.

Чыгышлардан соң мәсьәлә тавышка куелды. 373 депутат уңай тавыш бирде, өчесе – каршы, берсе тотылып калды.

Азатлык

Запись Милли телләрне ихтыярига калдыру канунын 373 депутат яклады впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

Берничә активист сөйләгән бу видеоязмада депутатлардан 19 июнь көнне каралачак туган телләрне ихтыяри укыту турында канун өлгесен кабул иттермәү таләп ителә.

“Әлеге канун өлгесе кабул ителү очрагында безнең балаларыбыз мәктәпләрдә туган телләрен өйрәнүдән мәхрүм калачак. Сез Дәүләт думасында безнең хокукларны якларга тиешле кешеләр. Минем бөтен халыкларның да хокуклары тигез булган Русия федерациясендә яшисем килә”, дип әйтә ата-аналар.

Активистлар сүзләренчә, канун өлгесенең мәгълүм редакциясе татарларның һәм башка халыкларның ихтияҗын кәнәгатьләндерми. Видеомөрәҗәгать балаларның “без туган телдә белем алырга телибез” дигән сүзләре белән тәмамлана.

Видео белән бергә чыккан текстта 21 июнь көнне Татарстан Дәүләт шурасы депутатларына да мөрәҗәгатьләр яздыру тәкъдиме ясала.

Моңарчы бер төркем Татарстан һәм Башкортстан активистлары Русия президенты Владимир Путинның туры элемтәсенә дә мөрәҗәгатьләр яздырды. Әмма туры элемтә барышында әлеге мәсьәлә күтәрелмәде.

Азатлык язуынча, Русиянең дүрт милли республикасы – Татарстан, Башкортстан, Кабарда-Балкар һәм Якутия активистлары милли телләрне ихтыярига калдыруга каршы 20 меңләп имза җыйган. Аларны Мәскәүдә тапшыру дәвам итә.

Видео: Бизнес-онлайн

Запись Татарстанлылар депутатларга туган телне яклау сорап видеомөрәҗәгать яздыра впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

– Искәндәр әфәнде, Аяз абый белән Нәкыя апа гаиләсендә тәрбияләнү сезнең шәхес булып формалашуда зур роль уйнагандыр. Татарның атаклы язучысы баласы булуы үзе үк зур мәктәп булдымы?

– Әлбәттә! Чөнки безнең гаилә – үзенчәлекле. Бала чакта әнине – укытучы, ә әтине – язучы, милләтебез тормышында зур урын биләгән шәхес итеп түгел, ә әти, әни булганнары өчен яраттык. Үсә төшкәч, барысын да аңлый башлыйсың. Минем өчен иң әһәмиятлесе шул: кечкенәдән үк бездә җаваплылык хисе тәрбияләделәр. Бу – зур сыйфатларның берсе! Укытучы һәм җитәкче буларак, башкалардан да шуны таләп итәм. Адәм баласы гаиләсе, коллегалары, иле өчен җаваплы булырга тиеш. Әлеге сыйфат булмаганга күрә, байтак гамәлләребез чәлпәрәмә килә дә инде.

– Андый гаиләдә бала да икенче төрле тәрбияләнә, дөньяга карашы да күпләрнекеннән аерылып тора, димәкче булам. Балачакка кайтсак, нинди мизгелләр күбрәк искә төшеп, күңелегезне кузгатып куя?

– О-о-о! Андый мизгелләр шактый, әмма алар өзек-өзек кенә калкып уза. Әби белән тролейбуска утырып балалар бакчасына бару, иртән уянуларны яратмый идем… Бауман урамындагы Язучылар берлегенең Чыршы бәйрәмнәре, әти-әни белән Займище урманында гөмбә җыю, авылга кунакка кайту – болар барысы да җылы хисләр уята. Минем балачагым бик күңелле узды. Ир кеше өчен шундый әти булу бик мөһим. Безнең әти бер яктан бик кырыс, икенче яктан бик нечкә күңелле кеше. Холкындагы шушы ике каршылык аңарда органик рәвештә яшәде. Йә кызып китә, дәртләнеп, кычкырып җибәрә, йә киресенчә, моңсуланып кала иде. Тәрбиясе бик ипле, кешечә булды. Шәһәрдә яшәсәк тә, әти авылга, табигатькә еш алып чыга иде. Гади тормыш күренешләренә мәхәббәт уятырга тырышты. Адәм баласының тормышын бизи торган төшенчәләрне без бәләкәй чактан тоеп үстек. Хәзер ата-ана балаларына игътибар итәргә ялкаулана, алар белән шөгыльләнми. Ә безнең әти һәрвакыт белемгә омтылуыбызны һәм табигатькә якын торуыбызны кайгыртып яшәде. Әле дә хәтерлим, җәй көне, төнге сәгать икедә торып, Иделгә балык балык тотарга чыгып китә торган идек. Әти эшләпәсен кигән, тормышындагы хәлләрен җайлап кына сөйли.

– Бала гаиләдә җылылык тоя икән, димәк ир белән хатын бер-берсен ярата, дигән сүз. Нәкыя апа «халык дошманы» мөһере сугылган, төрмәләрдә утырган, үзеннән күпкә олырак кешегә кияүгә чыкмас иде. Аяз абый да яшь кызны каратырлык сыйфатларга ия булгандыр. Шулай да өч ир малай үстерү җиңел бирелмәгәндер?

– Әти белән әни үчти-үчти дип кенә торалар иде, дип әйтә алмыйм. Алар икесе дә ярыйсы ук таләпчән тәрбияләделәр безне. Әтинең гаиләгә карашы җаваплы булды, без балаларын чын кеше, татар рухлы кеше итеп тәрбияләргә тырышты, шуны таләп тә итте. Без кечкенә чагында энем Мансур белән сугышырга ярата идек. Ир балалар сугышмыйча гына үсми, бу – табигый. Менә хәзер ике оныгым бар, ир малайлар, алар да кайвакытта «әтәчләнеп» ала. Мин әниләренә: «Ачуланма, малайлар сугышып үсәргә тиеш!» – дим. Ә әти без шаярганнан кызып киткән чакларында: «Кайчан үсеп җитәрсез икән, берегезне бер шәһәргә, икенчегезне икенче шәһәргә озатыр идем!» – дип әйткәләп куя торган иде. Үзенчә шулай куркытып алгандыр инде.

– Энекәшләрегездән танылган драматург Мансур Гыйләҗев – күз алдында, ә менә кече энегез Рәшат кеше арасында бик күренми кебек.

– Рашат ул – безнең иң төпчеге һәм иң иркә малай. Әти-әни кыз бала көткән, әмма гаиләгә өченче ир бала аваз салган. Рашат медицина өлкәсендә белем алды. Хәзер шул өлкәдә эшмәкәрлек белән шөгыльләнә. Аллага шөкер, аның тормышы да матур гына бара. Энебезнең дә өч малае бар. Ул шактый җитди фикерле егет, ләкин урысча әйтсәк, артык «публичный» кеше түгел.

– Аяз абый «татар итеп үстерде, татар булуыбызны теләде» дисез, нинди гамәлләрендә чагыла иде әтигезнең бу васыяте?

– «Татарча сөйләш!», – дип туктаусыз кабатлап торудан берниинди файда да юк. Үз тормышың, кылган гамәлләрең белән үрнәк булырга кирәк. Татарлыкны бала күңеленә әкрен-әкрен тамчылап тамызалар. Театр, концертларга йөрисең, шуларны кечкенәдән күңелеңә сеңдерә барасың. Безнең бәхетебезгә, әти яшьрәк чагында бик аралашучан булды. Өйдә сәнгать әһелләре кунакка килеп, фикер алыша торган иделәр. Студентлар белән очрашуларга барганда, үзе белән мине дә ияртә иде. Милләт җанлы кешеләр белән аралаша торгач, тормышны яңача ачасың, матурлыгын, аһаңен, тәмен тоя башлыйсың. Милли мохиттә йөрү, шәхесләр белән аралашу үз эшен эшли. Алар бит гади кешеләр генә түгел, ә фикер ияләре, үз эшенең осталары! Әле дә хәтеремдә, Туфан Миңнуллинның «Ир-егетләр» премьерасыннан соң, Ризван Хәмид һәм тагын берничә язучының сөйләшкәннәре шаһиты булдым. Язучылар әңгәмә кора башласа, аларның фикерләре әллә кайларга кереп китә, милләт, тормыш, ирләр һ.б. дигәндәй. Мондый очрашулар миңа чын тормыш мәктәбе булды.

– Баланы милли дөньяга авазландырырга теләсәң, димәк, аңа шул мохитне тудырырга кирәк?

– Шулай. «Марҗага өйләнмә, урысча сөйләшмә!» – дип такылдап торудан гына файда юк! Акыл өйрәтү, кешедә кире тәэсир тудыра. Шулай ук, йомылып кына «татар утравы»нда да калып булмый. Кешене күп кырлы шәхес итеп тәрбияләргә кирәк. Татар мохите татар үзаңын саклап калу өчен зарур, урыс мәдәнияте казанышларын да белү мәслихәт. Чит телләрне дә үзләштерергә, шәхес һәръяктан формалашырга, баланың һәрнәрсәгә карата үз фикере булырга тиеш.

– Искәндәр Аязович, тарихчы булып китүегезгә ни этәрде?

– Әтинең йогынтысы зур булды. Бик кызыксыннучан кеше иде ул. Өй китапханәбез бай булды, хәзер ул китаплар әнидә саклана. Заманында кайбер китапларны кулга төшерүе бик авыр иде. Әти төрле ил географиясе, тарихы турында төрледән-төрле китаплар җыйды. Менә шуларны укып, кызыксынып киткәнмендер дә, күрәсең.

– Әти чит телләр белергә кирәклеген аңлатты, дидегез. Совет чорында, чит илләргә юллар ябык вакытта да чит тел өйрәнүнең кирәклеген аңлаган бит. Димәк, аның алдан күрү сәләте дә булган?

– Ул безне һәрвакыт белемле итәргә тырышты. Өчебезгә дә берәр чит телне өйрәнүне таләп итте. Чит илләргә чыгарга ярамагач, телне гамәлдә кулланырга мөмкинлек тә юк дигән сүз. Ә әти алдан күрә белгән. Мансур да, мин дә алман телен үзләштердек, Рәшат инглиз телендә яхшы сөйләшә. Вакыт узгач, тел белүебез кирәк булды бит. Безнең халык хаҗәте булмаган телне нигә өйрәнеп торырга, дип уйлый. Шуңа күрә, күпләр үз ана телен дә өйрәнми. Бик вәхши караш бу. Ә адәм баласының җаны бар, күңел халәте барлыгын оныталар. Кеше ул – хайван түгел бит инде. Гамәли принципларга гына таянып яшәргә ярамый. Әтинең чит телләр өйрәтү омтылышы да, безнең тормышыбызда зур роль уйнады. Чит илләргә чыгып фәнни эшчәнлек алып бардым. Алман архивларында татар халкына караган бик күп материалларны өйрәнергә насыйп булды. Моның өчен әтигә рәхмәтлемен.

– Аяз абый белән Нәкыя апа кардәшләр булган икән?

– Кан туганнар түгел, әлбәттә. Әти нәселенә килсәк, Мирсәет бабай, Мөгаттәрә әби. Әнинеке Нәүбәһәр әби белән Илһаметдин бабай. Мөгаттәрә әбинең энесе Мирзаһит абый бар иде. Ул Нәүбәһәр әбинең сеңлесен кияүгә алган. Шул рәвешле, әти белән әни бер-берсен кечкенә чактан ук белгәннәр. Әти әнидән сигез яшькә олырак. Яшьрәк чагында Мирзаһит абыйларга кунакка да кайткалаган, зур толымлы кечкенә кызның чәчен тартып: «Үскәч, мин сиңа өйләнәм әле», – дигән сүзе дә булган. Әтине төрмәгә утыртканда, әни – ундүрт яшьлек кыз бала. Берничә елдан соң, әти аңа хатлар яза башлаган.

– Әниегез дә кыю кыз булган инде, нинди катлаулы чорда, төрмәдән кайткан ир-ат белән гаилә корып җибәргән!..

– Чыннан да шулай, 20 яшьлек кыз киләчәге шактый караңгы тоелган кешегә кияүгә чыгарга батырчылык итә. Мәхәббәте, ышанычы, эчке тоемлавы көчле булган. 1957 елда, тормышлары коточкыч авыр шартларда, гаилә коралар. Әтине «каторжан» дип йөрткәннәр, эшкә дә алмаганнар. Күпләр кул биреп исәнләшмәгән дә… Ә әни үз язмышын аңа ышанып тапшырган. Әти дә югалып калмаган, гаиләне туендырыр өчен җигелеп эшләгән.

– Аяз абыйның беренче хикәяләрен Нәкыя апа исеме белән бастырганнар икән…

– Әни шулай сөйли. Хикәяләренә әни үз исемен куеп бирә торган булган. Сәяси сәбәп аркасында, журналлар әтинең фамилиясен бастырмаслар, дип курыкканнар. Алар гомер буе бер-берсен ихтирам итеп яшәде. Бер-берсен ымнан ук аңлаулары безне сокландыра иде. Әни кебек хатын-кыз сирәк очрый, чөнки гаиләдә генә дә йомылып яшәмәде. Дүрт ир-атлы ишле гаиләне алып бару өстенә, үз телебездә урамнарда сөйләшергә дә оялган чорда мәктәптә татар теле һәм әдәбияты фәнен укытты. Балаларга ул соңгы дәрес, факультатив итеп кенә укытыла, ә әни, зур эшләр башкарып, укучыларда ана теленә мәхәббәт тәрбияләде. Гомер буе әтинең иҗатында алыштыргысыз ярдәмчесе булды. Әсәрләрен машинкада бастыру, укып чыгып, редакцияләү дисеңме? Аяз Гыйләҗев иҗатына карата ул һәрвакыт үз фикерен җиткереп тора иде. Бу гамәлләр – үзе бер зур хезмәт. Әни – батыр хатын-кыз. Әткәйнең Аяз Гыйләҗев булып формалашуы һәм танылуында әнинең дә казанышы бик зур. Ә өч ир баланы тәрбияләү үзе генә ни тора!

– Өч ир егет булгач, гаиләгә өч килен дә килеп кушылган бит инде. Киленнәр белән дә уртак тел табарга кирәк бит әле. Миңа тегенди яки мондый килен алып кайтыгыз, дип теләкләрен белдерделәрме?

– «Бу кешенең кызы матур, безгә килешмәсме икән?» – диебрәк сүз катулар булды. Әмма һәрберебез хатыннарыбызны үзебез таптык. Һәрбер гаиләнең үз тәртипләре бар, яраклашу да булды. Бездә дә җиңел генә бармады, таләпләр дә куелды, тәнкыйтьләүләр дә ишеттек. Хәзер инде әни үз киленнәре белән бик матур аралаша, киленнәре дә әнигә зур ихтирам күрсәтә.Бер-берсенә охшаган гаилә юк ул, кешедән күреп кенә кабатлап булмый. Минем гаилә әтинеке кебек, дип әйтә алмыйм. Безнең үз тәртипләребез бар. Үземнең дә кызларымны кайвакыт яшәргә өйрәтәсем килә. Хәзерге тәҗрибәмнән чыгып шуны гына әйтә алам: беркайчан да балалар гаиләләренә артык тыгыласы түгел.

– Кызларыгызда каләм куәсе барлыгын беләбез.

– Әйе, Миләүшәбез шигырьләр яза. Шигырьләре басмаларда да дөнья күрә. Кызларым – горурлыгым, яхшы тәрбия алдылар, әйбәт кешеләргә кияүгә чыктылар. Дини яктан да, тәртип ягыннан да аларга сокланам гына. Оныкларым да татарча сөйләшә. Олысы бигрәк тә дөреслек, тәртип ярата. «Кызыл утка барырга ярамый, бу машина үлән өстенә менгән, дөрес эшләмәгән». Кайвакыт: «Бу бала үскәч, дөньяда ничек яшәр икән?» дим. Бездә башкалардан көнләшү дигән кимчелекле сыйфат бар. Татар яшьләрен чит илгә җибәреп укытырга кирәклеген күптән әйтеп киләм. Без татарлар бу дөньяда, әйтерсең лә, үзебез генә яшәп ятабыз. Бөтен нәрсә күптән уйлап чыгарылган, ниһаять, үзебезнең үзенчәлекне күрсәтергә вакыт. дип тә уйлап куям. Куандырганы шул: бабаларының да кем икәнен белеп үсәләр.

– Аяз Гыйләҗевнең иҗаты соңгы араларда яңа сулыш алды кебек?

– Бу – табигый күренеш, чөнки алар сыйфатлы әсәрләр, безнең әдәбиятны гаҗәеп дәрәҗәдә күтәрәләр. Кечкенә кызымның мисалын гына алам, ул үзе әтинең бөтен әсәрләрен укып чыкты. «Мондый тел байлыгын беркемдә дә күргәнем юк», – ди. Әтинең әсәрләрен игътибарлап, кайбер урыннарын сүзлек белән укыды. Әти иҗатында хәзер инде кулланышта булмаган сүзләр бар. Фатих Кутлу да әсәрләрен төрек теленә тәрҗемә иткәндә, һәрвакыт әни янына килеп, сүзләрнең асылын мәгънәсен сорады. Гыйбарәләрнең нәрсә аңлатканын төгәл тәрҗемә кылу өчен, әнинең ярдәменнән башка булмый.

– Димәк, Төркиядә дә Аяз Гыйләҗев иҗатына ихтыяҗ зур?

– «Өч аршын җир»дән башланып киткән хезмәттәшлек Төркиядә фурор уятты. Фатих бәй әтинең «Җомга көн кич белән», «Өч аршын җир», «Яра» һ.б. әсәрләрен төрек укучысына тәкъдим итте. Анда инде берничә мәртәбә кабат-кабат нәшер ителде. Төркия тәнкыйтьчеләре, укучылары гаҗәпләнеп, сокланып кабул итте аларны. Үзләре өчен яңа исем, яңа әдәбият ачтылар. Галимә Миләүшә Хәбетдинованың тырышлыгы белән дә Аяз Гыйләҗев иҗаты чит илләрдә танылу ала башлады. Әти белән бергә төрмәдә утырган кеше бүгенге көндә Венгриядә яши. Әтинең «Йәгез, бер дога!» роман-хатирәсендә Советка каршы чыгуда гаепләнгән венгр егете Арпад Галгоцига аерым истәлекле юллар багышланган. Миләүшә ханым аны эзләп тапты. «Йәгез, бер дога» романы венгр теленә тәрҗемә ителде. Анда китапны тәкъдим итү чаралары да узды. Урыс теленә тәрҗемә ителгән «Давайте, помолимся» романының презентациясе Мәскәүдә «Гулаг» музеенда узды. Бу романны башка телләргә – алман, инглиз, испан, кытайчага тәрҗемә итүне оештырырга теләгем бар. Бер яктан, боларга бик шатланам, икенче яктан, бу – табигый хәл, дип саныйм.

– Энегез Мансур әфәнде дә Аяз абый әсәрләре белән илһамланып иҗат итә шикелле.

– «Бибинур» фильмын, милли әдәбиятка нигезләнгән картина, дип атыйм. Татар дөньясын таныткан фильмга пропаганда гына җитми. «Бездә кино юк», – дип кенә сөйлибез. Юк-бар нәрсә пропагандалауга вакыт, акча сарыф итәбез, Сабан туйларына көч түгәбез. Сабан туе – татарның милли бәйрәме, әмма аны шулкадәр күтәрү татарның үзенә нәрсә бирә соң? Һаман саен татар милләтен шамакайлыкка кайтарып калдыру дөресме икән? Бәлки безгә югары сәнгатьне таныта башларга вакыт җиткәндер?! Татарны күтәрергә телибез икән, аның казанышларын күрсәтергә кирәк! Ә бит казанышларыбыз бар. Сабан туена каршы түгел мин, зур бәйрәм. Татарның ачык күңелен, уңганлыгын күрсәтә торган бәйрәм. Ләкин Сабан туе белән генә дөньяда танылып булмый!

– Бүген татарны эстрада берләштерә, эстрада җырчыларына да артык күп игътибар күрсәтелә, аларны нык күтәрәләр, дип уйламыйсызмы?

– Бу өлкәдә эшчәнлек белән мин бер дә канәгать түгел – монысы әле йомшак кына әйткәндә. Мин арзанлы эстрадага каршы, чөнки татар җырларының туксан тугыз проценты «урысча» диатоникада башкарыла.
Нинди миллилек турында сүз барсын? Җырның миллилеге хәзер сүзләренең татарча булуында гына чагыла. Сүз дә юк, матур тавышлар, матур көйләр бар, ләкин без бөтенесен попсага гына кайтарып калдырдык. Күңелдә кала торган җырлар түгел. Яхшы композиторларыбыз бар, яшьләр арасында талантлар бар. Күбрәк аларны танытыргадыр? Талантлы яшьләр дигәннән, Нурбәк Батулла бернинди ярдәмсез Мәскәүгә барып, «Алтын битлек»кә ия булып кайтты. Менә кемнәрне күтәрергә кирәк! Ә без күңелгә бернәрсә бирми торган җырларны пропагандалыйбыз.

– …Нишләп алай килеп чыга, дип уйлыйсыз?

– Җитдилек, культура, киң караш, эчке тоемлау һәм белем җитмәгәннән бу. Без һаман мәсьәләне декорациягә кайтарып калдырабыз. Тотрыклы милли сәясәт юк. Шәхсән үзем, һәрнәрсәдә төплелек, җаваплылык, профессиональлек дигән төшенчәләрне хөрмәт итәм. Без – татарлар – күп нәрсәне өстән-өстән генә эшләргә, шапырынырга һәм мактанырга яратабыз. Бездә башкалардан көнләшү дигән кимчелекле сыйфат бар. Татар яшьләрен чит илгә җибәреп укытырга кирәклеген күптән әйтеп киләм. Без татарлар бу дөньяда, әйтерсең лә, үзебез генә яшәп ятабыз. Бөтен нәрсә күптән уйлап чыгарылган, ниһаять, үзебезнең үзенчәлекне күрсәтергә вакыт. Һәрнәрсәнең нигезендә фән торырга тиеш.

– Сез Алманиядәге татар әсирләре язмышын да беренчеләрдән булып өйрәнгән галим дә. Әлеге теманы кузгатканда әсир эләккән татар солдатлары турында төрле фикерләр яңгырый. Әсир, димәк, илне саткан…

– Әсирлеккә эләгү, ул – фаҗига. Шуның өчен генә дә әсир солдатларны аңларга мөмкин. Барысы да кул күтәреп кенә әсирлеккә төшми. Солдатлар көтелмәгән очракларда әсирлеккә эләгә. Камалышта калучылар. Сталинның: «Бездә әсирләр юк, бездә хыянәтчеләр генә бар», – дигән күрсәтмәсе дә булган. Әсирлеккә төшсәң, син үз илең өчен хыянәтче булып саналасың. Башка бернинди фактор искә алынмый. Сатлыкҗан булып каласың. Бу рәсми позиция саналган, алай гына түгел, әсиргә төшкән кешенең гаиләсе дә җавап тоткан. Советлар Союзы әсирләрнең хокуклары турындагы халыкара конвенцияне үтәмәгән. Хәтта сугышның беренче айларында Алмания үтәгән.

Сугыш вакытындагы татар әсирләрен без башка әсирләрдән аерырга тиеш түгел. Совет солдатларын гына алыйк, бөтен алман мәгълүматлары буенча, сугыш дәвамында алты миллионга кадәр совет солдаты әсирлеккә төшә. Бу – коточкыч зур сан.

– Сезнең хезмәтләрегезне дәвам итүче укучыларыгыз да барлыгын беләбез. Шулай да яшьләр фән дөньясына киләме?

– Тел белүче аспирантларга кытлык зур. Татарга кагылышлы шактый күп материаллар чит ил архивларында тузан җыеп ята. Мәсәлән, Төркия архивларында милләтебезгә нисбәтле бихисап документлар саклана. Беренче Бөтендөнья сугышы чорына караган материалларны барларга кирәк, чөнки Беренче Бөтендөнья сугышы вакытында Алманиядән әсирләрнең күп өлеше Төркиягә күчеп киткән. Мөһаҗирлек темасы шактый киң, аларны җентекләп өйрәнү сорала.

– Сүз дә юк, галимнәр хезмәтләрен чыгарып тора. Әмма аларның китапларын бик тар даирә генә белә. Киңрәк масштабта танылмый кала. Бу мәсьәләне чишү юлларын күрәсезме?

– Сез җитди мәсьәләне күтәрәсез. Иң зур җитешсезлек – безнең татарга бөтен өлкәдә дә, шул исәптән тел мәсьәләсендә, тарих өлкәсендә дә җитди пропаганда җитмәве. Без авыз күтәреп: «Татар – бөек халык», –дип шапырынырга яратабыз. Ләкин ул бөеклекне күрсәтә белергә дә кирәк бит әле. Тәкърарлап утырудан гына без бөек була алмыйбыз, дәлилләребез булмаганда, башкаларда нәфрәт хисе генә уятырга мөмкинбез. Буш кәперәю безгә берни бирми. «Азатлык!» – дип кычкырып йөрүдән дә файда юк. Тотрыклы рәвештә үзебезнең зур милләт икәнебезне күрсәтергә иде бит. Һәр юнәлештә профессионаллар булырга тиеш. Халыкка аңлаешлы итеп үзебезнең бөеклекне расларга кирәк. Татарда бөек шәхесләр күп булган. Әйтик Дәрдмәнд, аны белүче юк. Аны өстән-өстән генә беләбез. Тарихыбыз кызыклы вакыйгаларга да бай, аларны белүчеләр генә аз.

Дөресен генә әйткәндә, без телне дә пропагандалый алмадык. Татар теле – дәүләт теле, дигән карар белән генә чикләндек. Шуның белән вәссаләм. Төрле курслар оештырырга кирәк иде, җитәкче, министр балаларының татарча сөйләшкән балаларын нигә күрсәтмәскә иде соң? Бәлкем, чит илләр тәҗрибәсен кулланырга кирәк булгандыр. Минемчә, бу юнәлештә эшләрлек алымнар күп иде. Ләкин без «Булдырабыз!» дигән буш сүзләрдән ары китә алмадык. Конституциядә язып кую гади халык өчен берни түгел ул. Аларның барсын да конкрет тормышта расларга, күрсәтергә кирәк. Ике тел өйрән, бер тел белүгә караганда күпкә яхшырак, дигән фикерне дә халык аңына сала алмадык! Ахмаклар булдык, телләр белү рухи байлык икәнен күрсәтә алмадык. Тел мәсәләсендә конкрет максатларыбыз юк иде. Урысны татарчага өйрәтүме, әллә татар баласының ана телен белүе мөһим идеме? Бу юнәлештә сораулар күп, хаталарыбыз да шактый булды.

Мөршидә Кыямова, Идел

Запись Искәндәр Гыйләҗев: «Марҗага өйләнмә!» – дип такылдап торудан гына файда юк! впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

– Ленар, еш кына билгеле шәхесләрдән шундыйрак сүзләр ишетергә туры килә: “Кайсы илдә тугансың, шунда яшәргә, үсәргә, аны яратырга кирәк. Бу – синең язмышың”. Җәмәгать эшләрендә, татар дөньясында актив кайнашкан татар егетенең Америкага китеп баруын ничек аңларга?

– Кайсы илдә тугансың – шунда яшәргә, аны яратырга тиешсең, дигән сүзләр белән килешәм мин. Ләкин өлешчә генә. Амбициясе, мөмкинлеге булган кеше яңа үрләргә, баскычларга омтылырга тиеш дип уйлыйм. Татарстанда яшәгәндә бер мәлне үземне “тупик”ка эләккән кебек тоя башладым. Бернинди үсеш булмады. Тормышыма ниндидер үзгәреш кирәк иде. 2010 елда беренче тапкыр Америкага укырга дип киттем. Дүрт ай эшләп, акча туплагач, туган якларга кайтырга туры килде. Ул вакытта Казанда укуым тәмамланмаган иде әле. 2013 елда янәдән Пенсильвания штаты Питтсбург шәһәренә инглиз телен яхшырак өйрәнү максаты белән килдем. Башта Америкада калу уе юк иде. Белем туплап, тагын Татарстаныма кайтып хезмәт итәсем килде. Ләкин Америкада озаграк яшәгән саен, сагыну хисләре дә бетеп китте. Беркемнең ярдәменнән башка, барысын да нульдән башлау теләге уянды. Үзем дә сизмәстән, бу җәмгыятьнең бер өлеше булып куйдым.

– Америкага эләгү бик авыр, диләр…

– Виза алу процессы озак. Ул лотереяга охшаган: йә аласың, йә юк. Америка консулы сәбәпләрен аңлатмый. Бу илгә эләгүнең гади юлы: үзеңә кирәкле университетны табасың, “студент буларак сезгә киләм” дип визага документларыңны бирәсең. Алар сиңа булышалар. Җәй көне студентлар төрле программалар аша бирегә эшкә килә ала.

Әти-әнисе, энесе янәшәсендә

– Америка ничек каршы алды?

– Америка беркемне дә колач җәеп каршы алмый. Килеп төшкән мизгелләрдә җиңелчә шок кичердем. Үземне ялгыз хис иттем. Тирә-юньдә бер белмәгән кешеләр. Моңарчы чит илдә булганым юк иде чөнки. Беренче айларым бик авыр булды, бик озак эш эзләдем. Телне дә белергә кирәк. Шунысы гаҗәпләндерде: бу илдә кешеләр бөтенләй акча дип яшәми. Кешенең киеменә, матди ягына, кыяфәтенә карап фикер йөртү дигән нәрсә дә юк. Халкы гел елмая. Мине бу нәрсә бик аптырашта калдырды. Ярдәм сорасаң, шундук булышырга ашыгалар. Бик сусап, берәр ресторанга керсәң, анда сиңа бушлай су тәкъдим итәчәкләр.

Америка тырыш кешеләрне ярата. Яшьләр өчен мөмкинлекләр зур. Дәүләт кече бизнесны үстерүгә зур булышлык күрсәтә. Документлар тиз эшләнә. Америкада берәр бизнес ачылса, дәүләттән 100% ярдәм көтәргә мөмкин.

– Инглиз телен яхшы белә идеңме?

– Телне 20% кына белгәнмендер. Хәзер әйбәт беләм инде. Әдәби телне генә аңлау кыенрак. Әлегә төп максат: матур итеп инглиз телендә текстлар язу, фәнни китаплар уку.

Америкада яшәүче татарлар белән

– Хәзер ни белән шөгыльләнәсең?

– Үземне айти өлкәсендә таптым. Укуны тәмамлагач, берничә оешмада эшләргә мөмкинлек бар иде. Техник белемем булмаса да, барыбер әле әйбәт кенә эшләп киләм. Үземә дә ошый. Америкада студент булган чакта уку белән беррәттән төрле урыннарда эшләргә туры килде: төзелештә, сэндвич-кафеда, пицца ресторанында… Айти өлкәсенә килү бик вакытлы һәм уңышлы булып чыкты. Америкада яшәүче күп кенә татарлар бу өлкәдә хезмәт куя.

– Америкада машинаң номерына “ТАТАР” дип язгансың...

– Кыяфәтем үзенчәлекле булгангамы, акцент та үз эшен эшлидер инде, еш кына: “Сез кайдан?” – дип сорыйлар. Андыйларга динебез, мәдәниятебез, милли ризыкларыбыз турында аңлатам. Яңа сүзләр өйрәтәм. Бик теләп өйрәнәләр. Татарны дөньяга таныту – бурычым дип уйлыйм. Кайбер дәүләтләре булмаган халыкларны да беләбез. Ә дәүләте булган татарны һичшиксез дөнья белергә тиеш!

Чын татар үз милләте белән горурланырга кайда да җай таба ул

Нәзилә Хуҗина Акчарлак 

Запись Балтач егете Ленар америкалыларны татарчага өйрәтә впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..

“Түгәрәк өстәл”дә Дәү­ләт Думасы, шулай ук Якутия, Башкортстан, Татарстан, Чуашстан, Алтай, Дагыстан һәм башка милли республикалардан килгән депутатлар чыгыш ясаган. Бу вакытта проектка каршы пе­тициягә 32 мең имза куелган булган. Билгеле булганча, аңа кадәр Казанда, туган телләрне як­лап, митинг оештырылган иде. Дәүләт Думасының мә­га­риф комитеты әгъзасы Алек­сей Майоров сүз­лә­ренә караганда, комитетка 600 гә якын хат килгән. Закон проектына каршы булучылар биш тапкыр күбрәк. Чарада бары Россия немец­ларының федераль милли-мәдәни автономиясе президенты Генрих Мартенс кына закон проектын хуплаган. Әмма шул ук вакытта дәүләт телләренең мө­һим­леген дә ассызыклаган ул. Җәмәгать эшлеклесе, журналист Максим Шевцов фике­ренчә, туган телләрне ирекле укыту җинаятькә тиң санала. Ул үзе исә иң аз санлы ха­лык­лар­ның да хокукларын як­ларга әзер булуын бел­дер­гән. “Закон проекты илдәге күп­мил­ләтле халык­ларның гражданлык хокукларын кы­са. Бу законны кабул итү теләге аңлашыл­мый. Урыс телен беркайда да кысмыйлар. Мин татар яки кабарда телен өйрәнеп, урыс булудан туктаган бер генә кешене дә белмим”, – дигән ул.

Туган тел хокукларын яклау активлыгы хәрәкәткә әйләнергә тиеш, дигән фи­керләр дә яңгыраган.

– Мин хәрәкәтне ничек атарга кирәклеген беләм – Россия Конституциясен як­лаучылар хәрәкәте! Без монда барыбыз да илнең Төп законын якларга килдек, – дип белдергән “Яңа Гасыр” телеканалы генераль директоры, Татарстан Дәүләт Советы депутаты Илшат Әминов.

Илшат Әминов фике­ренчә, туган телләрне ирек­ле укыту турындагы закон проекты Россия Конститу­циясенә каршы килә. “Кон­сти­ту­ция нигезендә рес­пуб­ликалар үз дәүләт тел­ләрен билгели һәм аны урыс теле белән тигез дә­рәҗәдә куллана ала. Россия халыкларына туган телләр­не саклауны, үстерү­не гарантияли. Бөтен стандартлар, мәга­риф законына кер­телгән үзгәрешләр Консти­туциягә каршы килә. Дәүләт телен ирекле укыту башка сыймый. Ул очракта Конституцияне үзгәр­тегез! Мил­ли республикалар туган телне ирекле укыту проектын хуплый алмый! – ди депутат. – Мин редакция ко­миссия­сенә Россия Конституцион судына милли рес­пуб­лика­ларның уртак мө­рәҗәгатен әзерләргә кирәк булыр дип куркам. Безгә шул юлдан барырга туры килмәгәе. Бу – җиңел юл тү­гел. Моның өчен яхшы юристларның ярдәме кирәк булачак. Законны укысак, хаклыкның безнең якта булуын аңлар­быз. Анда бу хакта төгәл, аңла­туларга урын калдырмыйча әйтелгән”.

Сәрия Мифтахова, Ватаным Татарстан

Запись Илшат Әминов Конституцияне үзгәр­түне сорый впервые появилась Tatar Today - татар яңалыклары..