“Бүтән чарабыз калмады инде, Азатлык радиосы аша Татарстанның беренче президенты, Дәүләт киңәшчесе Миңтимер Шәймиевкә мөрәҗәгать итәргә булдык. 2013 елдан бирле фатирларыбызны көтәбез. Көтеп-көтеп үлеп китүчеләр дә, фатирсызлыктан гаиләләре таркалганнар да бар.

Меңнән артык кеше хәзер бик кыен хәлдә калдык. Бик күпләр фатирлы булуга өметләнеп үзләренең торакларын сатып “Фон” компаниясенә акча керткән иде. МЧС торак бистәсендәге йортларда фатирлы булабыз дип акча кертүчеләрнең (алга таба – дольщиклар) бик күпләр арендага алынган фатирларда яши, кемнәрдер авыллардагы әти-әниләре янына күченде”, дип сөйләде дольщиклар исеменнән Булат.

Алданган дольщиклар пикетында катнашучылар

Әлегә кадәр инициатив төркемнәр генә оештырып көрәшкән МЧС торак бистәсе дольщиклары алга таба хокукларын яклау өчен иҗтимагый оешма төзергә карар иткән. Бу бистә Казанның Губкин урамында урнашкан. Гадәттән тыш хәлләр министрлыгына караган җирләрдә төзелгәнгә, бу бистә дольщиклар телендә “МЧС социаль торак комплексы” дип атала. Бу йортларга акча кертүчеләрнең күпчелеге зур керемле гаиләләр түгел. Йортларда күпләп фатир алып, аннан соң аны сатучы шәхси эшмәкәрләр дә бар. Без алар исеменнән эш йөртмибез, бу мөрәҗәгатебез алар исеменнән түгел, ди алданганнар.

МЧС торак комплексында төзелеш туктап калган

Без, “Фон” ширкәте тарафыннан төзелүче, МЧС торак бистәсе дольщиклары, үтенеч белән ярдәм итүегезне сорап Сезгә мөрәҗәгать итәбез.

Комплекс 2299 гаиләне фатирлы итәргә дип планлаштырылган биш зур-зур йорттан тора. Бу йортларга 2011 елда нигез салына, 2013-2014 елларда алар барсы да файдалануга тапшырылырга тиеш иде. 2017 ел бара, әмма безнең бер йортыбыз да төзелеп бетмәгән. Алай гына да түгел, түрәләр сүзләренә караганда төзелешнең кайчан һәм ничек тәмамланасы беркемгә дә билгеле түгел. Шулай итеп без, гаиләләребез һәм балаларыбыз белән инде 7нче ел рәттән йортсыз-нигезсез хәлдә гомер кичерергә мәҗбүр.

Ярты Казанны төзегән, төзелеш тармагында дан казанган, республика җитәкчеләре тарафыннан күп тапкыр бүләкләнгән Анатолий Ливада җитәкләгән “Фон” компаниясе зур һәм ышанычлы ширкәтләр исемлегендә иде. Моны үзегез дә бик яхшы беләсездер. Шуңа да кайбер түрәләрдән “бу хәлдә калуыгызга үзегез гаепле” дигән сүз ишеткән саен, ничек инде алай дип аптырап калабыз. Ни гаебебез бар? Ә бәлки бөтен булган акчабызны, күбебезнең бердәнбер булган фатирларыбызны сатып, Татарстанның төзелеш тармагына керткәнгә гаеплебездер?

Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов әйтелгән проблемга багышланган чыгышларында шушы хәлнең килеп чыгуында дәүләтнең һәм хөкүмәтнең җаваплыгын тануын белдерде. Аның сүзләренә караганда, хакимиятләр “бөтен булган мөмкинлекләрне эзли һәм төзелешкә кертергә тырыша. Чаллы һәм Казан хакимиятләренә, мөмкин булганча, җир кишәрлекләрен сатуга чыгарып, аннан җыелган табышны төзелеш файдасына җибәрү турында күрсәтмәләр бирелгән”.

Президентның шулай ук: “Әйдәгез, бу мәсьәләне чишүдә бергә булыйк, ярдәм итү өчен бөтен булган мөмкинлекне файдаланыйк!” дигән сүзләре безгә өмет биргән һәм рухландырган иде.

​Шул ук вакытта, Сбербанк җитәкчелегенең “Фон” компаниясе хәлен җиңеләйтүгә юнәлгән тәкъдимен, Татарстан хөкүмәте һәм төзелеш министрлыгы түрәләре “күрмичә” калган булып чыга. Сез күз алдыгызга гына китереп карагыз, дольщикларның прокуратурага юлланган мөрәҗәгате инде елга якын игътибарсыз ята. Комплекстагы активларның юкка чыгуын туктату карары үтәлми. Төзелеш министры Ирек Фәйзуллинның 2015 елда да һәм яңадан, узган елның октябрендә биргән дольщиклар белән ай саен очрашулар уздыру вәгъдәсе бер тапкыр да үтәлмәде.

Узган елның июль аенда, Русия хөкүмәте карары нигезендә, республикага бүленеп бирелгән МЧС комплексына тоташкан җир кишәрлеген түрәләр әлегә кадәр үзләштерә алмый. Бу һәм башка күп кенә фактлар Татарстандагы түрәләрнең безнең мәсьәләне хәл итәргә һич кенә дә җыенмый дигән уйга этәрә. Безгә алар коррупциягә баткан һәм президент биргән күрсәтмәләрне кире кагып, бары тик үз мәнфәгатьләрен генә үтиләр кебек күренә.

Түрәләрнең битарафлыгы сәбәпле Татарстанда иҗтимагый-икътисади хәл какшау омтылышларының килеп чыгуына каршы тору өчен социаль проблемнарны тиз арада халык файдасына чишү кирәк. Андый кискен проблемнарның берсе, һичшиксез – алданган дольщиклар фаҗигасе.

Сездән республикадагы проблемлы төзелешләрнең иң зурысы булган – МЧС торак комплексын тиз арада уңышлы төзеп бетерү өчен түбәндәге чараларны күрүне сорыйбыз:
– Федераль җир кишәрлеген үзләштерүне, комплекста Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы өлешен киметүне кичектермәскә;
– “Фон” компаниясенең активларын, дольщикларны фатирлар белән тәэмин иткәнгә кадәр банклар залогыннан азат итергә;
– Гади дольщикларның мәнфәгатьләрен арадашчыларныкыннан (аффилированный) аерып карарга;
– Дольщикларга өстәп түләү таләпләрен куймаска;
– Комплексны төзеп бөтерү максаты белән хөкүмәт тарафыннан ярдәм акчасы бирү мөмкинлеген карарга.

Протест чаралары арта

Фатирлы булам дип акча кертеп алданучылар бер Татарстанда гына түгел. 23 март Уфада алданганнар Кувыкин урамында төзелеп бетмәгән йортлар янында пикет үткәрде. Бу йортларны “Меркурий” ширкәте канун бозып салган. Фатирлы булырга теләүчеләр бу хакта белмәгән. Ширкәт хәзер бөлгенлеккә төшкән. 150 гаиләдән җыелган 120 млн сумнан артык акча да юкка чыккан.

Татарстанда да алданган дольщиклар, социаль ипотека аша фатир ала алмаучылар әледән-әле протест чарасына чыга. 18 март Казанның Петров паркында 600ләп кеше катнашында митингта дольщиклар да бар иде. Анда чыгыш ясаган ПАРНАСның Татарстандагы бүлеге җитәкчесе Марсель Шәмсетдинов “хәлнең социаль-сәяси кризиска” килеп җитүен белдерде.

Быел 5 гыйнварда “Салават күпере”ндә фатир көтүчеләр протест йөзеннән “чатырга күченгән” иде. 4 ноябрь – Русиядә бәйрәм ителгән Халыклар бердәмлеге көнендә Казанда акча кертеп фатирлы булам дип алданганнар (дольщиклар) митингка чыккан иде.​

Татарстан президенты Рөстәм Миңнехановның федераль үзәк файдасына керем салымының (урысча – налог на прибыль) тагын бер процентын җибәрү турындагы белдерүеннән соң бик кызыклы фикер алышулар башланды. Ничәмә елларга беренче тапкыр федерация субъектларының бер җитәкчесе Мәскәү тарафыннан алып барылган бюджет сәясәте белән килешмәве турында әйтте. Алай гына да түгел, Миңнеханов үзе дә Татарстан президенты буларак беренче тапкыр турыдан туры федераль үзәккә каршы дәште. Мәскәү шуңа күнеккән – элек ул кушканны йөгерә-йөгерә үтиләр иде. Ә монда – канәгатьсез мыгырдану.

Миңнехановның канәгатьсезлеге нигезен тикшереп карыйк. Югыйсә хәтта республиканың үзендә дә ни өчен шундый бәхәс купканын аңламый да калдылар. Татарстан казнасына керүче керем салымы 72,29 млрд тәшкил итә. Бу – шул 18 процент инде. Элекке елларда Татарстан үзендә җыелган керем салымының нәкъ менә шул өлешен үзендә калдыра иде. Быел Мәскәү үзенә күбрәк акча таләп итә, Татарстан керем салымының 17 процентын гына калдыра алачак. Шул 1% аркасында (4 млрд сум чамасы – ред.) хәзер Татарстан бар Русиягә тавыш чыгарамы инде дигән сораулар ишетелә Мәскәү Кремле тирәсендәгеләрдән. Янәсе, бу сан – 1% – алай зур да түгел. Ләкин эш мондамы гынамы соң? Бу сан – бик хәйләкәр сан бит.

Башта дәүләт хакимияте төзелеше турында сөйләшик. Канәгатьсезлек, беренче чиратта, республика хөкүмәтен һәм Миңнехановны факт алдына кую аркасында тугандыр, дип уйлыйм. Анда Мәскәүдә карар кабул иткәннәр дә, аска төшергәннәр. Ләкин без бит әле сүздә булса да федерациядә яшибез, унитар дәүләттә түгел. Әйе, сепаратизм белән көршәбез дип ясалма рәвештә кертелгән хакимият вертикале бар. Тик әлегә Русия һәм Татарстан конституцияләреннән баш тартучы юк бит әле. Алар гамәлдә. Ә конституция нигезендә Русия – федератив дәүләт. Татарстанның статусы юридик яктан имзаланган килешүләр белән ныгытылган. Сүз уңаеннан, бу республиканы аерым дәрәҗәгә күтәрә, димәк аңа аерым карарга кирәк. Ә чынында исә республиканың бүгенге статусын гади бер Вологда өлкәсе белән тигезләп куйдылар. Монда уйланыр урын бар, бигрәк тә Мәскәүнең теләсә нинди теләген үтәп килүче Татарстан җитәкчелегенә. Бәлки, аңа баштан ук каршы торырга, үз тәкъдимнәрен әйтергә, илне унитаризмга китереп җиткергән күп карарлар белән килешмәскә кирәк булгандыр.

Хәзер саннарга кире кайтыйк. Монда да уйланыр урын бар. Барысы да берничә миллиард сумга гына кайтып калмый. Әйдәгез, тагын бер кат Миңнехановның ни әйткәнен искә төшерик. Бу Татарстан кебек төбәкләргә федераль субсидияләрнең бетерелүе дә. Күпме бу, азмы?

Республика бюджетының салымнар һәм салым булмаган керемнәрдән табышы 2015 елда 169,8 млрд сум булган. Моның өстенә Казан, федераль субсидияләр буларак, тагын 34,1 млрд сум алган. Шулай итеп бюджетның табыш өлеше 203,9 млрд сумга җиткән. Куркыныч астында менә шушы 34,1 млрд сум. Гомумән бюджет федерализмы гамәлдә ничек булырга тиеш соң?

Бу да бик гади. Республика түбәндәге салымнар исәбенә яши:

1. Оешмалар табышына салынган салым. Аның 18 проценты Татарстанда кала, ә 2 проценты Мәскәүгә китә. 2015 елда 72,3 млрд сум кергән.
2. Физик затлар табышыннан алынган салым. 2015 елда казнага 57,9 млрд сум кергән.
3. Күчемсез милеккә һәм транспортка салым – 25,5 млрд сум.
4. Алкоголь өчен акциз – 7,2 млрд сум, нефть продуктларына акциз (бензин) – 7,1 млрд сум, сыра сатуга акциз – 5,7 млрд сум. Барлыгы 20 млрд сум.
5. Һәм башкалар, шул исәптән штрафлар һәм дәүләт хезмәтләреннән кергән табыш. Бу – якынча 11 млрд сум.

Шуның белән шул. Менә нәрсә тагын кызык. Федераль үзәккә иң күп җыела торган өстәмә кыйммәт салымы (НДС), акцизлар, казылма байлыклар табуга салым, таможня җыемнары китә. Бу әле төп табышлар гына. Ә бу салымнар нигезендә республика 2014 елда (2015 ел мәгълүматлары кул астында булмады) Мәскәүгә 600 млрд сум җибәргән. Татарстан бюджетының табыш өлешенә 216,8 млрд сум гына акча кергән. Бу – үз колонияләреңне талау дип атала.

Ярар, нефть – ул бөтенрусия милке булып санала дип фикер йөртергә була, әлбәттә. Тик аны чыгарганнан соң сероводород һәм пычрак эчәр су да республика халкы “байлыгы”. Шулай ук көньяктагы җылы климат та бөтенрусия милке, ләкин без бит кырык градуслы салкыннар була торган төбәкләрдә яшибез, әле уңыш та үстерәбез. Моның белән ни әйтәсем килә: республикада яшәүчеләрнең кайберләре санавынча, Мәскәү һәм шул исәптән Татарстан, бөтен байлыкларны тотучы булып тора, шуңа күрә 600 млрд сум берни турында да сөйләми. Мәскәү үзенекен ала дип уйлыйлар.

Һәрвакыттагыча сорау туа. Нишләргә? Иң уңайлысы – каршылык күрсәтәлмәгәндә башка чара калмагач канәгать булырга тырышу. Барысы да Мәскәүнеке, анда хуҗалар утыра һәм алар хәл итәргә тиеш дип фикер йөртергә мөмкин. Әлбәттә, бераз мыгырдап та алырга да рөхсәт ителә, аннары Мәскәүдән ырылдау ишетелгәч, тынып калырга да була. Ләкин тагын өченче юл бар. Бу – икътисади парадигманы алыштыру.

Мәскәү белән бюджет мөнәсәбәтләрен үзгәртеп булмаячак. Ә менә үзебезнең икътисади сәясәтне үзгәртергә мөмкин. Һәм бу оешмалар табышларын арттыруга түгел, ә хезмәт хаклары күтәрү исәбенә халыкның керемен арттыруга кайтып калырга тиеш. Хөкүмәт мондый артуны стимуллаштырырга тиеш.

Аңлашыла ки, оешмаларга салымны кемнең алуы һәм ничек таратуы барыбер. Ләкин калган өлешен ул үз ихтыярында кулланырга мөмкин. Менеджерларга һәм җитәкчеләргә дивидендлар һәм бонуслар түләргә, оешманы үстерүгә тотарга мөмкин. Табышын киметү исәбенә хезмәт хакы фондын арттыруга күндерү җиңел булмаячак, әлбәттә. Ләкин бу очракта берничә ысулны кулланып карарга була.

Беренчедән, иң эре оешмалар әлегә республика җитәкчелеге кулында. Алар мондый карар кабул итә ала. Икенчедән, ник әле профсоюз хәрәкәтен җанландырып җибәрмәскә? Алар хезмәт хакын арттыруны таләп итә алачак. Әлегә кадәр икътисади таләпләр белән урам җыеннары турында ишеткәнем юк. Мондый каршылык чаралары алга киткән илләрдә булып тора бит. Кайчак хөкүмәт йорты каршында дәүләт хисабына фатирларын төзеп бетерүне сорап торган унлаган кешене күрсәтеп алалар. Шуның белән бетте. Дөрес, профсоюзларны дәүләт үзе төзү гадәти күренеш түгел. Ә ник әле булдырып карамаска? Дәүләт үзе кулга өйрәтте бит, һәм без урамга чыгулар турында бары тик май бәйрәмнәрендә генә искә төшерәбез. Анда да хакимиятне мактап плакатлар күтәреп чыгабыз.

Тагын бер юл – республикада зыянлы химик җитештерүне үстерүгә мораторий кертү. Мондый җитештерү оешмалары эш урыннарын барыбер әллә ни арттырмый, ә технологияләр алга барган саен, кул көче бөтенләй дә кирәкми башларга мөмкин. Әлеге заводлардан файданы аның җитәкчеләре һәм таможня җыемнары, НДС, акцизлар һәм табыш өчен салым аша Мәскәү генә алачак. Бәлки, шушыны аңлап алу Миңнехановның да ачуын китергәндер?

Без фәнсыйдырышлы җитештерү булдырырга тиеш. Анда хезмәт хаклары, хезмәткәрләрнең һөнәри дәрәҗәләре югары булырга, аларны әзерләргә, аларны әзерләүчеләргә түләргә тиешбез.

Зур химия җитештерүе түгел, ә нәфис химия җитештерүе булдырырга кирәк. Көчне фармацевтика, биотехнологияләр, авыл хуҗалыгы продуктларын эшкәртүгә юнәлтү зарур. Машиналар төзү, цифралы технологияләр кулланып җитештерү чаралары җитештерүгә игътибар бирү кирәк.